Bí quyết học đâu nhớ đó

Chú ý:Đây là bản xem thử online, xin hãy chọn download miễn phí bên dưới để xem bản đẹp dạng .pdf
!--[if IE]>
BÍ QUYẾT HỌC ĐÂU NHỚ ĐÓ  
1




BÍ QUYẾT HỌC ĐÂU NHỚ ĐÓ  
Peter C. Brown, Henry L. Roediger III, and Mark A. McDaniel  
BÍ QUYẾT HỌC ĐÂU NHỚ ĐÓ  
Bản quyền tiếng Việt © Công ty Cổ phần Sách Alpha, 2015  
Dự án 1.000.000 ebook cho thiết bị di động  
Phát hành ebook: http://www.taisachhay.com  
Tạo ebook: Tô Hải Triều  
Ebook thực hiện dành cho những bạn chưa có điều kiện mua sách.  
Nếu bạn có khả năng hãy mua sách gốc để ủng hộ tác giả, người dịch  
và Nhà Xuất Bản  
2
 




BÍ QUYẾT HỌC ĐÂU NHỚ ĐÓ  
MỤC LỤC  
BÍ QUYẾT HỌC ĐÂU NHỚ ĐÓ............................................................................................. 2  
Lời tựa.......................................................................................................................................... 4  
Chương 1. Những lầm tưởng về sự tiếp thu ................................................................ 7  
Chương 2. Để học hỏi, hãy hồi tưởng!..........................................................................27  
Chương 3. Kết hợp các phương pháp luyện tập.......................................................47  
Chương 4. Đón nhận những thách thức ......................................................................66  
Chương 5. Ngăn ngừa những ảo tưởng về hiểu biết ..............................................98  
Chương 6. Vượt ra ngoài khuôn khổ của những lề thói học tập ....................124  
Chương 7. Phát triển các khả năng của bạn............................................................153  
Chương 8. Ghi nhớ.............................................................................................................188  
3




BÍ QUYẾT HỌC ĐÂU NHỚ ĐÓ  
“Trí nhớ là cội nguồn của mọi sự thông thái.”  

Aeschylus, Prometheus bị xiềng  
Lời tựa  
Phần lớn chúng ta thường tiếp cận quá trình học hỏi theo những cách thức  
sai lầm. Nghiên cứu thực nghiệm về phương pháp tiếp thu và ghi nhớ đã chỉ  
ra rằng, hầu hết những gì vẫn được cho là cẩm nang hữu ích về học tập hóa  
ra lại chỉ làm hao tổn công sức của chúng ta. Ngay cả những người dành  
phần lớn thời gian của họ để nghiên cứu như các sinh viên cao đẳng hay  
sinh viên y khoa cũng áp dụng những kỹ năng còn xa mới được gọi là tối ưu.  
Trong khi đó, ngành khoa học nhận thức, với 125 năm lịch sử nhưng chỉ  
thực sự phát triển vài năm gần đây, đã khơi mở một viễn cảnh tươi sáng khi  
đúc rút ra những chiến lược thực chứng ưu việt nhằm thay thế những thói  
quen nghiên cứu kém hiệu quả song vẫn được chấp nhận và truyền bá rộng  
rãi, vốn bắt rễ từ lâu vào các học thuyết, giáo điều và cả tiềm thức con  
người. Song trên tất cả, điều mấu chốt ở đây là những chiến lược học tập  
hiệu quả nhất đều không thể dựa vào trực giác.  
Chúng tôi, Henry Roediger và Mark McDaniel, là những nhà khoa học nhận  
thức đã dành cả sự nghiệp của mình để nghiên cứu về bản chất của trí tuệ.  
Cùng với cây bút Peter Brown, chúng tôi đã lập thành nhóm tìm hiểu về  
cách thức vận hành của trí nhớ và khả năng học hỏi, phần lớn là thông qua  
những câu chuyện có thật về những cá nhân đã thành công trong cuộc chinh  
phục tri thức và kỹ năng, hơn là chỉ đơn thuần trích dẫn hay tường thuật lại  
quá trình nghiên cứu. Những dẫn chứng này đã giúp chúng tôi làm sáng tỏ  
được tính hiệu quả vượt trội của những nguyên lý học tập được đúc rút từ  
các công trình nghiên cứu. Cuốn sách này là kết quả từ sự cộng tác của  
mười một nhà tâm lý học nhận thức. Năm 2002, trong nỗ lực lồng ghép  
những hiểu biết về phương pháp học tập góp nhặt được trong nghiên cứu  
tâm lý học nhận thức vào công cuộc giáo dục, tổ chức James S. McDonnell  
tại thành phố St. Louis, bang Missouri đã trao giải thưởng “Áp dụng tâm lý  
học nhận thức vào củng cố thực tiễn giáo dục” cho công trình nghiên cứu  
của Roediger và McDaniel cùng chín học giả khác, trong đó Roediger đóng  
vai trò chủ đạo. Các cá nhân đã cùng hợp tác trong mười năm với nỗ lực tìm  
kiếm cũng như khẳng định tiếng nói chung giữa khoa học nhận thức và  
khoa học giáo dục, và kết quả trực tiếp của công trình đó đã được phản ánh  
4
 




BÍ QUYẾT HỌC ĐÂU NHỚ ĐÓ  
trong nhiều khía cạnh của cuốn sách này. Các nhà nghiên cứu cũng như tác  
phẩm của họ được trích dẫn trong cuốn sách đều được chú giải rõ ràng.  
Công trình của Roediger và McDonnell cũng nhận được sự ủng hộ của nhiều  
nhà gây quỹ khác, trong đó có Trung tâm Nghiên cứu hợp nhất về Nhận  
thức và Trí nhớ trực thuộc Đại học Washington, nơi mà McDonnell là đồng  
giám đốc.  
Hầu hết các cuốn sách đều thảo luận chủ đề theo từng kỳ, kỳ này một vấn  
đề, kỳ sau là vấn đề kế tiếp và tuần tự như thế. Không nằm ngoài chiến lược  
chung đó, mỗi chương của chúng tôi cũng sẽ đề cập đến các vấn đề mới. Tuy  
nhiên, chúng tôi cũng áp dụng hai nguyên tắc nghiên cứu cơ bản trong cuốn  
sách này: các ý chính được nhắc lại đều đặn đan xen với các đề tài mới  
nhưng có liên quan. Sau khi nắm bắt một vấn đề, nếu người học ôn lại vấn  
đề đó một cách định kỳ, họ sẽ ghi nhớ nó tốt hơn. Tương tự, nếu họ lồng vào  
quá trình đó các vấn đề mới, việc tiếp thu sẽ dễ dàng hơn là nghiên cứu các  
vấn đề theo một trình tự đơn thuần. Do đó, chúng tôi không hề do dự khi đề  
cập đến các ý tưởng chính nhiều hơn một lần, lặp lại các nguyên lý với các  
ngữ cảnh khác nhau trong toàn bộ cuốn sách. Điều đó sẽ giúp độc giả ghi  
nhớ lâu hơn cũng như áp dụng chính những nguyên tắc đó hiệu quả hơn.  
Với cuốn sách này, ngay từ bây giờ mỗi người chúng ta có thể tự học hỏi tốt  
hơn và ghi nhớ lâu hơn. Những giáo viên hay người hướng dẫn hoàn toàn  
có thể thúc đẩy quá trình học hỏi của người học bằng cách giúp họ nắm  
vững các nguyên tắc và áp dụng chúng vào thực tiễn nghiên cứu. Cuốn sách  
này không hề đề cập đến vấn đề cải cách các chính sách giáo dục hay hệ  
thống trường lớp nhưng rõ ràng, điều đó vẫn hàm ẩn bên trong nội dung.  
Một ví dụ thực tế là các giảng viên tiên phong trong việc áp dụng các  
nguyên lý này vào giảng dạy đã nghiêm túc thử nghiệm chúng ở chính các  
sinh viên tiềm năng của mình. Dưới sự dẫn dắt đó, các sinh viên này đã ứng  
dụng các nguyên tắc trên vào công cuộc rút ngắn khoảng cách dẫn tới  
những thành tựu khoa học. Và thành quả đạt được thật đáng ngạc nhiên.  
Chúng tôi dành tặng cuốn sách này cho các sinh viên và cả những giáo viên  
cũng như cho mọi độc giả, những người luôn coi việc tiếp thu tri thức một  
cách hiệu quả là ưu tiên hàng đầu. Đó là những người giữ vai trò đào tạo  
trong các doanh nghiệp, ngành nghề, hay quân đội; những người lãnh đạo  
trong các tổ chức chuyên nghiệp với vai trò dẫn dắt các thành viên của  
5




BÍ QUYẾT HỌC ĐÂU NHỚ ĐÓ  
mình; và cả những huấn luyện viên. Chúng tôi cũng hướng tới những độc  
giả trung niên và cao tuổi với châm ngôn học tập là sự nghiệp trọn đời.  
Chừng nào vẫn còn những ẩn số về năng lực học tập đang chờ được giải  
đáp, chừng đó vẫn còn vô số những nghiên cứu luôn sẵn sàng cung cấp các  
nguyên tắc và chiến lược thực tiễn có thể áp dụng ngay lập tức, không tốn  
chi phí mà mang lại hiệu quả tuyệt vời.  
6




BÍ QUYẾT HỌC ĐÂU NHỚ ĐÓ  
Chương 1. Những lầm tưởng về sự tiếp  
thu  
Matt Brown phát hiện ra áp suất dầu của động cơ bên phải tụt đột ngột khi  
đang điều khiển một chiếc phi cơ động cơ hai thì của hãng Cessna trên bầu  
trời Harlingen, bang Texas. Đó là một trong những năm đầu trong sự  
nghiệp phi công của ông. Ông đang đơn độc bay xuyên màn đêm ở độ cao  
3
.353m để vận chuyển một chuyến hàng khẩn cấp cho một nhà máy ở  
Kentucky. Nhà máy này đã phải tạm ngừng dây chuyền sản xuất để chờ các  
bộ phận còn thiếu trong quá trình lắp ráp.  
Ông hạ độ cao và theo dõi đồng hồ đo dầu, hy vọng có thể đến kịp trạm  
dừng tiếp nhiên liệu ở Lousiana theo kế hoạch, tại đó máy bay có thể được  
sửa. Nhưng áp suất dầu vẫn tiếp tục sụt. Matt đã xoay xở với các động cơ pít  
tông từ lúc ông đủ lớn để cầm một cái cờ lê. Nhờ đó ông biết mình thực sự  
đang gặp rắc rối. Ông liệt kê và lướt nhanh trong đầu một loạt các phương  
án. Nếu ông để mặc áp suất dầu tụt xuống quá thấp, động cơ sẽ bị kẹt. Liệu  
ông có thể bay bao xa trước khi chuyện đó xảy ra? Điều gì sẽ xảy ra nếu ông  
để mất động cơ? Ông có thể giảm tải phía bên cánh phải? Nhưng liệu ông có  
thể giữ máy bay ở trên không như thế mãi? Ông hồi tưởng lại những giờ  
phút chịu đựng trên chiếc Cessna 401. Phải, điều tốt nhất bạn có thể làm khi  
chỉ còn một động cơ là hạ thấp độ cao. Nhưng ông vẫn còn một lô hàng nhẹ  
cần chở và máy bay sắp cạn nhiên liệu. Ông tắt động cơ đã tàn tạ bên cánh  
phải, quay cánh quạt nhằm giảm sức kéo, cùng lúc tăng động cơ cánh trái,  
bay bằng bánh lái đối diện và lê thêm được mười dặm nữa về phía điểm  
dừng đã định. Thế đấy, ông đã tiếp đất bằng một cú xoay cánh trái rộng, bởi  
một lý do đơn giản nhưng cực kỳ mấu chốt: thiếu lực cánh phải, cách duy  
nhất khiến máy bay có đủ lực nâng để duy trì một độ cao thấp trước khi hạ  
cánh là thực hiện một cú xoay cánh trái.  
Trong khi chúng ta không cần thiết phải tường tận từng hành động của Matt  
thì dĩ nhiên ông phải hiểu rõ hành vi của mình. Và khả năng tự cứu mình  
thoát khỏi thảm họa của ông đã làm sáng tỏ điều chúng tôi vẫn luôn muốn  
đề cập đến trong cuốn sách này khi bàn về vấn đề học hỏi: thu thập kiến  
thức cũng như kỹ năng và lưu giữ chúng trong trí nhớ để sẵn sàng đối phó  
với những tình huống trong tương lai: bao gồm cả thách thức và cơ hội.  
7
 




BÍ QUYẾT HỌC ĐÂU NHỚ ĐÓ  
Chúng ta có thể có cùng chung ý kiến về một số khía cạnh bất biến khi đề  
cập đến vấn đề tiếp thu tri thức:  
Trước hết, quá trình học tập có hiệu quả luôn đòi hỏi sự ghi nhớ. Có như thế  
kiến thức thu thập được trong hiện tại mới hữu ích trong tương lai.  
Hai là, việc học hỏi và ghi nhớ cần được duy trì suốt cuộc đời. Chúng ta  
không thể hoàn tất bậc giáo dục trung học khi chưa nắm vững các tri thức  
về ngôn ngữ, toán học, khoa học, cũng như xã hội. Thăng tiến trong sự  
nghiệp lại tiếp tục đòi hỏi ở chúng ta các kỹ năng chuyên môn và kiến thức  
đại học. Khi giã từ sự nghiệp, chúng ta kiếm tìm vài sở thích mới. Lúc về già  
lẩm cẩm, chúng ta chuyển đến những ngôi nhà giản đơn và dễ thích nghi  
hơn. Khả năng tiếp thu tốt sẽ luôn là một lợi thế cho chúng ta trong mọi giai  
đoạn của cuộc đời.  
Thứ ba, học hỏi cũng là một kỹ năng đòi hỏi sự trau dồi và những chiến lược  
hiệu quả nhất nhiều khi lại trái với lẽ thường.  
ĐỀ XUẤT CỦA CHÚNG TÔI  
Có lẽ bạn không đồng tình với chúng tôi ở khía cạnh thứ ba, nhưng hy vọng  
cuốn sách này sẽ thuyết phục bạn tin vào điều đó. Một số điều dưới đây,  
không ít thì nhiều, chưa được sắp xếp theo một danh sách tuần tự, nhưng  
đó là những đề xuất cơ bản hỗ trợ cho lập luận của chúng tôi và sẽ được đề  
cập đầy đủ hơn trong những chương sau.  
Kiến thức sẽ trở nên sâu sắc và được lưu giữ lâu hơn chỉ khi có sự nỗ lực  
trong quá trình hàm thụ. Học hỏi mà dễ dàng thì chẳng khác gì viết chữ trên  
nền cát, nay còn mai mất.  
Chúng ta còn yếu kém trong việc đánh giá khi nào chúng ta ở trạng thái tiếp  
thu tốt nhất và khi nào không. Khi mọi thứ trở nên khó khăn, chậm chạp và  
kém hiệu quả, chúng ta thường bị thôi thúc chuyển hướng sang các chiến  
lược tưởng như hữu ích mà không hề biết rằng kết quả thu được từ việc áp  
dụng những chiến lược đó nhiều khi chỉ mang tính nhất thời.  
Cho đến nay, đọc lại bài khóa (rereading text) và ôn tập một cách tập trung  
(
massed practice) một kỹ năng hay kiến thức mới là phương pháp học tập  
vẫn được người học trong mọi lĩnh vực ưu tiên áp dụng. Nhưng kỳ thực đó  
cũng là một trong những chiến lược kém hiệu quả nhất. Ôn tập một cách tập  
8




BÍ QUYẾT HỌC ĐÂU NHỚ ĐÓ  
trung ở đây hàm nghĩa sự lặp lại liên tục, không ngừng, chuyên chú vào một  
kiến thức duy nhất nhằm khắc sâu nó vào trí nhớ. Đây là phương pháp kiểu  
“luyện tập-luyện tập-luyện tập” rất kinh điển. Nhồi nhét kiến thức trước kỳ  
thi là một ví dụ tiêu biểu. Đọc đi đọc lại hay ôn tập không ngừng làm gia  
tăng cảm giác về sự nhuần nhuyễn, trôi chảy, điều có thể tạm coi là dấu hiệu  
của sự tinh thông. Nhưng xét đến tính lưu giữ lâu dài và sự thành thạo đích  
thực thì chiến lược này chỉ làm hao tổn thời gian.  
Phương pháp luyện tập thông qua hồi tưởng (retrieval practice) – khơi gợi  
lại ký ức về sự việc, khái niệm hay sự kiện – là phương pháp hiệu quả hơn  
nhiều so với đọc lại. Một ví dụ đơn giản là thẻ học thông minh (flashcard).  
Quá trình hồi tưởng lại tri thức củng cố khả năng ghi nhớ và hạn chế sự  
quên lãng. Giải một câu đố đơn giản sau khi đọc bài khóa hay nghe thuyết  
trình thúc đẩy sự lĩnh hội và ghi nhớ tốt hơn nhiều so với xem lại bài giảng  
hay các ghi chú về buổi thuyết trình. Não bộ không thể được tăng cường  
bằng các bài tập thể dục như cơ bắp, nhưng các dây thần kinh tham gia vào  
quá trình xúc tiến sự tiếp thu sẽ được củng cố khi trí nhớ được triệu hồi và  
kiến thức được ôn tập. Ôn tập theo chu kỳ sẽ loại bỏ khả năng lãng quên, hỗ  
trợ khả năng gợi nhớ và đặc biệt thiết yếu nếu bạn muốn nắm bắt hay làm  
chủ kiến thức.  
Trong một bài tập, khi bạn tạo khoảng cách giữa những lần luyện tập (space  
out practice) và đối mặt với chút ít căng thẳng giữa những lần cách quãng,  
hay xen vào đó hai hay nhiều đối tượng luyện tập khác, quá trình gợi nhớ sẽ  
trở nên khó khăn và tưởng chừng kém hiệu quả hơn. Nhưng những nỗ lực  
nhằm khắc phục các trở ngại đó sẽ gia tăng sức sống lâu bền cũng như tính  
linh hoạt ở khả năng ứng dụng thành quả luyện tập trong những tình huống  
tương lai.  
Cố gắng giải quyết khó khăn trước khi được chỉ ra giải pháp cũng là một  
cách học hỏi hiệu quả, bất chấp những sai lầm có thể xảy ra.  
Có một quan niệm phổ biến rằng kiến thức sẽ được hấp thụ dễ dàng hơn  
nếu được truyền đạt phù hợp với cách thức lĩnh hội (learning style) của  
người học, bằng âm thanh hoặc hình ảnh chẳng hạn. Những nghiên cứu  
thực nghiệm không hề ủng hộ điều đó. Con người phát triển nhiều loại hình  
trí tuệ để thích nghi với việc học hỏi, và chúng ta sẽ nâng cao khả năng học  
hỏi nếu chịu khó mở rộng giới hạn dạng thức truyền đạt, huy động mọi khả  
9




BÍ QUYẾT HỌC ĐÂU NHỚ ĐÓ  
năng và nguồn lực, hơn là bó hẹp sự truyền đạt hay trải nghiệm trong  
những dạng thức mà chúng ta cảm thấy dễ chấp nhận nhất.  
Khi thành thạo hơn trong việc đúc rút những nguyên lý hay nguyên tắc cơ  
bản, những điều tạo nên sự khác biệt giữa các loại vấn đề, bạn sẽ thấy bớt  
phần khó khăn khi phải đưa ra giải pháp đúng đắn trong những tình huống  
xa lạ. Luyện tập đan xen và lồng ghép nhiều nội dung đa dạng (interleaved  
and varied practice) sẽ giúp bạn làm chủ kỹ năng hay kiến thức hơn so với  
luyện tập liên tục và chuyên chú vào một nội dung. Giả dụ, khi bạn đang ôn  
tập kỹ năng tính toán khối lượng, dung tích, v.v… bạn chen vào đó các kiến  
thức về hình khối. Điều này sẽ giúp bạn khỏi bối rối khi gặp một bài tập tính  
toán liên quan đến một dạng hình học nào đó. Một minh họa khác, kết hợp  
rèn luyện khả năng nhận dạng các loài chim với năng lực cảm thụ các tác  
phẩm tranh sơn dầu sẽ giúp bạn trau dồi được vốn hiểu biết cả về sự thống  
nhất giữa các thuộc tính trong cùng một loại thể lẫn sự khác biệt giữa các  
loại thể, từ đó củng cố kỹ năng phân loại mà rất có thể sau này bạn sẽ cần  
tới.  
Tất cả chúng ta đều dễ sa vào những ảo tưởng. Những ảo tưởng này có thể  
làm thui chột năng lực đánh giá của chúng ta về những gì ta biết và những  
gì ta có thể làm. Quá trình kiểm tra thẩm định khả năng khái quát của chúng  
ta về những gì đã học được. Một phi công đang đối mặt với động cơ bị hỏng  
trong thiết bị mô phỏng điều kiện bay sẽ nhanh chóng phát hiện ra liệu  
mình có đang thực hiện đúng quy trình sửa chữa hay không. Gần như trong  
mọi lĩnh vực, người học có thể đạt tới trình độ thông thạo khi họ sử dụng  
các bài kiểm tra như một công cụ để xác định và khắc phục điểm yếu.  
Mọi tri thức mới đều đòi hỏi phải được xây dựng trên nền tảng từ những  
hiểu biết trước đó. Bạn cần biết làm thế nào để hạ cánh một chiếc máy bay  
động cơ hai thì với đủ hai động cơ trước khi học cách tiếp đất chỉ với một  
trong số chúng còn hoạt động. Để học lượng giác, bạn nhất thiết phải nhớ  
kiến thức về đại số và hình học. Để biết cách đóng tủ, bạn phải thông hiểu  
đặc tính của gỗ và các vật liệu cấu thành, cũng như cách ráp ván, bào rãnh,  
phay mặt, làm mộng.  
Trong một tác phẩm của Gary Larson, tác giả của loạt tranh biếm họa Far  
Side, một cậu bé với đôi mắt ốc nhồi đã xin phép thầy giáo: “Thưa thầy  
Oxborne, em có thể xin nghỉ được không ạ? Em không thể nhét thêm bất kỳ  
10  




BÍ QUYẾT HỌC ĐÂU NHỚ ĐÓ  
thứ gì vào đầu nữa ạ!” Nếu như bạn chỉ học hỏi như một cái máy sao chép  
nhắc lại kiến thức một cách đơn thuần, đúng là chẳng mấy chốc khả năng  
tập trung chú ý và lưu giữ thông tin của bạn sẽ tới mức giới hạn. Tuy nhiên,  
nếu bạn học hỏi với một sự diễn giải tỉ mỉ (elaboration), khả năng tiếp thu  
của bạn sẽ là vô hạn. Sự diễn giải tỉ mỉ ở đây ám chỉ quá trình chúng ta diễn  
đạt lại ý nghĩa của những tài liệu mới bằng ngôn ngữ và cách thức của chính  
mình cũng như quá trình chúng ta liên hệ chúng với những kiến thức bản  
thân đã có. Bạn càng diễn giải được nhiều mối liên hệ giữa hiểu biết mới với  
những kiến thức cũ, bạn càng thấu hiểu triệt để vấn đề, những mối liên hệ  
bạn tự tạo ra sẽ giúp bạn ghi nhớ chúng lâu hơn. Luồng không khí nóng lưu  
giữ nhiều hơi ẩm hơn không khí lạnh; để liên hệ điều đó với trải nghiệm  
thực tế của bản thân, bạn có thể liên tưởng tới phần sau điều hòa luôn bị rỏ  
nước, hay khí trời mùa hè oi bức luôn trở nên mát mẻ sau một cơn giông  
bất chợt. Sự bay hơi có tác dụng làm mát: hẳn là bạn biết điều này vì bạn  
cảm thấy nhà người chú ở Atlanta nóng nực hơn vào một ngày trời nồm so  
với một ngày khô hanh tại nhà người anh họ ở Phoenix, nơi mà bạn phải cất  
áo len đi ngay cả trước khi da mình kịp dấp dính. Khi nghiên cứu nguyên lý  
dẫn truyền nhiệt, bạn cảm nhận được sự truyền nhiệt khi làm ấm bàn tay  
quanh một cốc ca cao nóng, nhìn ra sự bức xạ trong cách mặt trời ẩn đi  
trong những ngày đông giá, cắt nghĩa sự đối lưu qua tiếng còi cứu hộ khi  
chú bạn âm thầm chậm rãi dõi theo bạn qua những con hẻm ưa thích của  
ông ở Atlanta.  
Lồng nội dung kiến thức mới vào một ngữ cảnh rộng hơn (larger context)  
cũng là một phương pháp hàm thụ hữu ích. Càng biết nhiều chuyện bên lề  
sử sách, bạn càng hiểu thêm nhiều về lịch sử. Và bạn có thể lý giải ý nghĩa  
của những câu chuyện đó theo càng nhiều cách, ví như nếu kết nối chúng  
với những hiểu biết của mình về hoài bão con người và số phận éo le, thì  
câu chuyện đó càng tồn tại lâu dài trong tâm trí bạn. Tương tự, nếu bạn  
đang cố gắng tìm hiểu một khái niệm trừu tượng, như nguyên lý về mô men  
động lượng chẳng hạn, sẽ dễ dàng hơn khi bạn đặt nó vào một trạng huống  
cụ thể mà bạn đã biết, trong trường hợp này là cách một vận động viên  
trượt băng nghệ thuật tăng vận tốc xoay tròn khi cô xếp tay lên ngực.  
Khi một cá nhân học cách rút ra các ý tưởng chính từ một tài liệu mới, tổ  
chức chúng thành một mô hình tư duy giả định (mental model) và liên hệ  
mô hình đó với những hiểu biết sẵn có, cá nhân đó tỏ ra có lợi thế đặc biệt  
trong việc lĩnh hội những kỹ năng phức tạp. Mô hình tư duy giả định nói  
11  




BÍ QUYẾT HỌC ĐÂU NHỚ ĐÓ  
trên là một phương pháp, trong đó người học xây dựng một mô hình tưởng  
tượng trong đầu về những sự kiện ngoại cảnh. Hãy thử tưởng tượng trong  
một trận bóng chày, cầu thủ đánh bóng (batter) đang chờ đợi một cú ném.  
Anh ta gần như không có lấy một giây để đoán định xem liệu đó là một cú  
ném vòng cung (curveball), cú ném lừa (changeup) hay bất kỳ thứ gì khác.  
Vậy anh ta sẽ xử trí thế nào? Trong trường hợp này, vài dấu hiệu tinh vi tỏ  
ra hữu ích: hướng quay, cách ném của người ném bóng (pitcher) hay vòng  
xoáy của những đường viền nổi trên quả bóng. Một người đánh bóng giỏi sẽ  
sàng lọc và loại ra các dấu hiệu cảm quan không cần thiết hay gây xao lãng,  
chỉ tập trung vào sự biến đổi đường ném bóng và nhờ quá trình luyện tập,  
anh ta có thể xây dựng những mô hình tưởng tượng đặc trưng tương ứng  
với các nhóm tín hiệu khác nhau về mỗi cách ném bóng. Anh ta sẽ liên kết  
các mô hình này với những kiến thức đã có về tư thế đánh bóng, khu vực  
đập bóng và di chuyển đến đúng điểm đến của bóng. Từ những điều này,  
anh ta tiếp tục liên hệ tới mô hình về vị trí của các cầu thủ trong đội: nếu có  
cầu thủ khác ở vị trí số một và số hai, có thể anh ta sẽ hy sinh để nhường lợi  
thế cho những người chạy gôn (runner). Nếu có hai người đánh bóng ở vị  
trí số một và số ba và một người bị loại, anh ta sẽ cố gắng để không người  
chạy gôn nào tiếp theo bị loại (double play) trong khi vẫn đánh được bóng  
để người chạy gôn về đích và ghi điểm. Mô hình về vị trí các đồng đội lại  
được liên kết với mô hình vị trí các cầu thủ đội bạn (họ đang ở vị trí cao hay  
thấp) cũng như kết nối với các tín hiệu xung quanh từ khu vực dành cho các  
thành viên trong đội (dugout) tới các điểm mốc (base), từ chỗ các huấn  
luyện viên đến vị trí của anh ta. Trong một cú đánh bóng tuyệt vời, các  
mảnh ghép đó được ráp nối hoàn hảo: người đánh bóng kết nối được với  
trái bóng và hướng nó về một lỗ xa gôn, câu giờ cho đồng đội chạy về gôn.  
Tóm lại, một cầu thủ chuyên nghiệp sẽ loại ra tất cả các chi tiết gây xao lãng  
ngoại trừ những yếu tố quan trọng nhất quyết định loại đường ném bóng và  
cách đối phó với từng loại, xây dựng những mô hình tư duy giả định từ các  
yếu tố đó đồng thời liên hệ các mô hình này với hiểu biết của mình về các  
nhân tố thiết yếu khác trong một trận đấu phức tạp. Nhờ đó anh ta sẽ có cơ  
hội ghi điểm tốt hơn so với một cầu thủ thiếu kinh nghiệm, một người  
không thể cắt nghĩa một khối lượng thông tin khổng lồ và biến đổi liên tục  
mà anh ta phải xử lý mỗi khi bước lên gôn nhà (plate).  
Nhiều người tin rằng khả năng tư duy đã được ấn định ngay từ lúc lọt lòng  
và khả năng bẩm sinh bị giới hạn của họ phải chịu trách nhiệm cho mọi thất  
12  




BÍ QUYẾT HỌC ĐÂU NHỚ ĐÓ  
bại trước những thử thách về mặt trí tuệ. Nhưng mỗi khi bạn học được  
thêm một điều mới là bạn đã thay đổi bộ não của mình – nơi lưu giữ lại  
những gì được sàng lọc từ trải nghiệm của bạn. Chúng ta bắt đầu cuộc đời  
của mình với món quà của bộ gen sinh học, điều đó không sai. Nhưng cũng  
không hề sai khi chúng ta trở nên giỏi giang hơn nhờ quá trình học hỏi và  
phát triển các mô hình tư duy, thứ mang đến cho chúng ta khả năng suy  
luận, giải quyết và sáng tạo. Nói một cách khác, ở một mức độ tương đối bất  
ngờ, các yếu tố hình thành nên năng lực trí tuệ của chúng ta lại nằm ngay  
trong tầm kiểm soát của chính chúng ta. Thấu triệt được điều đó sẽ giúp  
bạn nhìn nhận thất bại như một dấu hiệu của nỗ lực cũng như một nguồn  
thông tin hữu ích – từ đó khơi gợi nhu cầu đào sâu vấn đề hay áp dụng một  
chiến lược mới. Nhu cầu xác định khi nào việc tiếp thu trở nên khó khăn  
cũng rất quan trọng. Để vượt qua trình độ hiện tại của chính mình và hướng  
tới sự tinh thông đích thực, bạn cần hiểu rằng mọi sự đấu tranh và thất bại  
là thiết yếu, như trong mọi game hành động hay buổi quảng cáo một chiếc  
BMX mới. Mắc sai lầm và nỗ lực sửa chữa sai lầm chính là nấc thang dẫn tới  
một trình độ nhận thức cao hơn.  
CHỨNG CỨ THỰC NGHIỆM TRONG CUỘC ĐỐI ĐẦU VỚI LÝ LUẬN, HỌC  
THUYẾT VÀ TRỰC GIÁC  
Phần lớn cách chúng ta cấu trúc nền giáo dục và đào tạo đều dựa trên các lý  
thuyết được truyền lại. Các lý thuyết được quyết định bởi sự thừa nhận của  
chúng ta về điều gì có tác động lớn hơn, những hiểu biết rút ra từ kinh  
nghiệm cá nhân trên tư cách là các giáo viên, huấn luyện viên, sinh viên hay  
đơn thuần là ý kiến của số đông. Đa phần cách chúng ta nghiên cứu và học  
hỏi đều là sự pha trộn của các lý luận, học thuyết và trực giác. Nhưng trong  
khoảng 40 năm trở lại đây và thậm chí có thể còn kéo dài hơn nữa, các nhà  
tâm lý học nhận thức đã nghiên cứu và xây dựng nên một hệ thống các bằng  
chứng giúp làm sáng tỏ tác nhân nào trong số các yếu tố kể trên đóng vai  
trò ảnh hưởng cũng như phát hiện ra các chiến lược mang lại kết quả.  
Tâm lý học nhận thức là bộ môn khoa học nền tảng tiến hành tìm hiểu về  
quá trình bộ não của chúng ta làm việc, cũng như thực hiện các nghiên cứu  
thực chứng về cách con người nhận thức, ghi nhớ và suy nghĩ. Nhiều ngành  
khoa học khác cũng tham gia vào lý giải những bí ẩn của quá trình lĩnh hội  
tri thức. Các nhà tâm lý học phát triển và các nhà giáo dục đều quan tâm tới  
những lý thuyết về phát triển con người cũng như phương án ứng dụng  
13  




BÍ QUYẾT HỌC ĐÂU NHỚ ĐÓ  
những lý thuyết này vào quá trình xây dựng các công cụ giáo dục – như các  
phương pháp kiểm chứng, tổ chức hướng dẫn (đề cương, minh họa dưới  
dạng đồ thị, v.v…) và nguồn tài liệu cho từng nhóm học viên đặc biệt  
(
chương trình đào tạo dành cho các học viên yếu kém hay các học viên năng  
khiếu). Các chuyên gia thần kinh học, với việc sử dụng các kỹ thuật và công  
cụ mới có tính hình tượng, đã đạt được những bước tiến mới trong việc  
khám phá ra cơ chế hoạt động của não bộ, cơ quan tiền đề quyết định kết  
quả của quá trình học hỏi. Nhưng chúng ta vẫn còn một chặng đường dài  
phải trải qua trước khi các nhà thần kinh học có thể đưa ra phương án cải  
thiện nền giáo dục hiện tại.  
Vậy mỗi cá nhân phải làm gì để biết chắc rằng chỉ dẫn nào sẽ mang lại kết  
quả tốt nhất cho sự học hỏi của bản thân khi chúng được áp dụng đúng  
cách?  
Luôn hoài nghi là một phương án khôn ngoan. Tìm ra những lời khuyên  
chẳng có gì là khó, bạn chỉ cần vài cú nhấp chuột. Nhưng không phải mọi chỉ  
dẫn đều bắt nguồn từ kết quả của những nghiên cứu, nếu không muốn nói  
là rất ít. Cũng như không phải tất cả những chỉ dẫn đó đều là kết quả của các  
cuộc điều tra, những nghiên cứu đáp ứng các tiêu chuẩn khoa học, như là  
các điều kiện giám sát thích hợp để đảm bảo tính khách quan và khái quát.  
Những nghiên cứu thực chứng tốt nhất, về bản chất, chính là các thí  
nghiệm: nhà nghiên cứu phát triển một giả thuyết và kiểm chứng nó qua hệ  
thống các thí nghiệm, những thí nghiệm này phải đáp ứng các tiêu chuẩn  
ngặt nghèo về cơ cấu và tính khách quan. Trong chương tiếp theo, chúng tôi  
sẽ đúc kết những phát hiện của một số lượng không nhỏ các nghiên cứu.  
Các nghiên cứu này là kết quả của quá trình nghiền ngẫm và xem xét của cả  
cộng đồng khoa học trước khi được công bố trên các ấn phẩm chuyên  
ngành. Chúng tôi đã cùng tham gia vào một số công trình khoa học nhưng  
số đó không nhiều. Những công trình đó, như chúng tôi thường nói, chỉ là  
nơi đưa ra những lý thuyết thay vì những kết quả có giá trị khoa học. Để thể  
hiện quan điểm của mình, bên cạnh những thành quả khoa học đã được  
kiểm chứng, chúng tôi còn viện tới giai thoại về những con người như Matt  
Brown, những cá nhân mà công việc của họ đòi hỏi sự thông thạo cả về kiến  
thức lẫn kỹ năng. Những câu chuyện làm dẫn chứng cho các nguyên tắc cơ  
bản về cách học hỏi và ghi nhớ cũng được chúng tôi sử dụng triệt để.  
Chúng ta vẫn đang lầm tưởng về sự tiếp thu  
14  




BÍ QUYẾT HỌC ĐÂU NHỚ ĐÓ  
Hóa ra phần nhiều những gì chúng ta vẫn áp dụng với tư cách người giảng  
dạy hay người học tập lại không mấy hiệu quả, song chỉ một vài điều chỉnh  
nhỏ có thể mang lại những thay đổi bất ngờ. Mọi người thường nghĩ nếu  
như bản thân tiếp xúc với một tài liệu nào đó đủ lâu, ví như một đoạn bài  
giảng hay một hệ thống các thuật ngữ trong cuốn sách giáo khoa Sinh học  
lớp 8, họ có thể ghi nhớ chúng. Nhưng điều đó hoàn toàn sai lầm. Thêm nữa,  
nhiều giáo viên vẫn tin rằng quá trình học tập sẽ hiệu quả hơn nếu như họ  
khiến nó trở nên dễ dàng và nhanh chóng hơn. Nhưng phần lớn các nghiên  
cứu lại chỉ ra điều ngược lại: hành trình tiếp thu càng khó khăn, thành quả  
tiếp thu càng vững chắc. Nhiều giáo viên hay huấn luyện viên vẫn tin rằng  
cách hiệu quả nhất để thuần thục một kỹ năng mới là tăng cường nắm bắt,  
tập trung cao độ và lặp lại liên tục chỉ một kỹ năng đơn nhất cho đến khi  
bạn làm chủ được nó. Điều đó đã bám rễ trong niềm tin của chúng ta, vì  
chúng ta chỉ thấy thành quả tức thì của việc thực hành một cách tập trung  
và dồn dập. Nghiên cứu này đã chỉ ra một điều rõ ràng rằng, những thành  
quả đạt được nhờ phương pháp rèn luyện tập trung chỉ có tính tạm thời và  
dễ dàng tan biến.  
Phát hiện về sự vô ích của việc đọc lại sách giáo khoa đã giội một gáo nước  
lạnh lên các nhà giáo dục và các học viên, vì đó là chiến lược số một của hầu  
hết mọi người – trong đó có hơn 80% sinh viên đại học tham gia khảo sát.  
Bản thân việc đọc lại cũng là nhiệm vụ trọng tâm chiếm phần lớn quỹ thời  
gian mà chúng ta dành cho việc học tập. Đọc lại gây ra ba tác hại đối với quá  
trình tiếp thu. Thứ nhất, nó hoàn toàn chỉ tiêu tốn thời gian. Thứ hai, kiến  
thức thu được từ việc đọc lại không được lưu giữ lâu trong trí nhớ. Thứ ba,  
việc đọc lại dễ khiến người học rơi vào trạng thái tự lừa dối mình một cách  
vô thức, nói cách khác họ dễ lầm tưởng rằng bản thân đã nắm bắt được kiến  
thức trong khi thực sự họ lại chỉ đang học vẹt. Hàng giờ liền chìm đắm trong  
việc đọc đi đọc lại dường như khá giống với biểu hiện của sự chuyên cần,  
nhưng khối lượng thời gian dành cho việc học lại không hề quyết định mức  
độ tinh thông của người học.  
Bạn chẳng cần phải nhìn đâu xa để tìm những trung tâm giáo dục hoạt động  
dựa trên quan niệm cho rằng sự tiếp xúc đơn thuần với tần suất lớn và mức  
độ tập trung cao độ có thể tạo nên tính hiệu quả trong quá trình tiếp thu tri  
thức. Hãy cùng xem xét trường hợp của Matt Brown, người phi công, trong  
ví dụ trước đây. Matt Brown đã nắm bắt khối lượng kiến thức đủ để được  
thừa nhận bởi bất kỳ hãng kinh doanh hàng không nào sẽ thuê ông làm phi  
15  




BÍ QUYẾT HỌC ĐÂU NHỚ ĐÓ  
công và chúng tôi đã đề nghị ông mô tả toàn bộ quá trình. Người chủ mới đã  
gửi ông tới tham dự một khóa huấn luyện kéo dài mười giờ mỗi ngày trong  
mười tám ngày liên tục. Matt gọi đó là phương pháp hướng dẫn “vòi cứu  
hỏa”. Bảy ngày đầu tiên, mọi thứ chỉ diễn ra trong phòng học. Ông được chỉ  
dẫn về tất cả các hệ thống của máy bay: điện, nhiên liệu, không khí, v.v…; cơ  
chế hoạt động và tương tác của các hệ thống này; cũng như các mức độ an  
toàn – hỏng hóc của chúng dưới tác động của các yếu tố như áp suất, trọng  
lực, nhiệt độ và vận tốc. Matt được yêu cầu phải sẵn sàng cho việc tuân theo  
những mệnh lệnh tức thì về 80 “hành vi trí nhớ”. Các hành động này phải  
được thực hiện không do dự, không đắn đo để giữ cho máy bay được ổn  
định trong trường hợp một trong số hàng tá những sự cố bất thình lình có  
thể xảy ra như áp suất giảm đột ngột, bộ phận thổi ngược bật mở giữa  
chuyến bay, một động cơ nào đó bị hỏng hóc hay một vụ chập cháy điện.  
Matt và các bạn đồng học phải dành hàng giờ chăm chú quan sát những  
hình minh họa trình chiếu PowerPoint, với bộ não gần như tê liệt, về những  
hệ thống cơ bản của máy bay. Và rồi một điều thú vị đã xảy ra.  
Matt kể: “Vào khoảng giữa ngày thứ năm, họ chiếu lên màn hình một sơ đồ  
về hệ thống nhiên liệu, với cảm biến áp suất, van khóa, bơm phụt, đường  
vòng, v.v... Bạn phải rất chật vật mới có thể tập trung. Sau đó, một người  
hướng dẫn hỏi chúng tôi: ‘Đã ai trong số các bạn từng gặp trường hợp đèn  
cảnh báo bộ lọc nhiên liệu của ống phụt bật sáng trong một chuyến bay  
rồi?’. Một phi công phía bên kia phòng giơ tay. Người hướng dẫn tiếp: ‘Kể  
cho chúng tôi nghe chuyện gì đã xảy ra?’ và thoạt nhiên bạn nghĩ, chà, sẽ ra  
sao nếu người đó là mình?  
Anh ta đang bay trên độ cao hơn 900m, và sắp sửa mất cả hai động cơ vì đã  
nạp loại nhiên liệu không có chất chống đông trong khi bộ lọc của máy bay  
đang tắc nghẽn vì băng tuyết. Bạn dõi theo câu chuyện, và tin tôi đi, các hình  
vẽ phác họa cứ như có sức sống, bám chặt lấy tâm trí bạn vậy. Nhiên liệu  
bay thường có thành phần nước, và khi gặp không khí lạnh ở một độ cao  
nhất định, nước sẽ đông đặc lại, đóng băng và làm tắc đường dẫn. Do đó, bất  
cứ khi nào nạp nhiên liệu, bạn phải chọn loại tốt và chắc chắn rằng bạn có  
thể tìm thấy trên xe chở nhiên liệu một ký hiệu cho biết nó có chứa Prist,  
hoạt chất chống đông. Và nếu như có bất ngờ nhìn thấy đèn cảnh báo bật  
sáng giữa hành trình bay, bạn phải nhanh chóng hạ thấp độ cao để xuống  
vùng không khí ấm hơn.” Sự tiếp thu trở nên mạnh mẽ hơn trong một ngữ  
16  




BÍ QUYẾT HỌC ĐÂU NHỚ ĐÓ  
cảnh đáng lo ngại, khi mà lý thuyết trừu tượng được cụ thể hóa và cá nhân  
hóa.  
Kể từ đó, tính chất của khóa hướng dẫn thay đổi. Mười một ngày sau là sự  
kết hợp giữa các bài học trên lớp và thực hành trong môi trường mô phỏng  
bay. Matt đã mô tả một hình thức tham gia chủ động được triển khai tại đây,  
điều làm gia tăng tính lâu bền của những kiến thức được học. Người phi  
công phải vật lộn với máy bay của mình để chứng tỏ sự thành thục với  
những quy trình vận hành tiêu chuẩn, phản xạ trước những tình huống bất  
ngờ, tập luyện một cách kỷ luật trong sự phối hợp và đảm bảo tính chính  
xác của những thao tác phải thực hiện trong khoang lái nhằm đối phó với  
những tình huống này, chính xác như thể đó đã trở thành bộ nhớ vật lý của  
họ. Môi trường mô phỏng bay cung cấp sự luyện tập có tính gợi nhớ, cũng  
như sự ngắt quãng, đan xen và đa dạng hóa đối tượng trong quá trình luyện  
tập. Nó cũng khơi gợi tối đa các thao tác tư duy mà Matt sẽ sử dụng trên  
cùng một độ cao trong hành trình thật. Trong môi trường mô phỏng, những  
lý thuyết trừu tượng sẽ được cụ thể hóa và cá nhân hóa. Môi trường này  
còn là nơi diễn ra một loạt các thí nghiệm, nhờ đó Matt cũng như những  
người hướng dẫn có thể đánh giá khả năng phán đoán của họ về những  
điểm mấu chốt mà Matt cần tập trung để đạt tới sự thành thạo.  
Trong một số trường hợp, như trong môi trường mô phỏng của Matt, các  
giáo viên và huấn luyện viên có cách tiếp cận riêng tới những kỹ thuật học  
hỏi hiệu quả. Nhưng trong thực tế, ở một vài lĩnh vực, những kỹ thuật này  
có xu hướng trở thành ngoại lệ, và những bài giảng kiểu “vòi cứu hỏa” (hay  
một cách gọi khác tương đương tùy mỗi người) đều nằm trong số đó.  
Trong thực tế, những chỉ dẫn thông thường về những điều cần thực hiện  
đối với sinh viên rõ ràng là sai lầm. Ví dụ như mục các mẹo để học tốt trên  
trang báo điện tử của Đại học George Mason đưa ra lời khuyên rằng: “Bí  
quyết để học tập tốt chính là sự nhắc lại; bạn càng đọc lại tài liệu nhiều lần  
thì khả năng bạn ghi nhớ nó mãi mãi càng cao.” Một lời khuyên khác trên  
trang báo điện tử của trường Cao đẳng Dartmouth thì cho rằng: “Chỉ cần  
bạn có ý định ghi nhớ một điều gì đó thì khả năng cao là bạn sẽ làm được.”  
Mục tin tức phục vụ cộng đồng đăng tải định kỳ trên tờ St. Louis Post-  
Dispatch đã đưa ra chỉ dẫn về học tập với hình minh họa là một cậu bé đang  
chúi đầu vào cuốn sách của mình. Dòng chú thích viết: “Tập trung. Tập  
trung vào một và chỉ một vấn đề duy nhất. Lặp lại, lặp lại, lặp lại. Nhắc lại  
17  




BÍ QUYẾT HỌC ĐÂU NHỚ ĐÓ  
điều bạn cần nhớ có thể giúp khắc sâu nó vào trí óc của bạn.” Niềm tin vào  
sức mạnh của việc đọc lại, tính chủ định, sự nhắc lại đã trở nên phổ biến,  
nhưng kỳ thực có những điều bạn không thể ghi nhớ chỉ đơn giản bằng cách  
nhắc đi nhắc lại nó. Thủ thuật này chỉ có tác dụng khi bạn tra cứu một số  
điện thoại, lưu giữ trong đầu lúc nhấn phím điện thoại; chứ không giúp ích  
gì cho việc lưu giữ kiến thức một cách lâu dài.  
Ví dụ đơn giản sau đây được lấy cảm hứng từ việc tìm kiếm trên Internet  
(
bạn có thể gõ “penny memory test” để tìm kiếm) và kết quả hiện ra hàng tá  
các bức tranh về một đồng xu bình thường, trong đó chỉ có một là hình ảnh  
chính xác về đồng xu. Cho dù đã nhìn thấy đồng xu đó rất nhiều lần trong  
đời, vẫn thật khó để bạn tự tin khẳng định hình ảnh nào là đúng. Tương tự,  
trong một nghiên cứu mới đây, các cán bộ giảng dạy và sinh viên học tập tại  
tòa nhà thuộc khoa Tâm lý học trường Đại học California, Los Angeles  
(
UCLA) được yêu cầu xác định vị trí của những chiếc bình cứu hỏa gần văn  
phòng của họ nhất. Hầu như tất cả đều không vượt qua được bài kiểm tra  
này. Một giáo sư, người đã công tác tại UCLA 25 năm, quyết định rời khỏi  
lớp học để tìm xem đâu là bình cứu hỏa có vị trí gần phòng làm việc của ông  
nhất. Ông phát hiện ra, thật bất ngờ là nó lại được đặt ngay cạnh cánh cửa,  
chỉ cách nắm đấm cửa mà ông vẫn xoay mỗi lần vào phòng vài bước chân.  
Vậy, theo như trường hợp này, sự tiếp xúc có tính lặp đi lặp lại kéo dài liên  
tục hàng năm trời cũng chẳng giúp ông biết phải lấy bình cứu hỏa gần nhất  
ở đâu nếu chẳng may thùng rác của ông bốc cháy.  
Những bằng chứng trước đó  
Ý tưởng sai lầm rằng quá trình tiếp xúc lặp đi lặp lại sẽ tạo nên sự ghi nhớ  
được truyền bá thông qua một loạt điều tra diễn ra từ giữa những năm  
1
960. Giữa lúc đó, Endel Tulving, một nhà tâm lý học tại Đại học Toronto,  
bắt đầu thí nghiệm khả năng ghi nhớ danh sách liệt kê các từ vựng tiếng  
Anh thông thường của mọi người. Trong giai đoạn đầu tiên của thí nghiệm,  
những người tham gia đơn giản chỉ đọc một bản danh sách liệt kê các từ  
vựng được ghép theo cặp (ví dụ như “ghế - 9”) trong sáu lần mà không hề  
biết rằng đó là một bài kiểm tra trí nhớ. Trong mỗi cặp, từ đầu tiên luôn là  
một danh từ. Sau khi đọc danh sách trên sáu lần, họ được thông báo rằng họ  
sẽ được phát một bảng danh từ mà họ phải ghi nhớ. Đối với một số người,  
các danh từ này giống hệt các từ họ đã đọc sáu lần trước đó. Đối với một số  
khác thì không. Tulving đã phát hiện ra một điều đáng lưu ý: quá trình nhận  
18  




BÍ QUYẾT HỌC ĐÂU NHỚ ĐÓ  
biết các danh từ của hai nhóm không hề khác nhau – theo như phương  
pháp thống kê, đường cong nhận thức của hai nhóm là đồng nhất. Trực giác  
đã gợi ý cho họ, nhưng mặt khác sự tiếp xúc trước đó không hề hỗ trợ gì  
cho sự gợi nhớ về sau. Sự nhắc lại đơn thuần không giúp ích gì cho sự lĩnh  
hội. Các công trình của rất nhiều nhà nghiên cứu sau đó tiếp tục đào sâu vấn  
đề rằng liệu sự tiếp xúc liên tục có tính lặp lại hay khoảng thời gian dài lưu  
giữ kiến thức trong tư duy có đóng góp gì cho quá trình gợi nhớ về sau  
không. Và các nghiên cứu này đã xác nhận cũng như hoàn thiện phát hiện  
trước đó rằng, chỉ sự nhắc lại thì không đủ để làm nên trí nhớ dài hạn.  
Những kết quả đó đã thôi thúc các nhà nghiên cứu điều tra về lợi ích của  
việc đọc lại bài giảng. Trong một bài báo đăng trên tạp chí chuyên ngành  
Tâm lý học giáo dục đương thời, các nhà khoa học tại Đại học Washington  
đưa ra báo cáo về một loạt các nghiên cứu họ đã thực hiện trong chính  
trường đại học của mình và tại Đại học Mexico. Mục đích của các công trình  
này là xác minh tính đúng đắn của quan niệm cho rằng đọc lại là một  
phương pháp hữu ích giúp nâng cao khả năng đọc hiểu và ghi nhớ các tác  
phẩm văn xuôi. Như hầu hết các nghiên cứu, những công trình này dựa trên  
lập trường của các công trình trước. Trong số đó có không ít tác phẩm đã  
chỉ ra rằng, khi cùng một bài viết được đọc nhiều lần, các suy luận cũng như  
mối liên kết giữa các chủ đề cùng xu hướng sẽ được thiết lập. Một số khác  
chỉ đề xuất những lợi ích hết sức khiêm tốn của việc đọc lại. Những lợi ích  
này nảy sinh trong hai tình huống khác nhau. Trong tình huống thứ nhất,  
một số sinh viên đọc tài liệu học tập lần thứ nhất và lặp lại ngay lập tức,  
trong khi đó những người còn lại chỉ đọc một lần. Liền sau đó cả hai nhóm  
làm một bài kiểm tra. Nhóm đọc lại hai lần đạt kết quả tốt hơn chút ít so với  
nhóm còn lại. Tuy nhiên, nếu bài kiểm tra bị trì hoãn sau một khoảng thời  
gian, lợi ích từ việc đọc lại sẽ trở nên mờ nhạt, khi đó cả hai nhóm cho kết  
quả như nhau. Trong một tình huống khác, một nhóm học viên đọc tài liệu  
lần thứ nhất và đợi sau ít ngày thì đọc lại lần thứ hai. Nhóm này, những  
người đã tiến hành phương pháp ngắt quãng trong quá trình đọc, thực hiện  
bài kiểm tra tốt hơn nhóm không đọc lại.  
Các thí nghiệm tiếp theo được tiến hành tại Đại học Washington, nhằm tháo  
gỡ những nút thắt còn bỏ ngỏ từ những nghiên cứu trước đó, cũng như  
đánh giá lợi ích của việc đọc lại đối với các sinh viên thuộc nhiều trình độ  
khác nhau, trong một ngữ cảnh tiếp thu cụ thể tương đương với những tình  
huống vẫn diễn ra trong các lớp học. Tổng cộng 148 sinh viên tham gia đọc  
19  




BÍ QUYẾT HỌC ĐÂU NHỚ ĐÓ  
năm đoạn văn khác nhau được trích từ sách giáo khoa và tạp chí Scientific  
American. Các sinh viên này thuộc hai trường đại học khác nhau; một số có  
kỹ năng đọc khá tốt, một số tương đối kém; một số chỉ đọc tài liệu một lần,  
số còn lại đọc hai lần liên tiếp. Sau đó tất cả cùng trả lời các câu hỏi để cho  
thấy mình đã học được gì và còn nhớ được gì.  
Trong các thí nghiệm này, việc đọc lại tài liệu nhiều lần liên tục trong một  
khoảng thời gian ngắn không hề cho thấy nó là phương pháp học tập triển  
vọng cho cả hai nhóm, ở cả hai trường đại học và trong mọi điều kiện kiểm  
chứng. Kỳ thực, các nhà nghiên cứu không phát hiện được bất kỳ lợi ích nào  
của việc đọc lại trong mọi điều kiện.  
Vậy, kết luận rút ra ở đây là gì? Việc đọc lại văn bản một lần chỉ có ý nghĩa  
khi có một khoảng cách hợp lý kể từ lần đọc đầu tiên, nhưng đọc lại nhiều  
lần liên tục trong một khoảng thời gian ngắn chỉ tiêu tốn thời gian mà lợi  
ích đem lại thì không đáng kể so với các phương pháp hiệu quả hơn mà lại  
tốn ít thời gian hơn. Nhưng các cuộc khảo sát với những sinh viên cao đẳng  
lại xác nhận điều mà các giáo sư đã biết trong một thời gian dài: đánh dấu,  
gạch chân, nghiền ngẫm các ghi chú và văn bản vẫn là những phương thức  
học tập phổ biến nhất cho đến nay.  
Những ảo tưởng về sự hiểu biết  
Nếu việc đọc lại phần nhiều chẳng mang lại hiệu quả thì tại sao phương  
pháp này vẫn được đông đảo sinh viên ủng hộ? Có thể một phần là do họ  
không được chỉ dẫn chuẩn xác. Nhưng có một nguyên nhân khác, đòi hỏi sự  
xem xét tinh vi hơn về điều đã được học thôi thúc các sinh viên sử dụng  
phương pháp này. Đó cũng là hiện tượng đã được đề cập trong phần trước:  
việc tài liệu ngày càng trở nên gần gũi và quen thuộc với người học cũng  
như khả năng đọc hiểu ngày càng nhuần nhuyễn có thể bồi đắp nên trong  
họ một ảo tưởng về sự tinh thông. Như bất kỳ giáo sư nào cũng sẽ xác nhận,  
các sinh viên nỗ lực thâu tóm chính xác từng từ ngữ họ được nghe trong các  
bài giảng trên lớp, gắng sức chỉ vì lầm tưởng rằng bản chất thật sự của đối  
tượng nằm trong cú pháp mô tả nó. Thông thuộc từ ngữ ngữ pháp của một  
bài giảng hay văn bản không hề đồng nhất với việc thông hiểu ý tưởng hàm  
ẩn trong đó. Song việc đọc lại lại khiến người học ảo tưởng rằng họ đã nắm  
bắt được những ý tưởng cơ bản. Đừng để bản thân bị lừa phỉnh. Việc bạn có  
thể nhắc lại các từ ngữ trong văn bản hay trong các ghi chú về bài giảng  
20  




BÍ QUYẾT HỌC ĐÂU NHỚ ĐÓ  
không phải dấu hiệu cho thấy bạn hiểu ý nghĩa của vấn đề gửi gắm trong đó,  
hoàn cảnh ứng dụng, cũng như mối liên hệ giữa chúng với những gì bạn đã  
biết về cùng một chủ đề.  
Theo kinh nghiệm của một giảng viên đại học, chẳng có gì khác thường khi  
cô đáp lại tiếng gõ cửa văn phòng và bắt gặp một sinh viên năm nhất đầy lo  
lắng, mong muốn được thảo luận với cô về kết quả đáng thất vọng trong bài  
kiểm tra tâm lý học đại cương đầu tiên của cậu. Sao lại có thể như thế được  
chứ? Cậu đã tham gia mọi buổi học và chuyên cần ghi chú tỉ mỉ từng bài.  
Cậu cũng đã đọc bài khóa và đánh dấu những đoạn quan trọng.  
“Vậy cậu chuẩn bị cho bài kiểm tra như thế nào?”, giảng viên hỏi.  
Thật kỳ lạ, cậu đã rà soát và đánh dấu các ghi chú, nghiền ngẫm chúng và tài  
liệu được đánh dấu vài lần đến khi cậu thuộc làu làu tất cả. Vậy mà sau từng  
ấy nỗ lực cậu lại chỉ nhận được một điểm D cho bài kiểm tra?  
Vậy cậu đã sử dụng hệ thống các khái niệm chính được chốt lại sau mỗi  
chương để tự kiểm tra lại chưa? Liệu cậu có thể nhìn một khái niệm như tác  
nhân kích thích có điều kiện (conditioned stimulus) và định nghĩa nó, sau  
đó ứng dụng nó vào một đoạn văn? Trong khi đọc, cậu đã nghĩ tới việc biến  
các ý chính của văn bản thành chuỗi các câu hỏi và cố gắng giải đáp chúng  
trong quá trình ôn bài sau đó chưa? Chí ít thì cậu cũng đã diễn đạt lại các ý  
tưởng mấu chốt bằng chính ngôn ngữ của mình, theo cách cậu đã biết chứ?  
Cậu có cố liên hệ chúng với những hiểu biết cậu đã có hay không? Cậu có  
tìm kiếm các ví dụ minh họa ngoài bài giảng không? Câu trả lời là không cho  
tất cả các vấn đề nêu trên.  
Cậu tự thấy mình là một sinh viên mẫu mực và vô cùng chăm chỉ nhưng kỳ  
thực cậu không hề biết cách học tập hiệu quả.  
Ảo tưởng về sự hiểu biết là một ví dụ của sự thiểu năng nhận thức triết học:  
chúng ta nhận thức được gì về quá trình nhận thức của bản thân. Đánh giá  
chính xác về những gì bạn biết và không biết là điều vô cùng thiết yếu đối  
với quá trình ra quyết định. Vấn đề này đã được Bộ trưởng Quốc phòng Mỹ  

Donald Rumsfeld tổng kết rất hay (và có tính dự đoán) trong một bài báo  
từ năm 2002 với nội dung đánh giá tóm lược tình hình tình báo Mỹ về khả  
năng Iraq tàng trữ vũ khí hủy diệt hàng loạt. Ông nói: “Có những hiểu biết  
đã được nhận thức; đó là những điều chúng ta biết rằng mình biết. Có  
21  




BÍ QUYẾT HỌC ĐÂU NHỚ ĐÓ  
những ẩn số đã được nhận thức; có thể nói, đó là thứ chúng ta biết rằng  
mình không biết. Nhưng còn có những điều chưa biết chưa được nhận thức  

những điều chúng ta không hề biết rằng mình không biết.”  
Đó cũng chính là điều chúng tôi muốn nhấn mạnh ở đây. Chúng tôi muốn  
các bạn hiểu rằng những sinh viên không tự kiểm tra kiến thức của mình  
bằng các câu hỏi vấn đáp (hầu hết các sinh viên thường không làm điều  
này) có xu hướng đánh giá quá cao mức độ tiếp thu của mình đối với các tài  
liệu học tập. Tại sao ư? Khi họ nghe một bài giảng hay đọc một bài khóa là  
chuẩn mực của sự rõ ràng, sự dễ dàng trong việc theo dõi những luận điểm  
sẽ mang lại cho các sinh viên này cảm giác rằng họ đã hiểu thấu đáo vấn đề  
và không cần phải học chúng nữa. Nói cách khác, họ không chủ định tìm  
hiểu điều họ chưa biết; và khi đối mặt với bài kiểm tra, họ nhận thấy bản  
thân không thể nhớ lại các ý chính hay áp dụng chúng vào một tình huống  
mới. Giống như vậy, khi họ đọc đi đọc lại các ghi chú về bài giảng và bài  
khóa cho đến lúc nhuần nhuyễn, sự trôi chảy sẽ mang lại nhận thức giả tạo  
rằng họ đã thực sự sở hữu nguồn kiến thức thông qua nắm bắt các nội  
dung, nguyên tắc và hàm ý cơ bản. Họ tự tin rằng bản thân có thể nhớ lại tất  
cả chỉ trong khoảnh khắc. Kết quả là ngay cả những sinh viên cần mẫn nhất  
vẫn vấp phải hai nguy cơ: một là kém tiếp thu trong lĩnh vực mình còn yếu  
và cần nỗ lực đầu tư công sức bổ sung kiến thức hơn nữa; hai là thiên  
hướng ưu tiên áp dụng những phương thức học tập dễ dẫn tới cảm giác tiếp  
thu giả tạo.  
KIẾN THỨC: KHÔNG PHẢI ĐIỀU KIỆN ĐỦ, NHƯNG LÀ ĐIỀU KIỆN CẦN  
Albert Einstein từng nói “sáng tạo quan trọng hơn hiểu biết” và dường như  
ý kiến này được phổ biến rộng rãi trong giới sinh viên đại học. Vậy tại sao  
họ vẫn chưa thực sự thấu triệt tư tưởng này? Nó là hiện thân của một sự  
thật hiển nhiên và sâu sắc rằng những thành tựu khoa học, xã hội hay kinh  
tế của chúng ta bắt nguồn từ đâu nếu không phải từ sự sáng tạo? Bên cạnh  
đó, tích lũy kiến thức giống với một công việc đòi hỏi sự kiên trì, cần mẫn  
trong khi sáng tạo lại có vẻ thú vị hơn nhiều. Song, tất nhiên sự tách rời hai  
yếu tố là không đúng. Bạn sẽ không muốn thấy chiếc áo phông in dòng  
tuyên ngôn đó được mặc trên người vị bác sĩ phẫu thuật thần kinh của  
mình hay vị cơ trưởng lái chiếc máy bay chở bạn băng qua Thái Bình  
Dương. Nhưng tuyên ngôn này về cơ bản đã trở nên phổ biến như đòn phản  
công trước những hệ thống thi cử được quy chuẩn hóa, cùng nỗi quan ngại  
22  




BÍ QUYẾT HỌC ĐÂU NHỚ ĐÓ  
rằng những bài thi có tính rập khuôn quá thiên về khả năng học thuộc này  
sẽ khiến chúng ta phải trả giá bằng chính những kỹ năng trình độ cao. Bất  
chấp những nguy hiểm khó lường của hệ thống thi cử rập khuôn, điều  
chúng ta thực sự nên băn khoăn là làm thế nào để trau dồi nguồn tri thức và  
sức sáng tạo. Thiếu kiến thức, bạn sẽ không có nền tảng phát triển những  
kỹ năng trình độ cao như phân tích, tổng hợp và giải quyết vấn đề một cách  
sáng tạo. Về điều này, nhà tâm lý học Robert Sternberg và hai đồng nghiệp  
đã diễn đạt như sau: “Một người không thể áp dụng hiểu biết đã có vào thực  
tiễn nếu anh ta không biết cách áp dụng.”  
Sự thành thạo trong bất kể lĩnh vực gì, từ nấu ăn, chơi cờ đến phẫu thuật  
não, đều là sự bồi đắp dần dần kiến thức, trí tuệ, khả năng nhìn nhận và kỹ  
năng. Chúng là thành quả của quá trình rèn luyện đa dạng các kỹ năng mới,  
cũng như của quá trình đấu tranh, suy ngẫm và cả sự rèn luyện trong tư  
duy. Ghi nhớ các sự kiện cũng giống như tích trữ vật liệu trên công trường  
để từ đó xây dựng nên ngôi nhà của bạn. Quá trình xây dựng ngôi nhà đòi  
hỏi không chỉ kiến thức về máy móc và vật liệu mà còn đòi hỏi cả hiểu biết  
về các khía cạnh như đặc tính chịu lực của thanh dầm hay hệ thống vì kèo  
mái nhà, hay định luật Bảo toàn và Chuyển hóa Năng lượng mà nhờ đó  
người chủ ngôi nhà không phải giải quyết vấn đề ẩm ướt do băng tuyết vào  
sáu tháng sau đó vì ngôi nhà vẫn được giữ ấm trong khi buồng áp mái vẫn  
lạnh. Sự thông thạo đòi hỏi cả vốn kiến thức lẫn hiểu biết về cách thức áp  
dụng chính những kiến thức đó.  
Khi Matt Brown phải đối mặt với quyết định có nên từ bỏ động cơ cánh  
phải, ông đang ở trong quá trình xem xét vấn đề, và ông cần hồi tưởng lại  
quy trình bay với một động cơ bị hỏng cũng như khả năng chịu đựng của  
máy bay. Nhờ đó ông mới có thể dự đoán liệu mình sẽ rơi tự do trong  
khoảng không hay gắng gượng một cách vô phương cho đến lúc hạ cánh.  
Trong năm đầu tiên tại trường y, một nhà thần kinh học tương lai phải ghi  
nhớ toàn bộ hệ thống thần kinh, xương, cơ, xương cánh tay, nếu không, cô  
sẽ không thể trở thành một nhà thần kinh học. Tất nhiên thành công của cô  
một phần dựa vào sự chuyên cần nhưng đó không phải tất cả. Khám phá ra  
những chiến lược học tập cho phép cô hấp thụ khối lượng tài liệu khổng lồ  
trong một hạn định thời gian cũng là một yếu tố góp phần vào thành công  
đó.  
BÀI KIỂM TRA: THƯỚC ĐO TRÌNH ĐỘ HAY CÔNG CỤ HỌC TẬP?  
23  




BÍ QUYẾT HỌC ĐÂU NHỚ ĐÓ  
Chắc chắc có nhiều cách để khơi lên nỗi bức xúc của rất nhiều sinh viên và  
giáo viên hơn là nói về chuyện thi cử. Đặc biệt, sự gia tăng về mức độ quan  
trọng của hệ thống đánh giá được tiêu chuẩn hóa trong những năm gần đây  
đã biến thi cử thành cột thu lôi hứng chịu mọi thất vọng về quá trình hiện  
thực hóa các mục tiêu giáo dục của quốc gia. Các diễn đàn trực tuyến và giới  
báo chí bị chất vấn dồn dập bởi người đọc. Họ cáo buộc rằng việc đặt trọng  
tâm vào hệ thống thi cử nặng về học thuộc sẽ phải đánh đổi bằng khả năng  
làm chủ tình huống và sức sáng tạo; rằng thi cử gia tăng gánh nặng cho sinh  
viên và cung cấp một thước đo trình độ sai lệch; v.v… Nhưng nếu chúng ta  
ngừng coi thi cử là một trong những thước đo trình độ học vấn, nếu chỉ coi  
nó là công cụ hồi tưởng kiến thức từ trong trí nhớ hơn là một công cụ “kiểm  
tra”, chúng ta sẽ tự mở ra cho mình một khả năng mới: sử dụng việc kiểm  
tra như một công cụ học tập.  
Một trong số những phát hiện nổi bật là về tác dụng của sự hồi tưởng một  
cách chủ động – thông qua các bài kiểm tra – đối với quá trình tăng cường  
trí nhớ và quá trình gợi nhớ càng hao tổn nỗ lực bao nhiêu thì tác dụng của  
nó càng mạnh mẽ bấy nhiêu. Hãy thử cân nhắc giữa mô hình mô phỏng bay  
và bài thuyết trình PowerPoint, các câu hỏi tự kiểm tra và việc đọc lại. Hành  
động hồi tưởng lại kiến thức có hai lợi ích to lớn. Một là, nó nhắc cho bạn về  
điều bạn biết và không biết, từ đó định hướng cho bạn đâu là điểm bạn còn  
yếu kém để tập trung trau dồi hoàn thiện. Hai là, gợi nhớ lại những hiểu  
biết đã có sẽ cho não bạn cơ hội củng cố lại trí nhớ, tăng cường mối liên hệ  
giữa những gì đã biết với những gì vừa mới biết thêm, trên cơ sở đó giúp  
cho sự gợi nhớ lại sau này được dễ dàng hơn. Thực vậy, sự gợi nhớ thông  
qua kiểm tra làm gián đoạn sự quên lãng. Chúng ta thử xem xét bộ môn  
khoa học tại một lớp 8 thuộc một trường trung học ở Columbia, bang  
Illinois. Các nhà nghiên cứu đã sắp xếp một phần tài liệu được dàn trải  
trong suốt khóa học như là đề cương của bài kiểm tra (có phản hồi) chỉ có  
tính khảo sát và chiếm ba điểm trong toàn học kỳ. Một phần khác của tài  
liệu không được đề cập đến trong bài kiểm tra nhưng được ôn lại ba lần.  
Kiến thức nào sẽ dễ dàng được gợi nhớ lại hơn trong bài kiểm tra diễn ra  
sau đó một tháng? Điểm trung bình của các sinh viên cho tài liệu được đưa  
vào bài kiểm tra là A- và cho tài liệu không được kiểm tra nhưng được ôn  
tập là C+.  
Trong trường hợp của Matt, ngay cả khi ông đã có thâm niên làm việc mười  
năm như một phi công ở một doanh nghiệp hàng không tương tự, người  
24  




BÍ QUYẾT HỌC ĐÂU NHỚ ĐÓ  
chủ mới vẫn củng cố kỹ năng thuần thục của ông sáu tháng một lần thông  
qua một bộ đề thi sát hạch và mô phỏng bay. Điều đó đòi hỏi Matt phải hồi  
tưởng lại các thông tin và thao tác cần thiết khi kiểm soát máy bay. Như  
Matt đã chỉ ra, bạn hiếm khi rơi vào một tình huống khẩn cấp, do đó nếu  
bạn không luyện tập quy trình thực hiện, sẽ rất khó để giữ nó tươi mới  
trong trí óc bạn.  
Trong cả hai trường hợp – nghiên cứu trong lớp học và trải nghiệm của  
Matt Brown trong chương trình cập nhật kiến thức – đều chỉ ra vai trò quan  
trọng của sự luyện tập thông qua gợi nhớ trong việc giữ cho kiến thức luôn  
sẵn sàng khi chúng ta cần đến. Sức mạnh của sự luyện tập có tính hồi tưởng  
sẽ được đề cập đến trong vai trò chủ đề của chương 2.  
Những điề u cầ n ghi nhớ  
Nhìn chung, chúng ta đang xem xét vấn đề tiếp thu tri thức một cách sai lầm  
và đưa ra những lời khuyên thiếu chuẩn xác cho những người đi sau. Phần  
nhiều những gì chúng ta vẫn nghĩ là mình đã biết về cách thức học tập được  
xây dựng dựa trên niềm tin và trực giác chứ không phải từ chính những  
nghiên cứu thực nghiệm. Những ảo tưởng thâm căn cố đế về sự hiểu biết chỉ  
khiến chúng ta hoài công nỗ lực thực hiện những phương pháp không mấy  
hiệu quả. Như sẽ được chi tiết hóa trong chương 3, điều đó đúng với cả  
những người đã tham gia vào các cuộc điều tra thực nghiệm và trực tiếp  
nhận thấy các bằng chứng. Ảo tưởng là những nhà thuyết phục đầy quyền  
lực. Một trong số những thói quen hữu ích nhất mà người học có thể hình  
thành và bồi đắp cho mình là thường xuyên tự kiểm tra. Thói quen này sẽ  
giúp tái xác định nhận thức của họ về điều đã biết và chưa biết. Binh nhì Kiley  
Hunkler, tốt nghiệp năm 2013 tại trường West Point và giành được học bổng  
Rhodes, cũng là nhân vật chính của chúng tôi trong chương 8, đã sử dụng  
cụm từ “ngắm góc phương vị” (shooting an azimuth) để mô tả cách cô sử  
dụng các bài kiểm tra thực hành nhằm củng cố lại khía cạnh kiến thức trọng  
tâm trong suốt quá trình học tập của mình. Đối với hành trình đường bộ, đó  
là thuật ngữ chỉ hành động ở một độ cao nhất định, quan sát một vật thể nằm  
trên đường chân trời ở hướng đang đi tới và điều chỉnh la bàn theo đó để  
đảm bảo chắc chắn rằng bạn sẽ vẫn dõi theo được vật thể bạn đã chọn trong  
lúc đi xuyên qua cánh rừng.  
25  




BÍ QUYẾT HỌC ĐÂU NHỚ ĐÓ  
Tin tốt là giờ đây chúng ta đã có những chiến lược đơn giản và thực tế mà  
bất cứ ai cũng có thể sử dụng, tại bất kỳ thời điểm nào trong cuộc đời, để học  
tốt hơn và nhớ lâu hơn: các hình thức luyện tập thông qua hồi tưởng đa dạng  
như các bài thi khảo sát hay các bài tự kiểm tra; sự rèn luyện ngắt quãng,  
trong đó đan xen vào các nội dung thực hành khác nhưng có liên quan tới  
chủ đề hay kỹ năng chủ đạo; nỗ lực tự giải quyết vấn đề trước khi được chỉ  
dẫn giải pháp; đúc rút các nguyên lý và nguyên tắc cơ bản khu biệt các dạng  
thức vấn đề khác nhau; v.v… Trong những chương tiếp theo, chúng tôi sẽ đi  
sâu vào mô tả từng chiến lược kể trên. Thêm vào đó, tiếp thu là một quá trình  
có sự lặp lại, đòi hỏi bạn phải xem xét kiến thức đã học trước đó cũng như  
cập nhật và kết nối chúng với những tri thức mới. Đó cũng là lý do chúng tôi  
xoay quanh các chủ đề này vài lần trong suốt cuốn sách. Kết thúc chương 8,  
chúng tôi sẽ tổng kết các lời khuyên và đưa ra ví dụ cụ thể về cách thức ứng  
dụng các công cụ này vào thực tiễn học tập và làm việc.  
26  




BÍ QUYẾT HỌC ĐÂU NHỚ ĐÓ  
Chương 2. Để học hỏi, hãy hồi tưởng!  
Mike Ebersold gọi đến phòng cấp cứu bệnh viện trong một buổi chiều muộn  
của năm 2011 để kiểm tra tình hình sức khỏe của một người thợ săn hươu  
ở Wisconsin. Trước đó, người này được phát hiện đang nằm bất tỉnh trên  
một cánh đồng ngô. Phần sau đầu anh ta bị chảy máu và có giả thiết cho  
rằng những người tìm thấy anh ta đã trượt chân trong lúc di chuyển và  
khiến phần đầu anh va vào vật gì đó.  
Ebersold là một nhà thần kinh học. Vết thương của người thợ săn khiến một  
phần não anh ta bị phòi ra ngoài và Ebersold nhận ra đó là một vết đạn.  
Người thợ săn tỉnh lại trong phòng cấp cứu, nhưng khi được hỏi, anh ta  
chẳng hề biết gì về việc mình đã bị thương.  
Sau này, khi thuật lại câu chuyện, Ebersold nói: “Ai đó từ xa đã bắn vào sau  
đầu người đàn ông, làm rạn hộp sọ và viên đạn găm sâu vào não khoảng  
2
,5cm. Đó chắc hẳn là một khẩu 12 gauge nhưng từ khoảng cách nào thì có  
Chúa mới biết. Khoảng cách đó ước chừng cũng tương đối, nếu không viên  
đạn hẳn đã đi sâu hơn.”  
Ebersold cao, gầy. Các tiền bối trong gia đình ông có thể kể đến các vị thủ  
lĩnh Dakota tên Wapasha và những nhà buôn lông thú tên Rocque. Những  
thương nhân này cư trú ở một phần thung lũng sông Mississippi, nơi sau  
này anh em nhà Mayo đã xây dựng bệnh viện thực hành nức tiếng của họ.  
Trong suốt quá trình học tập chính thức của mình, ông đã trải qua bốn năm  
ở trường cao đẳng, bốn năm tại trường y và bảy năm cho khóa đào tạo  
chuyên khoa thần kinh. Nền tảng kiến thức cũng như kỹ năng ông lĩnh hội  
được tại đó đã được mở rộng và đào sâu thêm nhờ các khóa học y khoa kế  
tiếp, các buổi thảo luận với đồng nghiệp, cũng như quá trình thực hành tại  
bệnh viện Mayo và một vài nơi khác. Ông mang trong mình phong thái  
khiêm tốn đúng chất Trung Tây, trái ngược hẳn với sự nghiệp rực rỡ cùng  
một danh sách dài các nhân vật nổi tiếng mong được ông trực tiếp điều trị  
khi mắc bệnh. Khi Tổng thống Ronald Reagan cần được điều trị các chấn  
thương sau một cú ngã ngựa, Ebersold đã tham gia vào ca phẫu thuật và cả  
quá trình chăm sóc hậu phẫu. Khi Sheikh Zayed bin Sultan Al Nahyan, Tổng  
thống của Liên hiệp các Tiểu vương quốc Ả rập Thống nhất, cần một ca  
phục hồi xương sống yêu cầu kỹ thuật tinh vi, Mike Ebersold cùng những  
người có vẻ như đại diện cho một nửa lực lượng chính phủ và an ninh của  
27  
 




BÍ QUYẾT HỌC ĐÂU NHỚ ĐÓ  
đất nước này chuyển đến định cư ở Rochester trong suốt thời gian ông tiến  
hành các phương pháp chữa trị và giám sát quá trình phục hồi của Tổng  
thống Zayed. Sau một thời gian dài làm việc ở Mayo, Mike trở về phục vụ tại  
bệnh viện Wisconsin, vì cảm giác gắn bó và mong muốn tri ân nơi mình đã  
trải qua những năm tháng học tập đầu tiên. Người thợ săn không may trúng  
một viên đạn 12 gauge chắc hẳn đã không thể sống sót nếu như Mike không  
làm việc vào ngày hôm đó.  
Viên đạn đã xâm nhập vào vùng hộp sọ ngay phía trên một xoang tĩnh mạch  
lớn, một đường dẫn cấu tạo bởi các mô mềm làm nhiệm vụ dẫn lưu giữa các  
khoang bên trong não bộ. Khi kiểm tra tình trạng của người thợ săn, từ kinh  
nghiệm của mình, Ebersold biết rằng khi mổ phanh vết thương, khả năng  
cao là ông sẽ thấy tĩnh mạch này bị đứt. Như ông đã miêu tả lại:  
Bạn tự nhủ: “Bệnh nhân này cần được phẫu thuật. Vết thương đã khiến một  
phần não bộ bị hở. Chúng tôi phải làm sạch vết thương và phục hồi phần đó  
hết mức có thể, nhưng trong quá trình tiến hành rất có thể chúng tôi sẽ  
chạm vào tĩnh mạch chủ và sẽ gây ra hậu quả hết sức trầm trọng.” Bạn điểm  
qua trong đầu một danh sách các khả năng. Bạn cho rằng: “Có thể tôi cần  
phải truyền máu cho bệnh nhân này,” nên bạn phải chuẩn bị sẵn một lượng  
máu. Bạn xem xét các bước, A, B, C và D. Bạn bố trí ê kíp phẫu thuật, báo  
trước với họ những tình huống có thể gặp phải. Toàn bộ quá trình này, khá  
giống với thao tác chuẩn bị của một cảnh sát trước khi yêu cầu một tài xế  
dừng xe. Bạn hiểu những gì được viết trong sách và bạn đã từng thực hành  
tất cả các bước này.  
Sau đó bạn tiến vào phòng mổ và ngay lúc này bạn vẫn đang trong trạng  
thái còn thời gian để suy xét mọi thứ. Bạn nói: “Được thôi, tôi không muốn  
chỉ đi vào đó và gắp viên đạn ra vì như vậy có thể dẫn đến tình trạng xuất  
huyết nghiêm trọng. Điều tôi cố gắng làm là tháo gỡ tình thế khó khăn và  
khai thông mọi thứ. Bởi vậy tôi đã sẵn sàng cho mọi tình huống xấu và sau  
đó tôi sẽ lấy viên đạn ra.”  
Hóa ra viên đạn và mảnh xương đã găm vào tĩnh mạch như một cái nút. Một  
may mắn khác cho người thợ săn. Nếu vết thương không tự bịt vào như thế  
ngay lúc nạn nhân nằm trên cánh đồng, anh ta sẽ chẳng sống thêm được hai  
hay ba phút. Khi Ebersold gắp viên đạn và những mảnh xương vỡ, tĩnh  
mạch được mở nút sẽ khiến máu trào ra. “Trong vòng năm phút, bạn đã mất  
28  




BÍ QUYẾT HỌC ĐÂU NHỚ ĐÓ  
đến hai đơn vị máu hoặc nhiều hơn nữa và ngay lúc này bạn cần thoát ra  
khỏi trạng thái suy xét, chuyển sang trạng thái tiến hành các phương án.  
Các thao tác giờ đây mang tính phản xạ và máy móc. Bạn biết sẽ có hiện  
tượng chảy máu rất nhiều, bởi thế bạn chỉ có rất ít thời gian. Bạn chỉ đang  
nghĩ: ‘Tôi phải khâu một đường quanh cơ quan này và nhờ những kinh  
nghiệm trước đây, tôi biết tôi phải thực hiện điều đó một cách đặc biệt.’”  
Tĩnh mạch được nhắc đến ở đây, chỉ bằng cỡ ngón tay út của người trưởng  
thành, với một đoạn dài khoảng 3,8cm bị đứt vài chỗ. Ở hai đầu các vết đứt  
cần được thắt lại, nhưng đồng thời, ông hiểu rất rõ cấu trúc dẹt mong manh  
đó: bạn không thể chỉ đơn giản khâu xung quanh, vì khi bạn thắt nó lại, các  
mô mềm sẽ vỡ và chỉ khâu sẽ gây rò rỉ. Một cách khẩn trương và máy móc,  
ông viện đến một kỹ thuật mà ông đã phát minh ra trong sự cấp thiết của  
những ca phẫu thuật liên quan đến tĩnh mạch trước kia. Ông cắt hai mẩu cơ  
nhỏ từ phần da người bệnh đã bị phanh ra trong quá trình phẫu thuật, gắn  
chúng vào vị trí và khâu hai đầu của tĩnh mạch đã bị đứt với chúng. Các nút  
cơ này đã giúp đóng tĩnh mạch mà không phá hỏng hình dạng tự nhiên hay  
làm hư hại các mô của nó. Đó là giải pháp Mike đã dạy chính mình – ông nói,  
bạn sẽ không tìm thấy nó được ghi chép lại ở bất cứ đâu, nhưng thật không  
quá khi nói rằng lại đến đúng lúc bạn cần nó. Trong khoảng 60 giây diễn ra  
việc ghép nối, bệnh nhân mất 200ml máu, nhưng khi các nút bịt vào đúng vị  
trí, máu ngừng chảy. “Một số người không thể chịu được việc đóng kín tĩnh  
mạch. Họ sẽ bị tăng huyết áp não vì máu không được lưu thông phù hợp.  
Nhưng bệnh nhân này là một trong số ít người may mắn có thể thích nghi  
được với điều đó.” Người thợ săn ra viện sau một tuần. Anh ta bị giảm thị  
lực ngoại biên vài phần nhưng thay vào đó vẫn hồi phục một cách đáng  
ngạc nhiên sau cuộc chạm trán với tử thần.  
SUY NGẪM CŨNG LÀ MỘT HÌNH THỨC RÈN LUYỆN  
Chúng ta có thể rút ra kết luận gì từ câu chuyện về cách học tập và ghi nhớ?  
Trong thần kinh học (hay trong mọi khía cạnh của đời sống kể từ khi bạn  
lọt lòng), có một loại hình tiếp thu xuất phát từ sự phản ánh kinh nghiệm cá  
nhân. Ebersold đã mô tả điều này:  
Rất nhiều lần, trong khi phẫu thuật, tôi bất ngờ vấp phải một vấn đề nan  
giải nào đó, khiến tôi trằn trọc suy ngẫm cả đêm về những gì đã xảy ra và  
những điều tôi có thể làm sau khi về nhà. Như trường hợp một vết khâu cần  
29  




BÍ QUYẾT HỌC ĐÂU NHỚ ĐÓ  
cải tiến chẳng hạn. Làm thế nào tôi có thể tạo một nốt kim lớn hơn hay nhỏ  
hơn bằng mũi kim của mình, hay các mũi khâu có nên gần nhau hơn không?  
Điều gì sẽ xảy ra nếu như tôi điều chỉnh nó theo cách này hay cách khác? Và  
vào ngày hôm sau, tôi sẽ kiểm nghiệm xem liệu nó có cải thiện được gì  
không. Ngay cả khi tôi không có cơ hội làm điều đó, ít nhất tôi cũng đã suy  
nghĩ về nó, và khi làm vậy tôi không chỉ điểm lại kiến thức tôi đã học được  
từ những bài giảng hay từ việc quan sát người khác tiến hành phẫu thuật;  
mà tôi còn bổ sung thêm vào đó những phát hiện của cá nhân mình, những  
điều tôi đã bỏ lỡ trong quá trình được đào tạo.  
Suy ngẫm có thể bao hàm một số hoạt động nhận thức có tác dụng củng cố  
sự tiếp thu: phục hồi trong trí nhớ những kiến thức và sự huấn luyện trước  
đó, liên kết chúng với những trải nghiệm mới và hình dung trước cũng như  
diễn tập trong tư duy những tình huống khác bạn có thể gặp trong tương  
lai.  
Đó chính là dạng thức suy ngẫm đã thúc đẩy Ebersold thử nghiệm kỹ thuật  
mới để phục hồi xoang tĩnh mạch sau đầu người bệnh, một kỹ thuật ông đã  
từng thực hành trong đầu và trong phòng phẫu thuật cho đến khi nó trở  
thành một quy trình xử lý có tính phản xạ, thứ mà bạn có thể tin tưởng khi  
máu từ vết thương của người bệnh phun ra với lưu lượng 200ml mỗi phút.  
Để chắc chắn rằng kiến thức mới sẽ sẵn sàng khi cần đến, Ebersold đã chỉ  
ra: “bạn ghi nhớ theo danh sách những gì sẽ khiến bạn lo lắng trong một  
tình huống được đưa ra: bước A, B, C và D, rồi bạn luyện tập chúng. Và đến  
một lúc nào đó, khi bạn lâm vào một tình huống ngặt nghèo, vấn đề không  
còn là cân nhắc các bước đi nữa, mà là ngay lập tức thực hiện hành động  
chính xác như một phản xạ tức thì. “Các thao tác này sẽ không thể trở thành  
phản xạ trừ khi bạn liên tục hồi tưởng lại nó. Giống như một tay đua xe  
đang trong tình thế ngặt nghèo hay một tiền vệ đang di chuyển lắt léo để  
tránh sự truy cản của đối phương, bạn phải hành động như một phản xạ  
trước khi kịp có thời gian để suy nghĩ. Nhớ lại và thực hành, lặp đi lặp lại  
các thao tác này. Điều đó là vô cùng quan trọng.”  
HIỆU QUẢ CỦA VIỆC KIỂM TRA  
Một chuỗi hạt không thể thiếu nút thắt. Không có nút thắt thì không có vòng  
cổ, không có túi xách kết bằng cườm và cũng không có những tấm thảm rực  
rỡ. Sự hồi tưởng chính là nút thắt của trí nhớ. Lặp đi lặp lại hành động hồi  
30  




BÍ QUYẾT HỌC ĐÂU NHỚ ĐÓ  
tưởng giúp sắp xếp lại trí nhớ và thêm vào đó những chi tiết móc nối giúp  
chúng ta nhớ lại nhanh hơn.  
Ngay từ năm 1885, các nhà tâm lý học đã thí điểm “đường cong quên lãng”  
và minh họa sinh động về nó. Chỉ trong một thời gian ngắn, chúng ta nhanh  
chóng mất tới 70% những gì chúng ta nghe thấy và đọc được. Tiếp đó, quá  
trình quên lãng bắt đầu giảm tốc, khoảng 30% còn lại mờ nhạt đi một cách  
chậm dần, nhưng điều rút ra ở đây rõ ràng là: Làm thế nào để chặn đứng  
quá trình quên lãng mới chính là thách thức trọng tâm trong việc cải thiện  
phương pháp học tập của chúng ta.  
Tác dụng của sự hồi tưởng với tư cách một công cụ học tập được giới tâm lý  
học biết đến dưới dạng tác động của sự kiểm tra. Các loại hình kiểm tra sát  
hạch phổ biến nhất thường được sử dụng để đánh giá năng lực học tập và  
xếp lớp tại các trường học, nhưng từ lâu chúng ta vẫn biết rằng hành vi hồi  
tưởng kiến thức từ trí nhớ có tác dụng hỗ trợ người học nhớ lại kiến thức  
cũ một cách dễ dàng hơn trong tương lai. Aristotle đã viết trong một bài  
luận của ông về trí nhớ: “Luyện đi luyện lại cách nhớ một sự vật sẽ tăng  
cường trí nhớ.” Francis Bacon và nhà tâm lý học William James cũng từng  
đề cập đến hiện tượng này. Ngày nay, nhờ các nghiên cứu thực nghiệm mà  
chúng ta hiểu được rằng luyện tập khả năng hồi tưởng cải thiện kết quả học  
tập tốt hơn nhiều so với sự tiếp xúc liên tục và lặp lại với các tài liệu nguyên  
bản. Đó là tác dụng của sự kiểm nghiệm hay còn được biết đến là tác động  
của sự ôn tập thông qua hồi tưởng.  
Để phát huy hiệu quả tối đa, sự hồi tưởng phải được lặp đi lặp lại, theo các  
giai đoạn bị cách quãng; như thế, nó sẽ thúc đẩy chúng ta nỗ lực hơn để  
nhận thức thấu đáo vấn đề thay vì chỉ đơn thuần mô tả lại một cách vô thức  
mà không động não. Dường như quá trình lặp lại sự hồi tưởng giúp ký ức  
được liên kết và sắp xếp lại bằng một hình thức thống nhất trong não bộ,  
cũng như củng cố và gia tăng những lộ trình tư duy, nhờ đó mà kiến thức có  
thể được triệu hồi trong tương lai. Trong vài thập kỷ gần đây, các nghiên  
cứu đã xác nhận điều mà Mike Ebersold cũng như mọi tiền vệ, phi công dày  
dạn kinh nghiệm và cả những chuyên gia nhắn tin tuổi vị thành niên đều  
biết nhờ kinh nghiệm của mình rằng quy trình lặp lại sự hồi tưởng có thể  
ghi dấu kiến thức và kỹ năng trong tư duy của bạn nhiều đến mức chúng trở  
thành phản xạ: bộ não triển khai hành động trước khi bạn kịp có thời gian  
để suy nghĩ.  
31  




BÍ QUYẾT HỌC ĐÂU NHỚ ĐÓ  
Nhưng bất chấp các nghiên cứu và kinh nghiệm cá nhân khẳng định sức  
mạnh lớn lao của việc kiểm tra như một công cụ học tập, trong mô hình giáo  
dục truyền thống, các giáo viên và học sinh vẫn hiếm khi ứng dụng các bài  
sát hạch theo cách đó, những kỹ thuật học hỏi vẫn ít được biết đến và tận  
dụng. Và có lẽ còn lâu chúng mới được sử dụng đúng cách.  
Năm 2010, tờ New York Times đăng tải về một điều tra khoa học. Trong đó,  
một nhóm sinh viên đọc một đoạn văn bản rồi làm một bài kiểm tra yêu cầu  
họ nhớ lại những gì họ đã đọc. Kết quả đáng kinh ngạc là những thông tin  
còn lưu lại sau một tuần của nhóm này nhiều hơn 50% so với nhóm còn lại,  
bao gồm những sinh viên không bị kiểm tra. Điều đó dường như là một tin  
vui, nhưng đây là cách rất nhiều bình luận trực tuyến đón nhận nó:  
“Lại một lần nữa người viết nhầm lẫn giữa sự nhận thức và sự tái hiện  
thông tin.”  
“Cá nhân tôi muốn hạn chế tối đa các bài kiểm tra, đặc biệt là để xếp hạng  
trên lớp. Gồng mình học tập trong một môi trường áp lực chẳng thể giúp gì  
cho việc lưu giữ kiến thức.”  
“Chẳng ai cần quan tâm liệu các bài kiểm tra có thể tăng cường khả năng ghi  
nhớ hay không. Con cái chúng ta không thể gánh thêm bất kỳ bài kiểm tra  
nào nữa.”  
Nếu theo bạn sự ghi nhớ không thích hợp với những giải pháp phức tạp thì  
cũng đừng nói điều đó với nhà thần kinh học. Sự thất vọng của nhiều người  
về hệ thống thi cử tiêu chuẩn hóa, nặng tính “thăm dò” và chỉ nhắm vào mục  
đích duy nhất là đánh giá trình độ học vấn là có thể hiểu được; nhưng nó  
còn khiến chúng ta nhìn nhận sai lệch về kiểm tra, không thấy được kiểm  
tra là một trong những công cụ học tập tiềm năng sẵn có. Đặt sự tích lũy và  
ghi nhớ những kiến thức cơ bản vào sự đối lập với sự phát triển khả năng  
tư duy sáng tạo là một lựa chọn sai lầm. Cả hai đều cần được trau dồi. Hiểu  
biết sẵn có của người học về một đề tài càng nhiều thì khả năng sáng tạo  
của anh ta trong việc giải quyết các vấn đề phát sinh càng cao. Kiến thức  
chẳng là gì nếu không có sự khéo léo và sức sáng tạo, nhưng nếu sáng tạo  
mà thiếu nền tảng kiến thức thì chẳng khác gì xây một ngôi nhà trên một  
nền móng không vững vàng.  
32  




BÍ QUYẾT HỌC ĐÂU NHỚ ĐÓ  
KHẢO SÁT TÍNH HIỆU QUẢ CỦA SỰ KIỂM TRA TRONG MÔI TRƯỜNG  
THÍ NGHIỆM  
Ý tưởng về tác dụng của các bài kiểm tra được đặt trên nền móng vững chắc  
từ các nghiên cứu thực nghiệm. Mở đầu là cuộc điều tra quy mô lớn đầu  
tiên được công bố vào năm 1917. Học sinh ở các lớp 3, 5, 6 và 8 được học  
những bản tiểu sử vắn tắt trích từ Who’s Who in America1. Theo hướng  
dẫn, một số em dành nhiều thời gian nghiên cứu và nhẩm thầm nội dung tài  
liệu. Một số khác chỉ đơn thuần đọc lại và xem xét. Kết thúc quá trình, tất cả  
các em được yêu cầu viết ra những gì mình còn nhớ. Bài khảo sát trí nhớ  
được lặp lại sau 3-4 tiếng. Tất cả các nhóm có hành vi nhẩm lại cho kết quả  
tốt hơn nhóm các em không nhẩm lại mà chỉ xem xét tài liệu. Kết quả tốt  
nhất thuộc về nhóm dành tới 60% thời gian học vào việc nhẩm lại.  
Nghiên cứu đáng chú ý thứ hai được công bố vào năm 1939, tiến hành khảo  
sát 3.000 học sinh lớp 6 trên toàn bang Iowa. Các em được đọc một bài báo  
6
00 từ rồi làm vài bài kiểm tra vào các thời điểm khác nhau trước kỳ thi  
cuối cùng diễn ra sau đó hai tháng. Thí nghiệm này đưa ra hai kết quả thú  
vị: bài kiểm tra đầu tiên bị trì hoãn càng lâu thì học sinh càng nhanh quên;  
và thứ hai, khi một học sinh làm một bài kiểm tra, quá trình quên sẽ gần  
như ngừng lại và điểm số học sinh đó đạt được trong các bài thi tiếp sau  
giảm không đáng kể.  
Vào khoảng những năm 1940, giới nghiên cứu chuyển hướng quan tâm của  
mình sang sự lãng quên, và các cuộc khảo sát về tiềm năng ứng dụng việc  
kiểm tra như một dạng luyện tập có tính khơi gợi trí nhớ cũng như một  
công cụ học tập không còn được ưu tiên nữa. Việc ứng dụng sự kiểm tra  
như là một công cụ nghiên cứu cũng cùng chung số phận: vì kiểm tra chặn  
đứng và “tiêu diệt” sự quên lãng, nên bạn không thể sử dụng nó như thước  
đo sự quên lãng.  
Sự hào hứng với những nghiên cứu về tác dụng của các bài kiểm tra lại nổi  
lên vào năm 1967 với sự ra mắt của một công trình khoa học mới. Các đối  
tượng nghiên cứu được giao một danh sách gồm 36 từ. Số lượng từ họ học  
được nhờ lặp lại các bài kiểm tra sau lần tiếp xúc đầu tiên với bản danh  
sách bằng với số lượng từ họ tiếp thu được nhờ nghiên cứu đơn thuần. Các  
kết quả này đã chỉ ra rằng, kiểm tra kiến thức có tác dụng ngang ngửa với  
xem xét vấn đề trong việc hỗ trợ quá trình nhận thức. Điều đó đã thách thức  
33  




BÍ QUYẾT HỌC ĐÂU NHỚ ĐÓ  
những quan niệm thông thường vẫn được thừa nhận rộng rãi, lôi kéo sự  
quan tâm của các nhà nghiên cứu quay trở lại với ý tưởng về tiềm năng của  
kiểm tra như một công cụ học tập và châm ngòi cho một cơn bột phát tức  
thời trong giới nghiên cứu về tác dụng của các bài kiểm tra.  
Năm 1978, các nhà nghiên cứu phát hiện ra rằng, học hành một cách tập  
trung cao độ (nhồi nhét) mang lại điểm số cao trong một bài kiểm tra tức  
thì nhưng lại khiến người học nhanh quên hơn so với luyện tập thông qua  
hồi tưởng. Trong bài sát hạch thứ hai diễn ra hai ngày sau bài sát hạch đầu  
tiên, những người áp dụng phương pháp học nhồi nhét đã quên tới 50%  
những gì họ nhớ được trong lần kiểm tra thứ nhất. Trong khi đó con số này  
chỉ dừng lại ở 13% đối với những người dành lượng thời gian tương tự cho  
việc luyện tập theo phương pháp hồi tưởng thay vì nhồi nhét đơn thuần.  
Một nghiên cứu sau đó lại hướng vào tìm hiểu việc thực hiện các bài kiểm  
tra nhiều lần có tác động như thế nào tới trí nhớ dài hạn của các đối tượng.  
Những sinh viên được nghe một câu chuyện có điểm tên 60 vật cụ thể.  
Những sinh viên được sát hạch lần đầu tiên ngay sau khi nghe nhớ được  
5
3% số lượng vật thể, nhưng con số này giảm xuống chỉ còn 39% trong lần  
sát hạch tiếp theo diễn ra sau đó một tuần. Mặt khác, một nhóm sinh viên  
nghiên cứu cùng một tài liệu nhưng không được sát hạch cho đến tận một  
tuần sau đó. Nhóm này chỉ nhớ được 28%. Vậy, một lần kiểm tra có thể gia  
tăng khả năng lưu giữ kiến thức tới 11% sau một tuần. Nhưng liệu có mối  
liên hệ gì giữa tác động của từ ba lần kiểm tra với tác động của một lần kiểm  
tra? Một nhóm sinh viên khác trải qua ba lần kiểm tra sau sự tiếp xúc ban  
đầu với tài liệu. Kết quả sau một tuần họ có thể nhớ 53% số vật thể – tương  
đương với kết quả của bài kiểm tra đầu tiên được thực hiện bởi nhóm chỉ  
làm một bài kiểm tra. Thật vậy, nhóm sinh viên thực hiện ba lần sát hạch đã  
“miễn nhiễm” với sự quên lãng so với nhóm làm một bài kiểm tra. Và nhóm  
làm một bài kiểm tra nhớ được nhiều hơn những sinh viên không bị kiểm  
tra lần nào ngay sau khi tiếp xúc với tài liệu. Vậy, nhìn chung sự luyện tập  
có tính hồi tưởng diễn ra nhiều lần cho tác dụng lớn hơn so với chỉ luyện  
tập một lần, đặc biệt là khi có một khoảng cách giữa các lần kiểm tra. Các  
nghiên cứu về sau cũng đồng tình với điều này.  
Trong một cuộc khảo sát khác, các nhà nghiên cứu cho thấy khi một đối  
tượng bị yêu cầu điền các chữ cái còn thiếu vào một từ, người này sẽ nhớ từ  
đó tốt hơn. Xem xét một bảng các cặp từ vựng chẳng hạn. Ví dụ như đối với  
34  




BÍ QUYẾT HỌC ĐÂU NHỚ ĐÓ  
foot-shoe, những người học cặp từ nguyên vẹn có khả năng ghi nhớ thấp  
hơn so với những người học cặp từ này qua một gợi ý tương đối rõ ràng  
kiểu foot-s_ _e. Thí nghiệm này mô tả khái niệm mà các nhà nghiên cứu gọi  
là “tác động phát sinh”. Nỗ lực khiêm tốn nhất cần có để đưa ra câu trả lời  
từ gợi ý trong lúc học cũng có thể củng cố khả năng ghi nhớ từ được dùng  
làm đối tượng kiểm tra sau đó (shoe). Một điều thú vị là nghiên cứu này đã  
mang đến một phát hiện mới. Nếu sự hồi tưởng bị gián đoạn và trì hoãn bởi  
2
0 cặp từ khác xen vào thì hiệu quả ghi nhớ sẽ cao hơn là tiến hành kiểm  
tra ngay sau khi học cặp từ đầu tiên. Do đâu mà có hiện tượng đó? Một luận  
cứ đã gợi ý rằng càng nhiều nỗ lực được huy động để ghi nhớ thì trí nhớ  
càng được củng cố. Các nhà nghiên cứu bắt đầu băn khoăn liệu thời gian  
biểu của các bài kiểm tra có ý nghĩa gì không?  
Câu trả lời là có. Khi sự luyện tập thông qua hồi tưởng bị ngắt quãng và cho  
phép sự quên lãng xen vào giữa các lần kiểm tra, khả năng kiến thức được  
lưu giữ dài hạn sẽ cao hơn là khi ta thực hiện luyện tập một cách tập trung  
và dồn dập.  
Từ đó các nhà nghiên cứu bắt đầu tìm kiếm cơ hội đưa công trình khảo sát  
của mình ra khỏi phòng thí nghiệm và vào các lớp học, với chất liệu nghiên  
cứu chính là các tài liệu vẫn được sử dụng tại các trường học.  
KHẢO SÁT TÍNH HIỆU QUẢ CỦA SỰ KIỂM TRA TRONG “MÔI TRƯỜNG TỰ  
NHIÊN”  
Năm 2005, chúng tôi và các đồng nghiệp có cuộc gặp gỡ với Roger  
Chamberlain, hiệu trưởng một trường trung học ở Columbia, bang Illinois,  
với một đề xuất. Những tác dụng tích cực của sự luyện tập theo phương  
thức hồi tưởng đã được mô tả nhiều lần trong các môi trường thí nghiệm có  
sự kiểm soát, nhưng hầu như chưa từng được áp dụng trong môi trường  
lớp học thông thường. Liệu ngài hiệu trưởng, các giáo viên, học sinh và phụ  
huynh của trường Trung học Columbia có sẵn sàng trở thành đối tượng của  
một nghiên cứu nhằm khảo sát cơ chế tác dụng của các bài kiểm tra trong  
“môi trường tự nhiên” không?  
Chamberlain quan tâm và hứng thú với vấn đề này vì đó không chỉ là vấn đề  
về việc ghi nhớ. Mục đích của ông là phát triển những phương thức học tập  
ở trình độ cao hơn – phân tích, tổng hợp và áp dụng vào các em học sinh,  
như ông vẫn đang thực hiện. Ông cũng chú ý tới các giáo viên, một đội ngũ  
35  




BÍ QUYẾT HỌC ĐÂU NHỚ ĐÓ  
cán bộ giảng dạy năng động, nhiệt huyết với các giáo trình và phương pháp  
truyền thụ đa dạng mà ông không hề muốn can thiệp. Mặt khác, kết quả của  
cuộc nghiên cứu có thể mang tính xây dựng và việc tham gia vào công trình  
khảo sát này sẽ mang lại các loại bảng thông minh và phím nhấn – những hệ  
thống trả lời tự động – cho các lớp học của những giáo viên tham gia giữa  
lúc ngân sách dành cho công nghệ hiện đại ở các lớp học thực sự còn rất  
hạn chế.  
Patrice Bain, một giáo viên dạy môn xã hội học lớp 6, rất hào hứng với cuộc  
thử nghiệm. Đối với các nhà nghiên cứu, cơ hội được làm việc trong các lớp  
học luôn vô cùng hấp dẫn, các điều kiện mà trường học đặt ra cũng có thể  
chấp nhận được: việc khảo sát sẽ chỉ xâm phạm ở mức tối thiểu bằng cách  
tiếp cận các giáo trình, kế hoạch học tập, dạng thức đề thi và phương pháp  
giảng dạy hiện tại. Các sách giáo khoa khác cũng được sử dụng. Điểm khác  
biệt duy nhất diễn ra trong lớp học là thỉnh thoảng các bài kiểm tra ngắn  
được đưa ra. Cuộc khảo sát sẽ diễn ra trong ba học kỳ (một năm rưỡi),  
thông qua một vài chương trong sách giáo khoa Xã hội học, bao gồm các chủ  
đề như Ai Cập, Đồng bằng Lưỡng Hà, Ấn Độ và Trung Quốc cổ đại. Dự án  
chính thức được ra mắt vào năm 2006. Và nó đã tỏ ra là một quyết định  
đúng đắn.  
Pooja Agarwal, trợ lý dự án, đã thiết kế riêng một bộ câu hỏi về môn xã hội  
học cho các lớp 6 tham gia khảo sát. Loạt câu hỏi này sẽ kiểm tra các em học  
sinh về gần một phần ba kiến thức được truyền đạt bởi giáo viên. Những  
bài kiểm tra này là “vô thưởng vô phạt” và không có tính quyết định, tức là  
điểm số của chúng sẽ không ảnh hưởng đến việc xếp loại học lực. Giáo viên  
được miễn tham gia vào các bài kiểm tra này để họ không biết phần nào  
trong tài liệu sẽ xuất hiện trong bài kiểm tra. Vào đầu buổi học sẽ có một bài  
kiểm tra về kiến thức trong tài liệu mà các em học sinh đã được yêu cầu đọc  
trước nhưng chưa được đưa ra thảo luận. Bài kiểm tra thứ hai diễn ra vào  
cuối buổi học, sau khi giáo viên đã truyền đạt trọn vẹn kiến thức của buổi  
học ngày hôm đó. Và 24 giờ trước bài kiểm tra về toàn chương lại có một  
bài sát hạch kiểm tra việc ôn tập của học sinh.  
Vấn đề là, trong bài kiểm tra cuối kỳ, nếu như các em học sinh đạt kết quả  
tốt hơn với các kiến thức đã xuất hiện trong những bài thi ngắn, thì người ta  
vẫn có thể lý luận rằng sự tiếp xúc đơn thuần với kiến thức được lặp lại qua  
các câu hỏi mới chính là nguyên nhân của sự tiếp thu vượt trội chứ không  
36  




BÍ QUYẾT HỌC ĐÂU NHỚ ĐÓ  
phải sự luyện tập có tính gợi nhớ. Để loại bỏ khả năng này, một số kiến thức  
không được đưa vào kiểm tra được bố trí xen kẽ cùng với phần kiến thức có  
trong bộ câu hỏi, dưới dạng những nhận định đơn giản không yêu cầu sự  
hồi tưởng, kiểu như “Sông Nile có hai nhánh chính: sông Nile trắng và sông  
Nile xanh.” Các kiến thức được đưa vào bài kiểm tra ngắn tại một số lớp học  
nhưng tại các lớp còn lại, học sinh chỉ được học lại các kiến thức này.  
Thời gian cho các bài kiểm tra trong mỗi buổi học chỉ có vài phút. Sau khi  
giáo viên rời khỏi lớp, Agarwal trình chiếu câu hỏi lên bảng trước cả lớp và  
đồng thời đọc chúng lên trước các em học sinh. Mỗi trang trình chiếu là một  
câu hỏi hoặc một nhận định về một sự kiện nào đó dưới dạng lựa chọn kết  
quả từ nhiều đáp án. Khi một câu hỏi xuất hiện trên một trang trình chiếu,  
học sinh sẽ sử dụng phím nhấn (một loại điều khiển từ xa cầm tay giống  
điện thoại di động) để xác nhận lựa chọn của mình: A, B, C hay D. Khi tất cả  
đã trả lời, đáp án chính xác được đưa ra, cung cấp thông tin phản hồi bao  
gồm cả nhận xét và sửa lỗi sai. (Mặc dù các giáo viên không có mặt trong  
những bài kiểm tra kiểu này, nhưng ở những trường hợp thông thường, các  
giáo viên giám sát các bài kiểm tra sẽ ngay lập tức thấy được học sinh nắm  
bắt bài học được đến mức nào và họ sử dụng các kết quả đó để định hướng  
cho quá trình thảo luận và nghiên cứu sâu hơn.)  
Các bài kiểm tra kết thúc môn học được các giáo viên đưa ra dưới dạng bài  
thi tự luận cuối mỗi học kỳ và cả cuối năm học. Các em học sinh đã được học  
tất cả những kiến thức xuất hiện trong các đề thi này thông qua các bài học  
thông thường trên lớp do giáo viên hướng dẫn, qua bài tập về nhà, bài tập  
thực hành, v.v… Ngoài ra, các em còn được kiểm tra ba lần về một phần ba  
lượng kiến thức trong tài liệu và tiếp xúc với một phần ba còn lại qua học  
thêm cũng với tần suất ba lần. Lượng kiến thức không được kiểm tra hay  
xem xét theo cách truyền thống và những gì học sinh đang đọc đã có thể cân  
bằng.  
Các kết quả rất thú vị: so với phần kiến thức không được kiểm tra, các em  
đạt điểm cao hơn ở phần kiến thức đã xuất hiện trong các bài kiểm tra  
ngắn. Hơn thế, những kiến thức được ôn lại dưới dạng các nhận định về sự  
kiện có thật nhưng không được sát hạch cũng không cho kết quả tốt hơn so  
với các kiến thức không được ôn lại. Một lần nữa, kết quả cho thấy việc đọc  
đơn thuần không mang lại tác dụng gì.  
37  




BÍ QUYẾT HỌC ĐÂU NHỚ ĐÓ  
Năm 2007, cuộc khảo sát được mở rộng thêm ở môn khoa học tại các lớp 8,  
trên phạm vi các kiến thức về di truyền học, thuyết tiến hóa và nguyên tử.  
Với cùng phương thức kiểm tra như trên, các kết quả nhận về cũng ấn  
tượng theo hướng tương tự. Kết thúc ba học kỳ, điểm trung bình của các  
học sinh lớp 8 là 79% (C+) cho phần kiến thức không được kiểm tra, so với  
9
2% (A-) cho phần kiến thức xuất hiện trong các lần kiểm tra ngắn.  
Các bài kiểm tra cho thấy hiệu quả ở kỳ thi cuối năm diễn ra sau đó tám  
tháng như một sự xác nhận cho rất nhiều những nghiên cứu trong môi  
trường thí nghiệm trước đó về lợi ích lâu dài của sự luyện tập theo phương  
pháp hồi tưởng. Không nghi ngờ gì nữa, hiệu quả sẽ cao hơn khi sự luyện  
tập này được tiếp tục và duy trì trong các tháng giữa quá trình, chẳng hạn  
như một lần mỗi tháng.  
Kết luận rút ra từ các nghiên cứu đó đã củng cố thêm cho lòng nhiệt huyết  
của các giáo viên trường Trung học Columbia. Một thời gian dài sau khi  
ngừng tham gia vào cuộc khảo sát, môn xã hội học lớp 6 của Patrice Bain  
vẫn tiếp diễn hằng ngày theo đúng lịch trình gồm các bài kiểm tra trước và  
sau buổi học cùng một bài sát hạch ôn lại trước khi bước vào bài kiểm tra  
cho toàn chương. Một giáo viên Lịch sử lớp 8 không tham gia vào cuộc khảo  
sát, Joh Wehrenberg, đã liên kết mô hình luyện tập thông qua hồi tưởng với  
lớp học của mình dưới nhiều hình thức, trong đó có cả kiểm tra, cũng như  
cung cấp các công cụ trực tuyến khác trên trang mạng của mình, như thẻ  
ghi nhớ thông tin hay các trò chơi. Chẳng hạn, sau khi đọc các đoạn văn về  
lịch sử chiếm hữu nô lệ, các học sinh của ông được yêu cầu viết ra 10 sự  
kiện về sự nô dịch mà các em chưa hề biết cho đến khi đọc sách. Như vậy  
bạn chẳng cần đến các công cụ điện tử hiện đại để luyện tập sự hồi tưởng.  
Bảy học sinh lớp 6 và lớp 7 cần nâng cao kỹ năng đọc hiểu đã tham dự lớp  
học tiếng Anh của Michelle Spivey. Các em đang đọc một câu chuyện thú vị  
trong cuốn sách đọc hiểu. Mỗi học sinh được mời đọc to một đoạn. Khi một  
học sinh bị vấp, cô Spivey sẽ yêu cầu em đó đọc lại. Khi em học sinh đã đọc  
đúng, cô kiểm tra cả lớp bằng cách yêu cầu các em giải thích ý nghĩa của văn  
bản và những diễn biến trong tư duy của các nhân vật. Chỉ có sự tham gia  
của gợi nhớ và diễn giải sâu thêm; lại một lần nữa công nghệ không cần  
thiết.  
38  




BÍ QUYẾT HỌC ĐÂU NHỚ ĐÓ  
Các bài kiểm tra trong thí nghiệm được thực hiện ở trường Trung học  
Columbia không hề khó. Kết thúc quá trình nghiên cứu, quan điểm của các  
học sinh về vấn đề này cũng được khảo sát. 64% học sinh cho hay các bài  
kiểm tra làm giảm nhẹ sự căng thẳng của các em về bài thi sau mỗi chương  
và 89% các em cảm nhận được sự cải thiện trong việc tiếp thu kiến thức.  
Các em bộc lộ sự thất vọng trong những buổi học không có sự tham gia của  
phím nhấn, vì hoạt động này khá thú vị và phá tan không khí nhàm chán của  
các bài giảng.  
Khi được phỏng vấn về kết quả nghiên cứu, hiệu trưởng Chamberlain chỉ  
trả lời đơn giản: “Phương pháp luyện tập có tính gợi nhớ có tác động quan  
trọng lên quá trình tiếp thu của trẻ. Điều đó khiến chúng tôi nhận thức  
được giá trị to lớn của phương pháp này cũng như khuyến khích các giáo  
viên liên kết nó với những kỹ thuật giảng dạy của họ.”  
Liệu phương pháp này có hiệu quả tương tự với những đối tượng ở lứa tuổi  
lớn hơn?  
Andrew Sobel là giáo viên trong một lớp kinh tế chính trị quốc tế tại Đại học  
Washington ở St. Louis. Đó là một khóa học dành cho khoảng 160 đến 170  
sinh viên, hầu hết là sinh viên năm nhất và năm hai. Sau vài năm ông nhận  
thấy ngày càng nhiều sinh viên vắng mặt ở giảng đường. Trong một buổi lên  
lớp bất kỳ giữa học kỳ, 25-35% sinh viên vắng mặt, trong khi vào các buổi  
học đầu kỳ, con số này có thể chỉ là 10%. Ông cho hay, đây không phải là  
vấn đề của riêng lớp ông. Rất nhiều các giảng viên cung cấp tài liệu trình  
chiếu cho sinh viên, nên họ ngừng lên lớp. Sobel ngăn chặn điều đó bằng  
cách thu lại tài liệu của mình, nhưng dẫu vậy thì đến gần cuối kỳ, nhiều sinh  
viên vẫn nghỉ học. Kế hoạch học tập của mỗi lớp bao gồm hai bài thi chính,  
một bài thi giữa kỳ và một bài thi cuối kỳ. Sobel đã thay thế hai bài thi quan  
trọng này bằng chín bài kiểm tra bất chợt với hy vọng sẽ làm gia tăng số  
lượng sinh viên đến lớp. Các sinh viên rất nên tham dự đầy đủ các buổi học  
vì các bài kiểm tra không được báo trước này sẽ quyết định xếp loại cho cả  
khóa học.  
Kết quả thật đáng buồn. Qua một học kỳ, một phần ba hoặc hơn thế số sinh  
viên xin bảo lưu. “Theo những nhận xét về quá trình giảng dạy thì tôi thực  
sự bị tẩy chay,” Sobel kể. “Lũ trẻ ghét điều đó. Nếu chúng không làm tốt bài  
kiểm tra, thay vì chỉ nhận một điểm xấu, chúng sẽ không thể qua môn. Đối  
39  




BÍ QUYẾT HỌC ĐÂU NHỚ ĐÓ  
với những sinh viên phải học lại, tôi nhận thấy sự phân chia rõ ràng giữa  
những người thực sự tham gia lớp học và học tập, và những người không  
làm điều đó. Tôi thấy mình đưa ra những điểm A+, điều tôi chưa bao giờ  
làm trước đây, và điểm C cũng nhiều hơn.”  
Từng ấy kết quả trái ngược với mong đợi không cho ông lựa chọn nào khác  
ngoài việc chấm dứt thí nghiệm và quay trở lại với khuôn mẫu cũ, những  
bài giảng với hai bài thi giữa kỳ và cuối kỳ. Tuy nhiên, vài năm sau đó, sau  
khi nghe một bài thuyết trình về lợi ích của các bài kiểm tra với quá trình  
học tập, ông đã đưa thêm một bài thi chính thứ ba vào kỳ học để kiểm  
nghiệm tác động của nó lên sự tiếp thu của sinh viên. Họ tiếp thu tốt hơn,  
nhưng không nhiều như ông hy vọng và vấn đề bỏ học vẫn tiếp diễn.  
Ông xoay xở và thay đổi kế hoạch học tập một lần nữa. Lần này ông thông  
báo rằng sẽ có chín bài kiểm tra trong suốt học kỳ đồng thời thông báo luôn  
thời gian sẽ diễn ra đối với từng bài. Không kiểm tra bất chợt, không thi  
giữa kỳ và cuối kỳ, vì ông không muốn phí thời gian giảng bài.  
Trái với nỗi lo rằng số lượng sinh viên ghi danh vào lớp học sẽ sụt giảm  
thảm hại một lần nữa, kỳ thực con số này lại tăng nhẹ. “Không giống như  
những bài kiểm tra bất chợt mà lũ trẻ ghét cay ghét đắng, những bài kiểm  
tra này đều được quy định trước trong bản kế hoạch học tập. Nếu các sinh  
viên bỏ lỡ bài kiểm tra thì đó là lỗi của chúng. Chúng thấy thoải mái với điều  
đó.” Sobel hài lòng khi thấy số lượng sinh viên lên lớp tăng đáng kể. “Chúng  
sẽ vắng mặt vào một số buổi không có bài kiểm tra, đặc biệt là vào học kỳ  
mùa xuân, nhưng chúng sẽ tham dự các buổi kiểm tra.”  
Giống như khóa học, những bài kiểm tra cũng có tính tích lũy và những câu  
hỏi cũng tương tự như trong các bài thi trước đây ông đưa ra, nhưng chất  
lượng bài kiểm tra trước thời điểm giữa kỳ tốt hơn nhiều so với những gì  
trước kia ông nhận được cho bài thi giữa kỳ. Sau năm năm áp dụng hình  
thức mới, ông thực sự thừa nhận nó. “Chất lượng các buổi thảo luận trên  
lớp tăng. Tôi nhận thấy sự thay đổi lớn trong các bài luận. Tất cả chỉ nhờ  
việc thay đổi từ ba bài thi thành chín bài kiểm tra.” Trước khi kỳ học kết  
thúc, ông thu thập các đoạn văn viết về các khái niệm được trình bày trên  
lớp, đôi khi là một bài luận cả trang và chất lượng có thể sánh với những gì  
ông thu được ở các lớp trình độ cao hơn.  
40  




BÍ QUYẾT HỌC ĐÂU NHỚ ĐÓ  
“Ai cũng có thể tự thiết kế cấu trúc này. Nhưng tôi cũng nhận ra rằng, tôi đã  
có thể truyền thụ cho sinh viên nhiều kiến thức hơn nếu tôi thực hiện nó từ  
nhiều năm trước. Điều thú vị khi áp dụng chiến lược kiểm tra là giờ đây tôi  
đã nhận ra nó cũng hiệu quả như tôi nghĩ về khả năng giảng dạy của chính  
mình vậy. Hoạt động giảng dạy của tôi chỉ là một bộ phận cấu thành sự tiếp  
thu của sinh viên, và còn rất nhiều điều phải làm với cách tôi cơ cấu nó,  
thậm chí có thể còn nhiều hơn thế.” Trong khi đó, số lượng sinh viên ghi  
danh vào lớp học của ông đã lên tới 185 người và vẫn còn tiếp tục gia tăng.  
KHÁM PHÁ CÁC SẮC THÁI  
Ví dụ về Andy Sobel là một giai thoại và gần như chỉ phản ánh được một  
loạt những ảnh hưởng có lợi, đặc biệt là những hiệu quả có tính tích lũy. Đó  
là những hiệu quả được tích tụ lại như lợi ích cộng dồn khi kiến thức trong  
khóa học được dẫn truyền theo một hình thức kiểm tra xuyên suốt toàn bộ  
học kỳ. Tuy nhiên, kinh nghiệm của ông phù hợp với các nghiên cứu thực  
nghiệm được thiết kế để tách biệt những tác dụng và sắc thái của sự kiểm  
tra.  
Ví dụ, trong một thí nghiệm, các sinh viên cao đẳng tiến hành nghiên cứu  
các tài liệu về nhiều chủ đề khoa học, sau đó họ tham gia vào một bài kiểm  
tra trí nhớ ngay sau khi tiếp xúc với tài liệu hoặc sau khi ôn lại tài liệu. Sau  
hai ngày, những sinh viên làm bài kiểm tra đầu tiên nhớ được nhiều hơn so  
với những người chỉ đơn thuần ôn lại tài liệu (68% so với 54%). Sau một  
tuần khoảng cách này vẫn được duy trì (56% so với 42%). Một thí nghiệm  
khác đã cho thấy rằng, sau một tuần nhóm sinh viên chỉ nghiên cứu tài liệu  
quên những gì ban đầu họ đã nhớ được với tỷ lệ cao nhất là 52%, trong khi  
đối với những sinh viên thuộc nhóm trải qua bài kiểm tra, con số này chỉ là  
1
0%.  
Việc đưa ra phản hồi nhằm sửa chữa những đáp án sai cho các câu hỏi trong  
bài kiểm tra có ảnh hưởng đến quá trình tiếp thu của người học như thế  
nào? Các nghiên cứu cho thấy thông tin phản hồi sẽ giúp củng cố việc lưu  
giữ kiến thức nhiều hơn là chỉ thực hiện kiểm tra đơn thuần. Và, một điều  
thú vị hơn nữa là một vài chứng cứ còn chỉ ra rằng, trì hoãn quá trình đưa  
ra phản hồi cho kết quả tiếp thu tốt hơn so với phản hồi ngay lập tức. Khám  
phá này dường như trái ngược với những gì chúng ta thường thấy nhưng  
nó lại thống nhất với phát hiện của các nhà nghiên cứu về cách chúng ta học  
41  




BÍ QUYẾT HỌC ĐÂU NHỚ ĐÓ  
các bài tập vận động, như thực hiện một cú đẩy bóng lên rổ ở gần hay đánh  
quả bóng gôn về phía một bãi cỏ ở xa. Đối với quá trình nắm bắt các kỹ năng  
vận động, sự thử nghiệm có sai sót kết hợp với sự trì hoãn các phản hồi là  
một phương pháp có vẻ kỳ lạ nhưng lại hiệu quả hơn là thử nghiệm và sửa  
chữa thông qua phản hồi ngay lập tức. Phản hồi tức thì có thể được hình  
dung như những chiếc bánh phụ ở một chiếc xe đạp: người học sẽ nhanh  
chóng trở nên phụ thuộc vào sự điều chỉnh liên tục trong suốt quá trình.  
Trong trường hợp áp dụng với các kỹ năng vận động, một lý thuyết cho  
rằng khi một phản hồi được đưa ra thì ngay lập tức, nó sẽ trở thành một  
phần của bài tập, bởi vậy, trong một thực tế diễn ra sau đó, sự thiếu vắng  
thông tin phản hồi sẽ tạo ra một chỗ trống trong mô hình đã được thiết lập,  
từ đó cản trở quá trình thực hiện. Một ý kiến khác lại cho rằng sự ngắt  
quãng thường xuyên của phản hồi tạo nên tính biến thiên cho các giai đoạn  
học tập, ngăn cản sự thiết lập một mô hình triển khai cố định.  
Trong lớp học, chậm trễ đưa ra thông tin phản hồi cũng mang đến hiệu quả  
tiếp thu tốt hơn việc ngay lập tức đưa ra nhận xét. Trong trường hợp của  
các sinh viên nghiên cứu tài liệu về các đề tài khoa học, một số được xem lại  
tài liệu ngay khi họ được yêu cầu trả lời các câu hỏi liên quan. Việc này thực  
sự cung cấp cho họ sự phản hồi liên tục ngay trong bài kiểm tra, tương tự  
như khi họ làm một bài kiểm tra được tham khảo tài liệu. Một nhóm khác  
làm bài kiểm tra mà không được sử dụng tài liệu và họ chỉ được xem lại tài  
liệu cũng như được hướng dẫn xem xét các đáp án sau khi quá trình kiểm  
tra đã kết thúc. Tất nhiên, nhóm sinh viên sử dụng tài liệu đạt kết quả cao  
nhất trong bài kiểm tra này, nhưng những người nhận thông tin phản hồi  
chỉnh sửa sau khi hoàn tất bài kiểm tra lưu giữ kiến thức tốt hơn trong bài  
kiểm tra lần sau. Thông tin phản hồi chậm trễ trong các bài thi viết có thể  
hữu ích vì nó mang đến cho người học sự luyện tập bị ngắt quãng, một  
phương pháp cải thiện khả năng duy trì kiến thức sẽ được thảo luận trong  
chương kế tiếp.  
Phải chăng một số phương thức luyện tập thông qua gợi nhớ cho hiệu quả  
tiếp thu lâu dài hơn các phương thức khác? Các bài kiểm tra đòi hỏi người  
học cung cấp đáp án, kiểu như một bài luận, một bài kiểm tra yêu cầu các  
câu trả lời ngắn hay bài tập đơn giản với các thẻ từ vựng đều có vẻ hiệu quả  
hơn những bài kiểm tra yêu cầu nhận thức đơn giản như lựa chọn đáp án  
đúng trong nhiều phương án cho sẵn hay chọn đúng/sai. Tuy nhiên, ngay cả  
42  




BÍ QUYẾT HỌC ĐÂU NHỚ ĐÓ  
dạng bài lựa chọn đáp án đúng, như các bài kiểm tra được sử dụng tại  
trường Trung học Columbia, cũng mang lại lợi ích to lớn. Trong khi nhìn  
chung bất kỳ dạng thức luyện tập có tính hồi tưởng nào cũng có tác dụng tốt  
với sự tiếp thu thì dường như ở đây có một gợi ý rằng dạng luyện tập nào  
đòi hỏi nhiều nỗ lực nhận thức hơn sẽ cho hiệu quả lưu giữ kiến thức tốt  
hơn. Phương pháp luyện tập có tính hồi tưởng đã được đầu tư nghiên cứu  
trong những năm gần đây, và những nghiên cứu này đều phân tích rằng  
trong một lớp học, ngay cả một bài kiểm tra đơn lẻ cũng có thể mang lại sự  
cải thiện lớn về điểm số của bài thi cuối kỳ, cũng như lợi ích đối với việc học  
tập gia tăng tỷ lệ thuận với số lượng các bài kiểm tra.  
Bất kỳ khi nào một lý thuyết khoa học chỉ ra quá trình lặp lại sự hồi tưởng  
có thể củng cố trí nhớ ra sao thì các nghiên cứu thực nghiệm cũng cho thấy  
hiệu quả của quá trình đó là có thật: hành vi phục hồi lại một ký ức tác động  
đến trí nhớ, khiến quá trình khơi gợi lại chính ký ức đó trở nên dễ dàng hơn  
trong tương lai.  
Với vai trò là một phương pháp học tập, luyện tập có tính hồi tưởng được  
ứng dụng rộng rãi ra sao? Một cuộc khảo sát cho thấy phần lớn các sinh  
viên đại học không nhận thức được tác dụng của phương pháp này. Trong  
một cuộc khảo sát khác, chỉ 11% sinh viên cho biết họ có sử dụng nó. Ngay  
cả khi thực hiện báo cáo về quá trình tự kiểm tra, hầu hết các sinh viên đều  
nói mục đích của họ là tìm ra điều bản thân chưa biết, từ đó họ có thể học  
được nhiều điều hơn từ tài liệu. Đó là một cách hoàn toàn hợp lý trong việc  
vận dụng các bài kiểm tra nhưng rất ít người trong số họ nhận ra rằng  
chính sự hồi tưởng là nhân tố tạo ra sự ghi nhớ tốt hơn.  
Phải chăng các bài kiểm tra được lặp lại chỉ đơn giản là động lực thúc đẩy  
việc học vẹt? Trên thực tế, các nghiên cứu chỉ ra rằng, so với việc đọc lại  
đơn thuần, các bài kiểm tra hỗ trợ tốt hơn cho quá trình liên hệ kiến thức  
với những ngữ cảnh và vấn đề mới, đồng thời giúp người học cải thiện khả  
năng ghi nhớ và khôi phục lại các kiến thức liên quan dù kiến thức đó  
không được kiểm tra. Điểm này cần được nghiên cứu sâu hơn, song dường  
như sự luyện tập có tính hồi tưởng có thể khiến thông tin trở nên dễ tiếp  
cận hơn khi ta cần tới chúng trong những tình huống khác nhau.  
Liệu các bạn sinh viên có duy trì phương pháp kiểm tra như một công cụ  
học tập? Nhìn chung họ thường không thích ý tưởng về các bài kiểm tra và  
43  




BÍ QUYẾT HỌC ĐÂU NHỚ ĐÓ  
cũng chẳng khó để nhận ra lý do, đặc biệt là đối với các bài thi có tính quyết  
định như bài thi giữa kỳ hay cuối kỳ, khi mà điểm số đi cùng những hệ quả  
quan trọng. Nhưng trong mọi nghiên cứu về thái độ của các bạn sinh viên  
với chế độ kiểm tra vào cuối học kỳ, những sinh viên được kiểm tra thường  
xuyên đánh giá mức độ yêu thích đối với khóa học của họ cao hơn so với  
những người tham dự các bài kiểm tra kém thường xuyên hơn. Những  
người hay thực hiện các bài kiểm tra tiếp thu được tối đa lượng kiến thức  
khi kết thúc học kỳ và không cần phải học nhồi nhét trước các kỳ thi.  
Việc làm một bài kiểm tra có tác động như thế nào đến quá trình học tập  
diễn ra sau đó? Sau một kỳ thi, các sinh viên dành nhiều thời gian hơn để ôn  
tập lại kiến thức bị bỏ lỡ và họ học được nhiều hơn từ đó so với các bạn  
đồng học khác, những người chỉ ôn tập mà không sát hạch lại kiến thức đó.  
Những sinh viên chú trọng vào việc đọc lại trong chiến lược học tập của  
mình mà không đề cao sự tự kiểm tra tỏ ra quá tự tin vào kiến thức của  
mình. Những sinh viên đã được kiểm tra có lợi thế gấp đôi so với những  
người còn lại: họ có nhận định chính xác hơn về những gì mình biết và  
không biết, đồng thời họ có thể củng cố những hiểu biết đã tích lũy được từ  
sự tập luyện có tính gợi nhớ.  
Liệu có còn những lợi ích khác, gián tiếp và sâu xa hơn của việc thường  
xuyên tiến hành những bài kiểm tra trên lớp học mà không tính điểm? Bên  
cạnh tác dụng củng cố khả năng tiếp thu và ghi nhớ, hình thức kiểm tra này  
còn cải thiện tình trạng đến lớp của sinh viên. Nó khiến các bạn sinh viên  
nghiên cứu nhiều hơn trước mỗi buổi học (vì họ biết họ sẽ bị kiểm tra), gia  
tăng số lượng sinh viên trong mỗi buổi học (trường hợp có bài kiểm tra  
cuối buổi) và cho phép sinh viên xác định được họ đã học được những gì và  
họ phải tập trung ôn lại kiến thức ở phần nào. Đó là liều thuốc hóa giải cho  
sự lầm tưởng thứ được gọi là thuộc mặt chữ, kết quả của việc đọc đi đọc lại  
tài liệu, với sự nắm bắt vấn đề. Các bài kiểm tra thường xuyên vô thưởng vô  
phạt giúp sinh viên giảm bớt căng thẳng trước kỳ thi thông qua sự đa dạng  
hóa và các kết quả được đưa ra trên một mẫu lớn hơn nhiều: không có bài  
kiểm tra đơn lẻ nào có giá trị quyết định. Và phương thức kiểm tra này cho  
phép người hướng dẫn xác định được những lỗ hổng kiến thức của sinh  
viên, trên cơ sở đó điều chỉnh hoạt động giảng dạy của mình để lấp đầy  
chúng. Những lợi ích từ các bài kiểm tra không mang lại rủi ro này vẫn  
được tích lũy trong cả hai mô hình: giảng dạy trực tuyến hay trên lớp học.  
44  




BÍ QUYẾT HỌC ĐÂU NHỚ ĐÓ  
Những điều cần ghi nhớ  
Quá trình luyện tập bằng cách tái hiện kiến thức hay kỹ năng mới từ trí nhớ  
là một công cụ tiềm năng hỗ trợ cho việc học tập và lưu giữ kiến thức. Ý  
tưởng này đúng trong mọi trường hợp khi mà bộ não phải ghi nhớ và sau đó  
tái hiện lại một điều gì đó – những sự kiện, quan niệm phức tạp, cách thức  
giải quyết vấn đề, kỹ năng vận động.  
Sự hồi tưởng một cách khó khăn khiến hiệu quả tiếp thu và ghi nhớ trở nên  
mạnh mẽ hơn. Chúng ta dễ dàng bị cám dỗ bởi niềm tin rằng quá trình tiếp  
thu dễ dàng hơn sẽ cho hiệu quả tốt hơn, nhưng các nghiên cứu lại chỉ ra điều  
ngược lại: khi tư duy phải hoạt động, kiến thức sẽ được ghi nhớ tốt hơn. Bạn  
càng hao tổn nhiều công sức để nhớ lại những gì đã học, miễn là bạn thành  
công, thì khả năng ghi nhớ và duy trì những hiểu biết đó của bạn càng trở  
nên tốt hơn. Sau một bài kiểm tra đầu tiên, sự trì hoãn trong quá trình tiếp  
tục thực hiện tập luyện thông qua hồi tưởng có tác dụng củng cố khả năng  
ghi nhớ hơn so với sự luyện tập tức thì, vì sự khôi phục kiến thức chậm trễ đòi  
hỏi nhiều nỗ lực hơn.  
Lặp lại quá trình hồi tưởng những gì đã học không chỉ gia tăng mức độ bền  
bỉ của trí nhớ mà còn giúp tri thức có thể được phục hồi dễ dàng hơn, trong  
nhiều tình huống đa dạng hơn và ứng dụng được cho nhiều loại vấn đề hơn.  
Tuy phương pháp học tập trung nhồi nhét có thể mang lại điểm số tốt hơn  
trong một bài kiểm tra tức thì, nhưng lợi thế đó sẽ mờ nhạt nhanh chóng vì  
nếu chỉ đọc lại tài liệu thì sau đó người học sẽ dễ quên hơn hình thức luyện  
tập có tính gợi nhớ. Hình thức này mang lại những lợi ích dài hạn.  
Đưa một bài kiểm tra (luyện tập có tính hồi tưởng) vào một lớp học một cách  
đơn giản có thể mang đến sự cải thiện lớn về điểm số của bài thi cuối kỳ và lợi  
ích tiếp tục gia tăng tỷ lệ thuận với tần suất các bài kiểm tra trên lớp.  
Các bài kiểm tra không cần phải được khởi xướng bởi người hướng dẫn. Các  
bạn sinh viên có thể rèn luyện khả năng nhớ lại kiến thức của mình ở mọi nơi,  
không nhất thiết là qua các bài kiểm tra trên lớp. Thử nghĩ đến thẻ ghi chữ  
số, hay cách các học sinh lớp 2 học phép tính nhân, những phương pháp này  
cũng có thể được áp dụng cho người học lớn tuổi để tự kiểm tra kiến thức  
của mình về nguyên tử, toán học hay pháp luật. Tự kiểm tra dường như  
không mấy hấp dẫn khi nó tốn công hơn đọc lại, nhưng như đã đề cập ở trên,  
45  




BÍ QUYẾT HỌC ĐÂU NHỚ ĐÓ  
càng nhiều nỗ lực hao tổn trong quá trình hồi tưởng, càng nhiều kiến thức sẽ  
được ghi nhớ.  
Những sinh viên thực hiện các bài kiểm tra thực hành thâu tóm vấn đề tốt  
hơn những sinh viên chỉ đọc lại tài liệu. Tương tự, những bài thi như thế cho  
phép người hướng dẫn phát hiện những lỗ hổng kiến thức hay nhận thức sai  
lầm ở sinh viên và điều chỉnh hoạt động giảng dạy của mình để sửa chữa  
chúng.  
Cung cấp cho sinh viên những nhận xét có tính điều chỉnh sau các bài kiểm  
tra ngăn họ ghi nhớ những ý tưởng thiếu chính xác mà họ đã hiểu sai về tài  
liệu và mang đến những kiến thức có giá trị thông qua những đáp án chính  
xác.  
Các sinh viên tham gia các lớp học có kết hợp những bài kiểm tra không có  
tính quyết định hay không mang lại rủi ro dần dần trở nên hứng thú với việc  
luyện tập. Những người được kiểm tra thường xuyên cũng yêu thích khóa  
học của họ hơn.  
Vậy còn những quan ngại ban đầu của hiệu trưởng Roger Chamberlain về  
các bài kiểm tra được áp dụng tại trường Trung học Columbia rằng chúng có  
thể chẳng giúp ích được gì hơn ngoài việc cổ xúy lối học vẹt?  
Chúng tôi hỏi ông điều này sau khi cuộc khảo sát được hoàn tất. Ông ngẫm  
nghĩ giây lát rồi nói: “Điều tôi thực sự hài lòng là: một số học sinh có khả  
năng đánh giá, tổng hợp và áp dụng một khái niệm vào những mô hình khác  
nhau. Đối với nhóm này, khi các em có nền tảng từ kiến thức và khả năng ghi  
nhớ, những khả năng này sẽ trở nên hiệu quả hơn rất nhiều; nhờ đó các em  
sẽ không phải phí thời gian xem xét lại và tìm hiểu xem từ đó có ý nghĩa gì  
hay khái niệm kia nói về điều gì. Nó cho phép các em tiến tới một trình độ cao  
hơn.”  
46  




BÍ QUYẾT HỌC ĐÂU NHỚ ĐÓ  
Chương 3. Kết hợp các phương pháp  
luyện tập  
Có thể trực giác không mách bảo bạn rằng luyện tập có tính hồi tưởng là  
một công cụ mạnh mẽ hơn so với xem xét lại hay đọc lại, nhưng hầu hết  
chúng ta đều công nhận tầm quan trọng của thử nghiệm này trong lĩnh vực  
thể thao. Đó là điều mà chúng ta gọi là “luyện tập-luyện tập-luyện tập”. Vậy  
thì, nghiên cứu sau đây có thể sẽ khiến bạn ngạc nhiên.  
Tại một lớp học thể dục, một nhóm trẻ tám tuổi tập ném các bao đựng đậu  
vào rổ. Nửa số trẻ tập trung ném vào một chiếc rổ ở cách xa họ 0,9m. Nửa  
còn lại tập ném vào cả những chiếc rổ ở cự ly 0,6m lẫn cự ly 1,2m. Sau 12  
tuần, tất cả các em cùng làm một bài kiểm tra ném vào một chiếc rổ ở cách  
xa 0,9m. Những em làm tốt nhất tính đến thời điểm đó là những em đã tập  
ném với rổ ở cự ly 0,6m hay 1,2m nhưng chưa hề tập với những chiếc rổ ở  
cự ly 0,9m.  
Tại sao vậy? Chúng ta sẽ quay trở lại với những bao đựng đậu, nhưng trước  
hết hãy cùng nhìn lại một cách tương đối thấu đáo về một ý tưởng hoang  
đường vẫn được truyền bá rộng rãi về cách thức chúng ta học hỏi.  
Ý TƯỞNG HOANG ĐƯỜNG VỀ PHƯƠNG PHÁP LUYỆN TẬP DỒN DẬP  
Hầu hết chúng ta đều tin rằng thành quả tiếp thu sẽ tốt hơn nếu bạn nghiên  
cứu vấn đề một cách chuyên tâm cao độ: chiến lược luyện tập-luyện tập-  
luyện tập được cho là sẽ khắc sâu một kỹ năng vào trí nhớ của bạn. Niềm tin  
vào sự tập trung rèn luyện lặp đi lặp lại một kỹ năng duy nhất với tần suất  
lớn cho tới khi hoàn toàn nắm bắt được nó đã trở nên phổ biến trong giới  
giáo viên, vận động viên, huấn luyện viên và cả sinh viên. Các nhà nghiên  
cứu gọi hình thức luyện tập này là “tập trung” (massed). Có một sự thật đơn  
giản là khi chúng ta luyện tập dồn dập như thế, có thể chúng ta sẽ nhận thấy  
việc này tạo nên sự khác biệt. Và niềm tin của chúng ta bắt nguồn từ sự thật  
đó. Tuy nhiên, bất chấp những điều mắt thấy tai nghe ấy, chúng ta đã đặt  
niềm tin nhầm chỗ.  
Nếu quá trình lĩnh hội tri thức được định nghĩa bằng việc tiếp nhận một  
kiến thức hay kỹ năng mới và năng lực áp dụng sau đó thì việc chúng ta tiếp  
nhận một kiến thức nào đó nhanh thế nào chỉ là một phần của vấn đề. Liệu  
47  
 




BÍ QUYẾT HỌC ĐÂU NHỚ ĐÓ  
kiến thức này có còn ở đó khi bạn cần sử dụng chúng trong cuộc sống  
thường nhật hay không? Trong khi luyện tập đóng vai trò thiết yếu với  
nhận thức và ghi nhớ thì các cuộc khảo sát đã cho thấy quá trình tập luyện  
còn trở nên hiệu quả hơn nhiều khi nó bị ngắt quãng thành các giai đoạn  
riêng biệt. Thông thường, những thành quả tức thì sinh ra nhờ rèn luyện  
tập trung là hiển nhiên và rõ rệt, nhưng sự quên lãng nhanh chóng diễn ra  
sau đó thì không hề dễ thấy. Sự luyện tập ngắt quãng, biến thiên và xen kẽ  
các nội dung học tập khác nhau sẽ tạo ra khả năng nắm bắt tốt hơn, ghi nhớ  
lâu hơn và ứng dụng linh hoạt hơn. Nhưng những lợi ích này có cái giá của  
nó: khi việc luyện tập bị ngắt quãng, đan xen và biến đổi, nó sẽ đòi hỏi nhiều  
nỗ lực hơn. Bạn sẽ chỉ cảm thấy tốn công sức hơn mà chưa thể nhìn thấy lợi  
ích sinh ra từ những gì mình đã bỏ ra. Với hình thức luyện tập này, quá  
trình tiếp thu tưởng như chậm hơn, và bạn không đạt được sự cải thiện  
nhanh chóng hay xác nhận tức thì như bạn vẫn thường nhận được khi rèn  
luyện một cách tập trung. Ngay cả trong các nghiên cứu mà những người  
tham gia cho thấy những kết quả vượt trội từ quá trình học tập bị cách  
quãng, chính bản thân họ cũng không hề nhận thức được sự tiến bộ; họ vẫn  
tin rằng bản thân nắm bắt kiến thức tốt hơn từ những tài liệu được tập  
trung ôn luyện dồn dập.  
Gần như ở mọi nơi bạn thấy, bạn đều có thể tìm ra những ví dụ về sự tập  
luyện dồn dập: các trại hè nâng cao trình độ ngoại ngữ, những trường đại  
học đưa ra mô hình giáo dục tập trung vào một môn học duy nhất với cam  
kết sẽ đẩy nhanh tiến độ học tập của sinh viên, những hội thảo liên miên về  
giáo dục dành cho các giảng viên mà tại đó quá trình đào tạo được cô đúc lại  
trong một cuối tuần duy nhất. Nhồi nhét kiến thức trước các kỳ thi cũng là  
một dạng rèn luyện tập trung. Nó có vẻ là một phương pháp hiệu quả và có  
thể giúp bạn duy trì đến vài ngày tiếp sau kỳ thi giữa kỳ, nhưng hầu hết kiến  
thức sẽ trôi tuột khỏi trí nhớ của bạn từ rất lâu trước khi bạn phải làm bài  
thi cuối kỳ. Tạo khoảng cách giữa các kỳ luyện tập có vẻ ít hiệu quả hơn bởi  
lẽ sự quên lãng sẽ xen vào đó và bạn phải làm việc cật lực hơn để nhớ lại  
những khái niệm. Chẳng có vẻ gì là bạn đang làm chủ được kiến thức. Điều  
mà bạn không nhận thức được lúc ấy chính là những nỗ lực bạn thêm vào là  
tác nhân khiến khả năng tiếp thu của bạn trở nên mạnh mẽ.  
CÁCH QUÃNG QUÁ TRÌNH LUYỆN TẬP  
48  




BÍ QUYẾT HỌC ĐÂU NHỚ ĐÓ  
Những lợi ích từ việc tạo khoảng cách giữa các giai đoạn luyện tập hẳn còn  
phải trải qua một thời gian dài nữa mới được chứng thực nếu không có một  
ví dụ sinh động về một cuộc khảo sát có sự tham gia của 38 vị bác sĩ nội trú.  
Họ nghiên cứu một loạt bốn bài học về vi phẫu thuật: làm thế nào để gắn lại  
các mạch siêu nhỏ. Mỗi bài học gồm một số hướng dẫn với các bài tập thực  
hành tiếp sau. Một nửa số bác sĩ hoàn thành cả bốn bài học trong một ngày  
đúng như thời khóa biểu tại chức thông thường. Số còn lại hoàn tất bốn bài  
có nội dung tương tự nhưng là từng bài một với một tuần nghỉ giữa các bài.  
Trong bài thi diễn ra sau học kỳ cuối một tháng, những người học theo từng  
bài cách nhau một tuần thể hiện sự vượt trội so với các đồng nghiệp trên  
mọi tiêu chuẩn đánh giá – thời lượng để hoàn thành một ca phẫu thuật, số  
lượng các động tác tay, gắn lại thành công động mạch chủ bị đứt còn đang  
đập của một con chuột sống. Khoảng cách giữa hai nhóm thật ấn tượng. Các  
bác sĩ nội trú hoàn thành bốn bài học trong một ngày đạt điểm thấp hơn  
trên mọi tiêu chuẩn, không những thế 16% trong số họ còn hủy hoại động  
mạch của con chuột đến mức không thể cải thiện và ca phẫu thuật không  
thể hoàn thành.  
Vì sao sự rèn luyện bị cách quãng lại hiệu quả hơn rèn luyện tập trung liên  
tục? Có vẻ như khả năng ghi nhớ kiến thức lâu dài đòi hỏi một sự củng cố,  
trong đó các dấu tích của ký ức (mô tả của não bộ về kiến thức mới thu nạp)  
được gia cố, định nghĩa và liên hệ với kiến thức trước đó – quá trình này  
diễn ra trong nhiều giờ và có thể là vài ngày. Sự rèn luyện tập trung dồn dập  
dựa trên trí nhớ ngắn hạn. Tuy nhiên, sự tiếp thu có tính bền vững lại đòi  
hỏi thời gian cho quá trình diễn tập trong tư duy và những quá trình củng  
cố khác. Vì vậy, phương pháp tập luyện cách quãng có hiệu quả hơn. Những  
nỗ lực tăng thêm nhằm phục vụ cho quá trình khôi phục lại kiến thức sau  
một chút quên lãng có tác dụng tái tạo sự củng cố và tăng cường trí nhớ.  
Chúng tôi sẽ khảo sát kỹ lưỡng một vài trong số các lý thuyết về quá trình  
này trong chương tiếp theo.  
LỒNG GHÉP ĐỐI TƯỢNG TRONG QUÁ TRÌNH LUYỆN TẬP  
Lồng ghép từ hai chủ đề hay kỹ năng trở lên vào quá trình luyện tập cũng là  
một công cụ đắc lực thay thế phương pháp rèn luyện tập trung, và đây là  
một minh họa nhanh về điều đó. Hai nhóm học sinh được hướng dẫn cách  
tính thể tích của bốn loại hình không gian (hình lăng trụ tam giác, hình cầu,  
49  




BÍ QUYẾT HỌC ĐÂU NHỚ ĐÓ  
hình quạt cầu, một nửa hình nón). Sau đó, một nhóm làm các bài tập thực  
hành được thu thập và phân loại theo dạng (lần lượt thực hành bốn bài  
toán yêu cầu tính thể tích một hình lăng trụ tam giác, sau đó là bốn bài toán  
về hình cầu, v.v…). Nhóm còn lại cũng giải các bài toán tương tự, nhưng với  
thứ tự bị trộn lẫn (đan xen) chứ không phải theo trình tự tập hợp theo từng  
dạng. Sau những gì chúng tôi đã trình bày, các kết quả có thể sẽ không còn  
khiến bạn ngạc nhiên. Trong suốt quá trình luyện tập, trung bình các em  
học sinh giải các bài toán được tập hợp theo dạng (chính là hình thức rèn  
luyện tập trung) chính xác đến 89%, so với 60% của nhóm làm bài tập đã  
được trộn lẫn. Nhưng trong bài kiểm tra cuối cùng diễn ra sau đó một tuần,  
những học sinh đã thực hành giải các bài tập đã được phân theo dạng chỉ  
đạt độ chính xác trung bình là 20%; trong khi với những em còn lại, những  
người đã thực hiện luyện tập theo hình thức đan xen thì tỷ lệ chính xác này  
lên tới 63%. Sự pha trộn các dạng bài tập, điều đã nâng kết quả bài sát hạch  
cuối cùng lên một tỷ lệ đáng kể là 215%, thực sự lại là yếu tố cản trở trong  
giai đoạn đầu của quá trình tiếp thu.  
Bây giờ, giả sử bạn là chuyên viên đào tạo của một công ty. Bạn đang cố  
gắng huấn luyện các nhân viên thực hiện một quy trình mới phức tạp bao  
gồm mười thao tác. Phương pháp điển hình để tiến hành điều đó là đào tạo  
thao tác thứ nhất, lặp lại nhiều lần cho đến khi học viên hiểu rõ nó. Sau đó  
bạn chuyển sang thao tác thứ hai, lặp lại bước hai, khiến học viên nắm vững  
nó và cứ thế. Trình tự này có thể giúp thúc đẩy tốc độ tiếp thu. Vậy phương  
pháp rèn luyện với sự đan xen thì sao? Bạn thực hành thao tác thứ nhất ít  
lần, rồi chuyển sang thao tác thứ tư, rồi quay sang thao tác thứ ba, sau đó  
đến thao tác thứ bảy, và cứ thế. (Ở chương 8, chúng tôi sẽ bàn về cách Hãng  
bảo hiểm Farmers Insurance đào tạo các nhân viên đại lý mới bằng một hệ  
thống các bài tập được sắp xếp theo mô hình xoắn ốc. Trong mô hình này,  
các dữ liệu về các kỹ năng chính sẽ được quay vòng theo một thứ tự ngẫu  
nhiên với các lớp nghĩa và ngữ cảnh mới được thêm vào mỗi lượt chuyển  
tiếp.)  
Tiến trình tiếp nhận kiến thức khi áp dụng hình thức luyện tập đan xen  
dường như diễn ra chậm hơn so với luyện tập dồn dập. Các giáo viên và cả  
học sinh đều nhận thấy sự khác biệt này. Họ có thể thấy sự thông thạo của  
mình về mỗi yếu tố đến chậm hơn, trong khi lợi ích lâu dài bù đắp cho điều  
đó thì lại không hề bộc lộ rõ ràng. Vì thế, việc đan xen các đối tượng trong  
luyện tập không được ưa chuộng và hiếm khi được sử dụng. Các giáo viên  
50  




BÍ QUYẾT HỌC ĐÂU NHỚ ĐÓ  
không thích cách này vì độ trễ của nó. Các bạn sinh viên thì thấy nó rắc rối:  
họ chỉ vừa mới bắt đầu xử lý một tài liệu mới và chưa kịp hiểu nó thì đã  
phải chuyển sang một tài liệu khác. Nhưng các nghiên cứu lại cho thấy rõ  
ràng rằng, bạn sẽ thấu triệt và ghi nhớ kiến thức lâu hơn nếu lồng ghép quá  
trình luyện tập thay vì thực hành một cách tập trung dồn dập.  
ĐA DẠNG HÓA ĐỐI TƯỢNG TRONG QUÁ TRÌNH LUYỆN TẬP  
Vậy còn cuộc khảo sát với các bao đựng đậu, trong đó những học sinh làm  
tốt nhất lại chưa từng thực hành cú ném ở cự ly 0,9m, cự ly mà các em khác  
lại tập trung rèn luyện thì sao?  
Nghiên cứu với các bao đựng đậu kể trên tập trung vào khả năng làm chủ  
các kỹ năng vận động, nhưng nhiều bằng chứng chỉ ra rằng những nguyên  
lý cơ bản này cũng áp dụng vào các kỹ năng về nhận thức. Ý tưởng cơ bản ở  
đây là việc luyện tập có tính đa dạng – giống như khi bạn ném các bao đựng  
đậu vào các rổ ở những cự ly khác nhau – sẽ cải thiện khả năng chuyển đổi  
kiến thức lĩnh hội được trong tình huống này và ứng dụng nó thành công  
vào một tình huống khác. Bạn mở rộng hiểu biết về mối liên hệ giữa các  
điều kiện khác nhau và các động thái cần thiết để xử lý chúng; bạn nhận  
thức ngữ cảnh rõ ràng hơn và phát triển một “vốn ngôn ngữ hành động”  
linh hoạt hơn – những động thái khác nhau áp dụng cho các tình huống  
khác nhau. Liệu tác động của sự rèn luyện một cách đa dạng (như trường  
hợp luyện tập với những chiếc rổ ở cự ly 0,6m và 1,2m) có đủ mạnh để đáp  
ứng yêu cầu của các nhiệm vụ cụ thể (chiếc rổ ở cự ly 0,9m)? Đó sẽ là chủ  
điểm của những nghiên cứu sâu hơn.  
Các bằng chứng ủng hộ lý thuyết về sự luân chuyển các nội dung trong quá  
trình luyện tập đã và đang được đồng tình bởi các nghiên cứu hình ảnh học  
thần kinh hiện nay. Các công trình này đề xuất rằng, các hình thức luyện tập  
khác nhau tương thích với các phần khác nhau trên não bộ. Quá trình nắm  
bắt các kỹ năng vận động bằng cách luyện tập một cách đa dạng là loại hình  
có tính thử thách về nhận thức cao hơn hình thức luyện tập dồn dập, và có  
vẻ nó được củng cố bởi một khu vực nhất định trên não. Khu vực này chịu  
trách nhiệm xử lý một quy trình khó khăn hơn phục vụ cho việc học hỏi các  
kỹ năng vận động ở trình độ cao hơn. Mặt khác, khi bạn học hỏi các kỹ năng  
vận động bằng cách rèn luyện tập trung, quá trình đó được hỗ trợ bởi một  
khu vực khác trên não bộ. Khu vực này được sử dụng cho việc tiếp thu  
51  




BÍ QUYẾT HỌC ĐÂU NHỚ ĐÓ  
những kỹ năng vận động dễ dàng và ít đòi hỏi tư duy hơn. Kết luận rút ra ở  
đây là những kiến thức gặt hái được thông qua hình thức thực hành tập  
trung dồn dập nhưng kém thử thách hơn được mã hóa theo một ngôn ngữ  
đơn giản và tương đối nghèo nàn. Trong khi đó, kiến thức tích lũy được nhờ  
luyện tập đa dạng và khó khăn hơn sẽ huy động nhiều năng lực tư duy hơn  
và được lập trình linh hoạt hơn. Điều đó khiến các thành quả này có thể  
được ứng dụng rộng rãi hơn.  
Trong giới vận động viên, luyện tập dồn dập đã trở thành nguyên tắc trong  
một thời gian dài: thực hiện cú đá bổng, đẩy bóng vào gôn từ cự ly 60m, tập  
cú ve trái, chuyền trong khi đang rê bóng: lần nữa, lần nữa và lần nữa – để  
thuần thục và rèn luyện chúng thành “trí nhớ cơ bắp” của bạn, như chính  
khái niệm đã chỉ ra. Những lợi ích của quá trình luyện tập một cách biến  
thiên các kỹ năng vận động đã gặt hái được sự đồng tình rộng rãi, dù có  
phần chậm chạp. Hãy xem xét cú sút một chạm trong môn khúc côn cầu. Đó  
là khi bạn nhận được bóng và ngay lập tức chuyền cho một đồng đội đang  
di chuyển xuống khu vực dưới của sân băng, khiến cho đối thủ mất thăng  
bằng và không thể gây sức ép cho người giữ bóng. Khi còn là trợ lý huấn  
luyện viên của đội Los Angeles Kings, Jamie Kompon có thói quen hướng cả  
đội tập cú sút một chạm từ cùng một vị trí trên sân. Ngay cả khi sự di  
chuyển này bị chen vào bởi một chuỗi liên tiếp các chuyển động khác trong  
quá trình luyện tập, nếu bạn chỉ tập cú sút này từ đúng một vị trí trên sân  
hay trong đúng một chuỗi động tác có trình tự cố định thì chẳng khác gì bạn  
chỉ đang tập ném bao đựng đậu vào một chiếc rổ ở cách xa 0,9m. Giờ đây  
Kompon đã thay đổi phương pháp huấn luyện của mình. Chúng tôi có cuộc  
trò chuyện khi ông vừa chuyển sang đội Chicago Blackhawks. Kompon và  
đội của ông đã đoạt cúp Stanley, liệu có sự trùng hợp nào ở đây không?  
Những lợi ích của việc tập luyện một cách đa dạng đối với tư duy nhận thức  
thay vì với các kỹ năng vận động đã được chỉ ra trong một thí nghiệm gần  
đây. Thí nghiệm này áp dụng cùng một ý tưởng với bài kiểm tra về các túi  
đựng đậu nhưng được điều chỉnh cho thích hợp với nội dung nghiên cứu là  
quá trình học hỏi các vấn đề về nhận thức: Trong trường hợp này, các em  
học sinh làm những bài tập về phép đảo chữ – nghĩa là, các em phải sắp xếp  
lại các chữ cái thành các từ có nghĩa (tmoce thành comet). Một số đối tượng  
nghiên cứu làm lặp đi lặp lại nhiều lần cùng một dạng bài về một cách đảo  
chữ, trong khi số khác tập làm nhiều cách đảo chữ cho một từ. Khi tất cả  
được kiểm tra với cùng một phép đảo chữ mà nhóm thứ nhất đã ôn tập,  
52  




BÍ QUYẾT HỌC ĐÂU NHỚ ĐÓ  
nhóm thứ hai lại cho kết quả tốt hơn! Những lợi ích tương tự cũng phát sinh  
khi bạn rèn luyện để có thể xác định các loài cây, phân biệt các nguyên tắc  
của án lệ hay nắm vững một chương trình máy tính mới.  
PHÁT TRIỂN CÁC KỸ NĂNG PHÂN BIỆT  
So với việc luyện tập dồn dập, một lợi thế quan trọng của sự đan xen, lồng  
ghép và đa dạng hóa là chúng có thể giúp chúng ta học hỏi tốt hơn về cách  
đánh giá tình huống và phân biệt các dạng vấn đề, lựa chọn cũng như áp  
dụng giải pháp chính xác từ một loạt các khả năng. Trong toán học, sự tập  
trung được áp dụng vào cấu trúc các bài học trong sách giáo khoa: mỗi  
chương được dành riêng cho một dạng toán cụ thể, kiến thức mà bạn sẽ học  
trên lớp và sau đó luyện tập bằng cách giải các bài tập, như 20 bài tập về  
nhà chẳng hạn, trước khi chuyển sang chương sau. Chương kế tiếp lại là  
một dạng toán khác, và bạn lại mải mê chìm đắm vào việc học tập và rèn  
luyện theo hướng tập trung tương tự. Bạn cứ tiến hành đều đặn như thế,  
hết chương này sang chương khác, trong suốt học kỳ. Nhưng sau đó, vào kỳ  
thi cuối kỳ, kỳ lạ chưa, các dạng toán bị xáo trộn hết cả: bạn nhìn chăm  
chăm lần lượt vào từng bài, tự hỏi mình phải sử dụng thuật toán nào đây?  
Nó ở chương 5, 6 hay 7? Khi học tập theo hình thức tập trung hay lặp lại,  
bạn không được thực hành quy trình phân loại có tính phản biện. Nhưng đó  
lại chính là cách thức mà cuộc sống hằng ngày vẫn thường diễn ra: những  
cơ hội và thách thức ập đến bất ngờ, không theo một trình tự nào hết. Để  
mang lại giá trị thực tiễn cho những hiểu biết của mình, chúng ta phải thành  
thạo trong việc nhận thức “vấn đề này thuộc loại nào” để có thể lựa chọn và  
áp dụng một giải pháp phù hợp.  
Một số nghiên cứu đã mô tả những tác dụng ngày càng hoàn thiện của kỹ  
năng phân biệt có được thông qua quá trình rèn luyện đan xen và đa dạng.  
Đó là một cuộc khảo sát về kỹ năng quy các tác phẩm hội họa về với các họa  
sĩ sáng tạo ra chúng và một khảo sát về kỹ năng xác định và phân loại chim.  
Các nhà nghiên cứu bước đầu dự đoán rằng, thực hành tập trung cách xác  
định các tác phẩm của từng họa sĩ (tức là tập trung nghiên cứu nhiều ví dụ  
về tác phẩm của một họa sĩ trước khi chuyển sang nghiên cứu các ví dụ về  
tác phẩm của một họa sĩ khác) sẽ là công cụ đắc lực nhất giúp sinh viên học  
cách xác định các đặc điểm trong phong cách của từng nghệ sĩ. Luyện tập  
khả năng tập trung vào các tác phẩm của từng họa sĩ, mỗi lần một họa sĩ, sẽ  
53  




BÍ QUYẾT HỌC ĐÂU NHỚ ĐÓ  
cho phép các sinh viên ghép các tác phẩm với các tác giả chính xác hơn, so  
với phương pháp tiếp xúc đan cài, lồng ghép các tác phẩm của nhiều họa sĩ  
khác nhau. Theo quan điểm này thì sự đan xen có vẻ quá khó khăn và phức  
tạp; sinh viên sẽ không thể tìm ra các khía cạnh có liên quan. Song những  
nhà nghiên cứu này đã sai lầm. Việc sinh viên phát hiện ra những điểm  
tương đồng giữa các tác phẩm của một họa sĩ thông qua rèn luyện tập trung  
tỏ ra kém hữu ích hơn việc phát hiện ra những điểm khác biệt giữa các tác  
phẩm của các nghệ sĩ khác nhau thông qua rèn luyện đan xen lồng ghép. Sự  
đan cài cải thiện khả năng phân biệt và mang lại kết quả cao hơn trong bài  
kiểm tra về ghép các tác phẩm tương ứng với các tác giả diễn ra sau đó.  
Nhóm đã thực hiện việc rèn luyện theo phương pháp đan xen cũng tỏ ra  
khá hơn trong việc ghép tên các tác giả với những ví dụ mới liên quan đến  
sản phẩm của họ. Những sinh viên này chưa hề được tiếp xúc với các ví dụ  
này trong giai đoạn học tập. Bất chấp những kết quả này, các sinh viên tham  
gia vào những thí nghiệm kể trên vẫn khăng khăng bảo vệ phương pháp  
thực hành tập trung, với luận điệu rằng nó giúp ích cho bản thân họ hơn.  
Thậm chí sau khi họ làm bài sát hạch và lẽ ra họ đã có thể rút ra từ chính  
quá trình thực hành của mình rằng đan xen là chiến lược hữu ích hơn trong  
học tập, họ vẫn trung thành với niềm tin rằng việc thực hành một cách tập  
trung vào việc quan sát các bức tranh của một họa sĩ thì cho hiệu quả tốt  
hơn. Những lý lẽ hoang đường về tác dụng của luyện tập tập trung thật khó  
để lật đổ, ngay cả khi chính bạn được tiếp xúc trực tiếp với những bằng  
chứng.  
Tác dụng của sự luyện tập đan xen, lồng ghép trong việc hoàn thiện khả  
năng phân biệt đã được tái xác nhận trong các cuộc khảo sát về quá trình  
học cách phân loại những loài chim của các bạn sinh viên. Thử thách ở đây  
phức tạp hơn ta vẫn tưởng. Cuộc khảo sát chỉ định 20 họ chim khác nhau  
(
họa mi đỏ, nhạn, hồng tước, sẻ, v.v…) Trong từng họ, các bạn sinh viên  
được giới thiệu 12 loài (họa mi đỏ nâu, họa mi đỏ mỏ cong, họa mi đỏ  
Bendire’s, v.v…) Khi xác định họ của một chú chim, bạn cần xem xét một  
loạt các đặc điểm như kích thước, bộ lông, động tác, địa bàn sinh sống, hình  
dạng mỏ, màu mắt, v.v… Một khó khăn trong việc nhận dạng một chú chim  
là có nhiều đặc điểm phổ biến giữa các thành viên thuộc cùng một họ nhưng  
không phải là tất cả các loài chim thuộc họ đó đều có chung đặc điểm này. Ví  
dụ, không phải tất cả họa mi đỏ đều có mỏ dài và hơi cong. Có một số đặc  
điểm là điển hình của một họ nhưng không xuất hiện ở mọi thành viên, nó  
54  




BÍ QUYẾT HỌC ĐÂU NHỚ ĐÓ  
đóng vai trò là đặc điểm nhận dạng duy nhất của họ đó. Vì nguyên tắc phân  
loại chỉ có thể dựa trên những đặc trưng riêng biệt này chứ không phải dựa  
vào việc xác định những đặc điểm (một đặc điểm có thể áp dụng cho mọi  
thành viên) nên phân loại chim yêu cầu nắm bắt các khái niệm và đưa ra  
đánh giá, chứ không đơn giản là ghi nhớ các đặc trưng. Luyện tập đan xen  
và đa dạng tỏ ra hữu ích hơn phương thức tập trung trong việc thông thạo  
các khái niệm nền tảng phục vụ cho việc thống nhất cũng như khu biệt các  
loài và họ.  
Từ một trong những khảo sát trên, có thể đi đến kết luận, sự gợi nhớ và  
nhận biết đòi hỏi “kiến thức dựa trên thực tế”, được xem như một trình độ  
thấp hơn của nhận thức so với “kiến thức có tính khái niệm”. Kiến thức có  
tính khái niệm đòi hỏi sự hiểu biết về mối tương quan giữa các yếu tố cơ  
bản trong một cấu trúc rộng lớn hơn. Mối tương quan đó cho phép các yếu  
tố cùng phát huy chức năng. Kiến thức có tính khái niệm là yêu cầu bắt buộc  
phục vụ cho quá trình phân loại. Theo đuổi logic này, một số người đã bao  
biện rằng, rèn luyện kỹ năng gợi nhớ lại các sự kiện và ví dụ minh họa sẽ  
không thể đảm nhiệm vai trò mà một phương pháp hỗ trợ quá trình lĩnh hội  
các đặc điểm chung, điều không thể thiếu để đạt tới những trình độ cao hơn  
của hành vi trí tuệ. Những nghiên cứu về kỹ năng phân loại chim đã chỉ ra  
điều ngược lại: những chiến lược học tập giúp các bạn sinh viên có thể nhận  
dạng và phân biệt các nguyên mẫu (các đặc tính tương đồng của các thành  
viên trong họ) có thể giúp họ nắm bắt các loại đặc trưng ngữ cảnh và chức  
năng. Các đặc trưng này giúp quá trình hàm thụ của người đọc vượt xa khỏi  
những dạng thức kiến thức đơn giản và vươn tới trình độ nhận thức cao  
hơn.  
CẢI THIỆN KHẢ NĂNG LĨNH HỘI NHỮNG KIẾN THỨC PHỨC TẠP ở CÁC  
SINH VIÊN Y KHOA  
Điểm khác biệt giữa những kiến thức đơn giản, dễ hiểu về các sự kiện, hiện  
tượng và những hiểu biết uyên thâm cho phép người học ứng dụng linh  
hoạt những thành quả của sự học hỏi. Chúng có thể tương đối mơ hồ với  
phần lớn mọi người. Nhưng Douglas Larsen, một nhà khoa học làm việc tại  
trường Y thuộc Đại học Washington ở St. Louis, đã tìm được sự cộng hưởng  
trong đó. Theo ông, những kỹ năng bắt buộc để tiến hành phân loại các loài  
chim cũng tương tự như những kỹ năng một bác sĩ cần có khi chẩn đoán  
cho một bệnh nhân. “Sự đa dạng có vai trò quan trọng vì nó giúp chúng ta  
55  




BÍ QUYẾT HỌC ĐÂU NHỚ ĐÓ  
nhìn thấy nhiều phương diện hơn trong những điều chúng ta có thể đối  
chiếu,” ông nói. “Điều này rất phổ biến trong y học, nếu ta nhìn nhận mỗi  
lần đến khám của bệnh nhân là một bài sát hạch. Có nhiều tầng ký ức hiển  
hiện cũng như tiềm ẩn liên quan đến khả năng phân biệt giữa các triệu  
chứng và xác định mối tương quan giữa chúng.” Trí nhớ tiềm ẩn là cách bạn  
tự động hồi tưởng lại những kinh nghiệm trong quá khứ khi cắt nghĩa một  
hiện tượng mới. Ví dụ, người bệnh đến gặp bạn với một câu chuyện. Khi  
lắng nghe họ, bạn sàng lọc một cách có ý thức trong thư viện tư duy của  
mình để tìm ra điều gì là phù hợp, đồng thời vẫn vô thức thăm dò các kinh  
nghiệm đã trải qua để hiểu xem bệnh nhân đang nói gì với bạn. “Sau đó bạn  
được phép đưa ra quyết định,” Larsen nói.  
Larsen là một nhà khoa học thần kinh bệnh nhi. Công việc của ông là thăm  
khám cho bệnh nhân tại các bệnh viện và trung tâm chữa trị thực hành của  
trường đại học. Ông là một người bận rộn: ngoài việc khám chữa bệnh, ông  
còn giám sát quá trình đào tạo các bác sĩ. Ông giảng dạy, và khi có thời gian,  
ông cộng tác với các nhà tâm lý học nhận thức để tiến hành nghiên cứu về  
phương pháp giáo dục trong y học. Ông đảm nhiệm tất cả những vai trò đó  
với mục đích tái cấu trúc và củng cố giáo trình đào tạo bộ môn thần kinh trẻ  
em trong trường y.  
Hẳn là bạn sẽ dự đoán, trường y áp dụng một loạt các kỹ thuật giảng dạy.  
Ngoài các bài giảng trên lớp và trong phòng thí nghiệm, các bạn sinh viên  
còn được thực hành quy trình hồi sức và các thao tác khác trên những hình  
nộm công nghệ cao trong ba trung tâm mô phỏng được duy trì bởi trường  
y. Mỗi “bệnh nhân” được nối với các máy theo dõi. Chúng cũng có nhịp tim,  
huyết áp và đồng tử có thể co giãn. Các hình nộm này cũng có thể nghe và  
nói nhờ một người điều khiển luôn quan sát và vận hành chúng từ một  
phòng ở phía sau. Trường cũng tận dụng các “bệnh nhân tiêu chuẩn”,  
những diễn viên diễn theo kịch bản và bộc lộ những triệu chứng mà các  
sinh viên phải chẩn đoán. Trung tâm này được thiết lập như một trung tâm  
chữa bệnh thực hành thông thường và các sinh viên phải thể hiện sự thông  
thạo trong mọi lĩnh vực khi đối diện với một bệnh nhân, từ cung cách thăm  
khám bên giường bệnh, các kỹ năng kiểm tra sức khỏe và lưu ý việc đặt ra  
một loạt các câu hỏi thích hợp để có thể đưa ra các chẩn đoán và kế hoạch  
điều trị.  
56  




BÍ QUYẾT HỌC ĐÂU NHỚ ĐÓ  
Từ những nghiên cứu về các phương pháp giảng dạy này, Larsen đã rút ra  
những kết luận thú vị. Điều thứ nhất và dường như khá hiển nhiên là: bạn  
thể hiện tốt hơn trong bài sát hạch về khả năng khám bệnh trong một trung  
tâm y học thực hành nếu như bạn đã từng có kinh nghiệm về việc này. Chỉ  
đọc bệnh án thôi là chưa đủ. Tuy nhiên, trong những bài thi tự luận cuối kỳ,  
cả những sinh viên y khoa đã từng thực hành kiểm tra sức khỏe bệnh nhân  
lẫn những người mới được học thông qua các bài kiểm tra tự luận đều đạt  
kết quả như nhau. Lý do là trong một bài thi tự luận, các bạn sinh viên được  
giao sẵn một kết cấu để xem xét và được yêu cầu cung cấp những thông tin  
cụ thể. Khi khám bệnh, bạn phải tự mình tìm ra mô hình tư duy phù hợp và  
các bước để làm theo. Kinh nghiệm thực hành các bước này với bệnh nhân  
thực sự hay bệnh nhân mô phỏng đều mang lại hiệu quả cải thiện quá trình  
thực hiện tốt hơn so với việc bạn chỉ đọc tài liệu. Nói cách khác, hình thức  
luyện tập có tính gợi nhớ tỏ ra hiệu quả nhất là hình thức phản ánh điều  
bạn đang làm trong hiện tại với những hiểu biết sau đó. Không phải là điều  
bạn biết, mà chính cách bạn thực hành những hiểu biết đó mới là yếu tố  
quyết định tác dụng của chúng sau này. Như một châm ngôn trong thể thao,  
“tập luyện như thể bạn đang thi đấu và bạn sẽ thi đấu như lúc bạn tập  
luyện.” Kết luận này phù hợp với những nghiên cứu khác về phương pháp  
học tập, và với một số kết luận thực tiễn về quy trình huấn luyện tinh vi hơn  
được áp dụng trong khoa học và công nghiệp. Trong những lĩnh vực này,  
các hình thức mô phỏng được ứng dụng ngày càng rộng rãi, không chỉ cho  
những phi công, sinh viên y khoa, mà cả các cảnh sát, người lái tàu và  
những người hoạt động trong các lĩnh vực đòi hỏi sự thông thạo những kiến  
thức và kỹ năng phức tạp mà bạn có thể kể tên. Trong những lĩnh vực này,  
sự thuần thục có vai trò quyết định mức độ rủi ro. Với những trường hợp  
như thế, nghiên cứu sách vở thôi chưa đủ, rèn luyện trong thực tiễn cần  
thiết hơn nhiều.  
Thứ hai, trong khi nghiên cứu nhiều bệnh án phức tạp về nhiều căn bệnh  
khác nhau đóng vai trò quan trọng trong quá trình mở rộng hiểu biết của  
một sinh viên y khoa, thì việc nhấn mạnh thái quá vào sự phức tạp này lại  
mang đến nguy cơ chú trọng không đúng mức tới sự luyện tập có tính gợi  
nhớ và lặp lại những triệu chứng cơ bản – những triệu chứng điển hình của  
một căn bệnh biểu hiện trên hầu hết các bệnh nhân mắc bệnh này.  
“Có một nhóm các căn bệnh nhất định chúng tôi muốn các bạn nắm rõ,”  
Larsen nói. “Do đó chúng tôi sẽ yêu cầu các bạn khám nhiều lần cho các  
57  




BÍ QUYẾT HỌC ĐÂU NHỚ ĐÓ  
bệnh nhân tiêu chuẩn và nhận xét quá trình thực hiện của chính các bạn cho  
đến khi nắm rõ và khiến chúng tôi thấy rằng, ‘Tôi thực sự làm tốt điều đó.’  
Vấn đề không phải là chúng ta áp dụng chiến lược này hay chiến lược kia,  
sự đa dạng hay sự lặp lại. Chúng tôi cần chắc chắn rằng chúng ta đang ở  
trong trạng thái cân bằng phù hợp. Chúng tôi cũng nhận ra rằng đôi khi  
chúng ta sa vào cái bẫy của sự quen thuộc. ‘Tôi từng nhìn thấy rất nhiều  
bệnh nhân mắc bệnh này, tôi không muốn tiếp tục gặp họ nữa.’ Nhưng kỳ  
thực, sự rèn luyện có tính gợi nhớ và được lặp lại đóng vai trò thiết yếu  
giúp hình thành trí nhớ dài hạn, đồng thời cũng là một chiến lược tập huấn  
quan trọng.  
Khía cạnh quan trọng thứ ba là những kinh nghiệm thực tế. Đối với một bác  
sĩ, quá trình khám bệnh cung cấp một chu kỳ tự nhiên về luyện tập có tính  
gợi nhớ bị cách quãng, sự lồng ghép đan xen và đa dạng hóa. “Có quá nhiều  
thao tác y khoa dựa trên những hiểu biết có tính kinh nghiệm. Đó là lý do vì  
sao sau hai năm học chúng tôi bắt đầu đưa các bạn sinh viên ra khỏi lớp học  
và đặt họ vào môi trường chữa trị thực tế. Một câu hỏi lớn là, làm thế nào  
để kết hợp giữa kiến thức và kinh nghiệm? Chúng ta đã bỏ lỡ quá nhiều trải  
nghiệm. Điều gì khiến chúng ta nhận ra kinh nghiệm nào trong số đó đáng  
để ta học hỏi?”  
Một hình thức luyện tập giúp chúng ta học hỏi từ những kinh nghiệm đã  
được nhà giải phẫu thần kinh Mike Ebersold mô tả trong chương 2, là suy  
ngẫm. Một số người có thói quen suy nghĩ nhiều hơn những người khác, do  
đó Doug Larsen đã mở rộng nghiên cứu sang cách bạn có thể xây dựng  
những suy nghĩ của mình như một phần thiết yếu của quá trình rèn luyện,  
giúp sinh viên thực hiện quá trình suy nghĩ như một thói quen. Ông đang  
tiến hành một thí nghiệm, trong đó ông yêu cầu các sinh viên soạn những  
bản tóm tắt hằng ngày và hằng tuần về những gì họ đã làm, làm như thế nào  
và cả những gì họ có thể làm khác đi để cải thiện kết quả lần sau. Ông phát  
hiện ra rằng, có khả năng những suy nghĩ thường nhật của họ, giống như  
một hình thức luyện tập hồi tưởng một cách ngắt quãng, có vai trò quan  
trọng trong thực tiễn ứng dụng các phương pháp chữa trị không kém gì các  
hình thức kiểm tra và thi cử trong việc trau dồi năng lực của các sinh viên  
trong trường y.  
Vậy còn các bài giảng trên lớp, hay các khóa đào tạo tại chức điển hình được  
rút ngắn lại trong vài ngày thì sao? Theo tính toán của Larsen, các thực tập  
58  




BÍ QUYẾT HỌC ĐÂU NHỚ ĐÓ  
sinh tại trường của ông dành 10% thời gian tại các hội thảo để lắng nghe  
các bài giảng. Đó có thể là một bài thuyết trình về các căn bệnh chuyển hóa,  
về các căn bệnh truyền nhiễm khác nhau hay về các loại thuốc. Diễn giả  
dùng máy chiếu và bắt đầu đi từ đầu đến cuối bài giảng. Thường thì các bác  
sĩ sẽ được phục vụ bữa trưa.  
“Cân nhắc đến lượng kiến thức có thể bị quên lãng, tôi thấy chán nản vì  
chúng ta đã phung phí quá nhiều tài nguyên vào một hoạt động, mà theo các  
nghiên cứu về quá trình học tập thì cái cách nó đang được thực hiện bị đánh  
giá là thiếu hiệu quả. Các sinh viên y khoa và bác sĩ nội trú tham dự các hội  
thảo này mà không hề xem lại tài liệu đã sử dụng thêm một lần nào nữa.  
Vấn đề ở đây không chỉ là xác suất xảy ra một tình huống ngẫu nhiên trong  
tương lai khi mà họ sẽ khám cho một bệnh nhân mắc chứng bệnh liên quan  
tới chủ đề của hội thảo đó. Mặt khác, họ không nghiên cứu tài liệu và tất  
nhiên họ cũng chẳng hề bị kiểm tra về các kiến thức được đề cập trong tài  
liệu đó, họ chỉ đơn thuần ngồi nghe rồi ra về.”  
Larsen muốn chứng kiến ít nhất một hành động gì đó được thực hiện nhằm  
cản trở quá trình quên lãng: một bài kiểm tra cuối buổi thảo luận là bước  
mở đầu cho quá trình rèn luyện trí nhớ một cách ngắt quãng. “Thực hiện  
các bài kiểm tra như là một phần của sự tiến bộ và chương trình giảng dạy.  
Mỗi tuần bạn đều biết bạn sẽ nhận được qua email mười câu hỏi mà bạn  
cần giải đáp.”  
Ông thắc mắc: “Chúng ta đang làm gì để cấu trúc những hệ thống giáo dục  
và đào tạo có thể ngăn chặn hay chí ít là can thiệp vào quá trình quên lãng  
vẫn đang xảy ra. Và làm thế nào để chắc chắn rằng mọi trường học trong hệ  
thống giáo dục đều ủng hộ và sử dụng chúng một cách thống nhất, điều mà  
chúng ta đang cố gắng đạt đến? Quan điểm hiện tại vẫn nghiêng về các  
chương trình đào tạo mà trong đó các bác sĩ nội trú chỉ thuần túy học theo  
phương thức đọc chép: bạn phải có giáo trình, bạn phải có hội thảo và chấm  
hết. Họ tổ chức những buổi thảo luận lớn, họ điều động cả một đội ngũ  
giảng dạy thuyết trình tại đó. Và cuối cùng, thành quả thực sự mà chúng ta  
đạt được là vô cùng nhỏ bé.”  
NHỮNG NGUYÊN TẮC NÀY CÓ THỂ ĐƯỢC ÁP DỤNG RỘNG RÃI  
Những trận bóng tại các trường đại học có vẻ không phải là một nơi phù  
hợp để tìm kiếm một hình mẫu học tập, nhưng cuộc đối thoại của chúng tôi  
59  




BÍ QUYẾT HỌC ĐÂU NHỚ ĐÓ  
với huấn luyện viên Vince Dooley về chế độ luyện tập tại trường Đại học  
Gieorgia lại mang đến một tình huống thú vị.  
Dooley là một nhân vật đầy quyền lực trong giới này. Trên vai trò huấn  
luyện viên trưởng của đội tuyển bóng đá Bulldogs từ năm 1964 đến 1988,  
ông đã tích lũy được một bề dày thành tích đáng kinh ngạc với 201 trận  
thắng, chỉ có 77 trận thua và 10 trận hòa, sáu lần đoạt danh hiệu của liên  
đoàn thể thao và một lần đoạt cúp quốc gia. Ông tiếp tục làm việc như giám  
đốc Trung tâm Huấn luyện Vận động viên của trường đại học, nơi ông xây  
dựng một trong số những chương trình huấn luyện ấn tượng nhất cả nước.  
Chúng tôi phỏng vấn huấn luyện viên Dooley về cách các cầu thủ cố gắng  
đạt tới trình độ thành thạo mọi kỹ thuật phức tạp của môn bóng đá. Ý tưởng  
của ông về huấn luyện và đào tạo xoay quanh một chu kỳ hằng tuần kéo dài  
từ trận đấu được tổ chức vào thứ Bảy này cho đến trận đấu diễn ra vào thứ  
Bảy kế tiếp. Có rất nhiều điều cần nắm vững trong khoảng thời gian tương  
đối ngắn này: nghiên cứu lối chơi của đối thủ qua các bài học trên lớp, thảo  
luận về các chiến lược tấn công và phòng thủ nhằm đánh bại họ, áp dụng  
kết quả của các buổi thảo luận vào quá trình luyện tập trên sân, phân tích  
các chiến lược biến chúng thành thao tác di chuyển của từng cá nhân và thử  
nghiệm, liên kết các đội hình thành một chỉnh thể thống nhất và tiếp tục lặp  
lại các bước di chuyển đó cho đến khi chúng trở nên thuần thục, nhuần  
nhuyễn.  
Song song với tất cả quá trình đó, các cầu thủ phải luôn duy trì các kỹ năng  
cơ bản ở phong độ đỉnh cao: phong tỏa, cản phá, đón bóng, đưa bóng vào, di  
chuyển bóng. Dooley tin rằng, thứ nhất bạn phải duy trì luyện tập liên tục  
các kỹ thuật nền tảng, vĩnh viễn, để giữ chúng luôn sắc sảo, nếu không bạn  
sẽ kiệt sức; nhưng điều thứ hai bạn cần biến đổi quá trình tập luyện vì lặp  
lại quá nhiều sẽ khiến mọi thứ trở nên nhàm chán. Các huấn luyện viên của  
từng vị trí làm việc riêng với từng cầu thủ của họ về các kỹ năng cụ thể và  
sau đó là về cách họ chơi ở vị trí đó trong quá trình tập của cả đội.  
Có điều gì khác? Ở đây họ đang tập luyện cho một trận đấu bóng. Vấn đề  
nằm ở chỗ mỗi cầu thủ phải nắm vững chiến thuật thi đấu của mình. Họ có  
những trận đấu đặc biệt với sự triển khai của cả đội, điều làm nên thắng  
thua khác biệt trong trận đấu chính thức. Theo lời kể của Dooley, những  
trận đấu đặc biệt này đóng vai trò tương tự như hình mẫu của quá trình học  
60  




BÍ QUYẾT HỌC ĐÂU NHỚ ĐÓ  
tập bị gián đoạn: họ chỉ luyện tập vào các ngày thứ Năm, do đó luôn có một  
tuần nghỉ giữa các kỳ luyện tập, và các trận đấu thì diễn ra không theo trình  
tự cố định.  
Với từng ấy điều được thực hiện, chẳng có gì ngạc nhiên khi bí quyết quan  
trọng làm nên thành công của đội bóng là một thời khóa biểu chi tiết hằng  
tuần và hằng tháng, trong đó có sự lồng ghép giữa các yếu tố cá nhân với sự  
tập luyện của cả đội. Mỗi ngày tập luyện bắt đầu bằng việc tập trung hoàn  
toàn vào các kỹ năng cơ bản của các cầu thủ ở từng vị trí. Tiếp đó, các cầu  
thủ tập theo từng nhóm nhỏ, tiến hành thao diễn lối chơi trong đó có sự kết  
hợp của vài vị trí. Các phần này dần được kết hợp và thực hành bởi cả đội.  
Họ cùng lúc làm chậm hoặc đẩy nhanh tốc độ trận đấu, rèn luyện cả về tư  
duy lẫn thể chất của cầu thủ. Trước giữa tuần, cả đội sẽ đấu những trận  
chính thức với phong độ cao nhất.  


Bạn đang nắm bắt nhanh và bạn phải phản ứng nhanh,” Dooley nói.  
Nhưng khi gần tới trận đấu chính thức, bạn lại giảm tốc. Đây là lúc tiến  
hành một dạng diễn tập không có sự tiếp xúc thể chất. Về cơ bản mọi trận  
đấu đều bắt đầu theo cùng một cách, nhưng rồi đối phương sẽ tạo nên  
những thay đổi. Vì vậy bạn phải có khả năng thích ứng với những thay đổi  
đó. Bạn bắt đầu hành động và nói: ‘Nếu họ phản ứng như thế, thì đây là điều  
bạn sẽ làm.’ Bạn điều chỉnh để thích nghi. Nếu bạn thực hiện điều đó đủ  
nhiều trong những tình huống khác nhau, thì dù trên sân có xảy ra bất kỳ  
tình huống nào bạn đều có thể ứng phó tốt.”  
Một cầu thủ làm chủ chiến thuật thi đấu của mình như thế nào? Anh ta trở  
về và hình dung lại các trận đấu trong đầu. Có thể anh ta sẽ xem xét chúng  
từ đầu đến cuối. Cường độ rèn luyện thể chất không thể quá căng thẳng,  
nếu không bạn sẽ kiệt sức, Dooley nói: “do vậy nếu như bạn phải tiến hành  
bước này hay chuyển hướng sang bước khác cho một trận đấu, bạn có thể  
diễn tập nó trong đầu, chỉ cần nghiêng người như thể bạn đang thực sự làm  
điều đó. Và rồi, nếu xảy ra điều gì đó cần điều chỉnh, bạn vẫn có thể thực  
hiện nó trong đầu. Bạn mô phỏng những điều có thể xảy ra bằng cách đọc  
chiến thuật, thao diễn trong đầu, có thể tiến hành một hai bước trong số đó.  
Bởi thế, hình thức diễn tập này được bổ sung vào quá trình đào tạo trong  
lớp học và trên sân cỏ.”  
61  




BÍ QUYẾT HỌC ĐÂU NHỚ ĐÓ  
Họ tổ chức các cuộc họp cuối cùng giữa những tiền vệ vào sáng thứ Bảy,  
xem xét kế hoạch trận đấu và thử hình dung trong đầu diễn biến từ đầu đến  
cuối. Các huấn luyện viên có thể lên mọi phương án phản công họ muốn về  
một trận đấu có tính giả thuyết, nhưng khi tiến hành trận đấu, quyền định  
đoạt lại nằm trong tay các tiền vệ.  
Huấn luyện viên Dooley sử dụng mọi phương pháp luyện tập để dẫn dắt đội  
bóng của mình: sự hồi tưởng, đa dạng hóa nội dung luyện tập, tư duy và  
phân tích kỹ lưỡng. Các tiền vệ dày dạn kinh nghiệm nghiên cứu trận đấu  
thứ Bảy – mường tượng ra diễn tiến từ đầu đến cuối trận đấu, các phản  
ứng, điều chỉnh – tương tự với cách những nhà phẫu thuật thần kinh có  
thâm niên diễn tập quy trình sẽ thực hiện trong phòng phẫu thuật.  
Những điều cần ghi nhớ  
Đây là một bản tóm tắt ngắn gọn về những gì chúng ta được biết về hình  
thức rèn luyện tập trung và những hình thức thay thế nó. Các nhà khoa học  
sẽ còn tiếp tục đào sâu nghiên cứu nhằm làm giàu thêm hiểu biết của nhân  
loại về vấn đề này.  
Chúng ta vẫn nuôi dưỡng niềm tin sâu sắc rằng bản thân sẽ học tốt hơn nếu  
chúng ta tập trung vào một vấn đề duy nhất và kiên nhẫn tập luyện. Không  
những thế niềm tin này còn liên tục được khẳng định nhờ những tiến bộ rõ  
rệt đến từ quá trình “luyện tập-luyện tập-luyện tập”. Nhưng các nhà khoa học  
gọi sự luyện tập được tăng cường trong giai đoạn tiếp nhận kỹ năng này  
bằng thuật ngữ “hiệu quả tức thời” và phân biệt nó với “hiệu quả của những  
hành vi đã trở thành thói quen cơ bản”. Những kỹ xảo đích thực làm nên sức  
mạnh của thói quen như cách quãng, lồng ghép và đa dạng hóa dẫn tới việc  
trì hoãn quá trình tiếp nhận một cách rõ ràng cũng như không thể mang đến  
sự tiến bộ trong quá trình luyện tập, điều giúp khuyến khích và trao cho  
chúng ta thêm sức mạnh để nỗ lực hơn nữa.  
Nhồi nhét kiến thức, một hình thức tập luyện tập trung, được ví như hiện  
tượng ăn uống vô độ dẫn đến phải rửa ruột (binge-and-purge). Kiến thức  
được hấp thu cũng nhiều, nhưng phần lớn đều trôi tuột đi chỉ trong một thời  
gian ngắn. Những hành vi đơn giản kiểu này làm gián đoạn quá trình học tập  
và tập luyện theo từng đợt, tạo ra khoảng cách thời gian (quãng nghỉ) giữa  
các đợt đó giúp gia tăng tính hiệu quả của cả sự tiếp thu và ghi nhớ, quả thực  
đã làm nên sức mạnh có tính thói quen.  
62  




BÍ QUYẾT HỌC ĐÂU NHỚ ĐÓ  
Bạn đang băn khoăn một quãng nghỉ kéo dài khoảng chừng bao lâu? Câu trả  
lời rất đơn giản: đủ để sự rèn luyện không trở thành sự lặp lại. Hoặc ít nhất  
là đủ thời gian cho một vài sự quên lãng chen vào. Một chút lãng quên giữa  
các giai đoạn có thể là một điều tích cực, nếu nó khiến bạn phải cố gắng hơn  
trong luyện tập, nhưng bạn sẽ không muốn quên nhiều đến mức phải nghiên  
cứu lại tài liệu mới khôi phục được kiến thức. Khoảng thời gian giữa các giai  
đoạn ôn luyện tạo điều kiện cho trí nhớ được củng cố. Dường như giấc ngủ  
đóng một vai trò to lớn trong việc củng cố trí nhớ, do vậy duy trì ít nhất một  
ngày nghỉ giữa các lần luyện tập sẽ có tác dụng rất tốt.  
Vài dụng cụ đơn giản như một bộ thẻ học chữ số có thể cung cấp ví dụ về sự  
cách quãng đó. Giữa những lần lặp lại của một tấm thẻ riêng lẻ bất kỳ, bạn  
tiếp cận với nhiều tấm thẻ khác. Nhà khoa học Đức Sebastian Leitner đã phát  
triển một bộ các tấm thẻ của chính ông để phục vụ cho việc ôn luyện theo  
hình thức cách quãng. Hệ thống này còn được biết tới là chiếc hộp Leitner.  
Bạn hãy thử tưởng tượng nó giống như một loạt những chiếc hộp, mỗi chiếc  
bao gồm bốn tấm thẻ có ghi thông tin. Trong chiếc hộp đầu tiên là những tấm  
thẻ ghi kiến thức (như các bản nhạc không đánh số, các nước đi trong môn  
khúc côn cầu hay các từ vựng trong tiếng Tây Ban Nha). Các kiến thức này  
cần được ôn tập thường xuyên vì chúng thường khiến bạn nhầm lẫn. Hộp thứ  
hai chứa những tấm thẻ ghi những thông tin là sở trường của bạn và bạn ôn  
tập với chiếc hộp này ít hơn so với chiếc đầu tiên, có lẽ chỉ khoảng một nửa.  
Những tấm thẻ trong chiếc hộp thứ ba được ôn tập ít hơn so với những tấm  
thẻ trong hộp thứ hai, và cứ thế. Nếu bạn bỏ lỡ một câu hỏi, đọc nhầm bản  
nhạc, nhầm lẫn về cú đẩy bóng một chạm, bạn chuyển nó sang chiếc hộp mà  
bạn sẽ ôn tập thường xuyên hơn. Ý tưởng cơ bản này đơn giản chỉ là bạn  
càng nắm vững khái niệm thì bạn càng ít phải ôn tập , nhưng nếu như kiến  
thức đó quan trọng và cần ghi nhớ, nó sẽ không bao giờ biến mất hoàn toàn  
khỏi những chiếc hộp ôn tập của bạn.  
Hãy cẩn thận với chiếc bẫy của sự quen thuộc: đó là khi bạn cảm thấy rằng  
mình đã nắm bắt được điều gì đó và không cần ôn tập nó nữa. Nếu bạn đi tắt,  
cảm giác quen thuộc này có thể sẽ khiến bạn thất bại trong một bài tự kiểm  
tra. Doug Larsen chia sẻ: “Bạn phải đủ cương quyết để nói: ’Được thôi, tôi sẽ  
tự ép mình cố gắng nhớ lại tất cả và nếu như tôi không thể làm thế thì tôi đã  
bỏ lỡ điều gì, và tại sao tôi lại có thể không biết điều đó?’ Ngược lại, nếu bạn  
có một bài thi hay bài kiểm tra bất chợt được giao bởi người hướng dẫn, thì  
có khả năng là bạn không thể gian lận hay tư duy theo lối tắt.”  
63  




BÍ QUYẾT HỌC ĐÂU NHỚ ĐÓ  
Chín bài kiểm tra mà Andy Sobel thực hiện trong 26 buổi của toàn khóa học  
kinh tế chính trị của ông là một ví dụ đơn giản về phương pháp luyện tập  
ngắt quãng có tính gợi nhớ và phương pháp ôn tập lồng ghép, đan xen vì ông  
đã thực hiện lần lượt các bài kiểm tra gắn liền với các bài học ngay từ đầu  
học kỳ, điều này giúp cho sinh viên có thể khôi phục kiến thức qua mỗi câu hỏi  
trong các bài kiểm tra đó.  
Lồng ghép hai hay nhiều đề tài trong khi ôn tập cũng là một hình thức thực  
hiện sự ngắt quãng. Thêm vào đó, sự lồng ghép cũng có thể giúp bạn phát  
triển khả năng phân biệt các loại vấn đề và lựa chọn công cụ thích hợp để  
giải quyết vấn đề từ bộ công cụ đã được phát triển.  
Trong quá trình lồng ghép, bạn không chuyển từ một chương trình ôn tập về  
một đề tài đã hoàn thiện sang một chương trình khác. Bạn thực hiện bước  
chuyển trước khi mỗi chương trình này được hoàn tất. Một người bạn của  
chúng tôi mô tả kinh nghiệm của anh về điều này: “Tôi tham dự một lớp khúc  
côn cầu và chúng tôi học các kỹ năng trượt băng, xử lý bóng, liệng bóng. Rồi  
tôi nhận thấy mình chán nản vì chúng tôi chỉ học rất ít về trượt băng và khi  
mới chớm nghĩ tôi có thể trượt, chúng tôi chuyển sang cầm gậy đánh bóng.  
Và tôi về nhà trong chán nản, tự nhủ, ‘Tại sao gã này không để chúng ta tập  
từng kỹ năng đến khi thuần thục?’ Kỳ thực đó lại là một huấn luyện viên hiếm  
có, một người hiểu được rằng sẽ hiệu quả hơn khi phân bổ quá trình rèn  
luyện trên nhiều kỹ năng khác nhau chứ không phải mài giũa lần lượt từng  
kỹ năng một. Vận động viên nản chí vì quá trình học hỏi không diễn ra nhanh  
chóng. Nhưng đến tuần sau anh ta sẽ tiến bộ trên mọi phương diện, từ kỹ  
năng trượt, cầm gậy , v.v...hơn là nếu anh ta dành trọn mỗi lần luyện tập cho  
việc trau dồi một kỹ năng.  
Tương tự như lồng ghép, luyện tập một cách đa dạng giúp người học thiết  
lập một sơ đồ bao quát phổ rộng, cải thiện khả năng đánh giá những tình  
huống đang biến đổi cũng như điều chỉnh phản ứng sao cho phù hợp. Có thể  
nói rằng, lồng ghép và đa dạng hóa giúp người học vượt khỏi phạm vi ghi  
nhớ thông thường và vươn tới những trình độ nhận thức, ứng dụng cao hơn,  
hình thành vốn hiểu biết sâu rộng và bền vững, điều xuất hiện dưới dạng sức  
mạnh có tính thói quen căn bản trong các kỹ năng vận động.  
Hiện tượng vẫn được các nhà nghiên cứu gọi bằng cái tên “luyện tập theo  
khuôn mẫu” (“blocked practice” – luyện tập nhiều thao tác theo một trình tự  
64  




BÍ QUYẾT HỌC ĐÂU NHỚ ĐÓ  
cố định) này rất dễ bị nhầm lẫn với hình thức tập luyện một cách đa dạng. Nó  
cũng giống như những cái máy quay đĩa than lạc hậu chỉ có thể chơi những  
bản nhạc theo một thứ tự cố định. Trong mô hình rèn luyện theo khuôn mẫu,  
một mô hình phổ biến (nhưng không hạn chế) trong lĩnh vực thể thao, một  
vấn đề trọng tâm được lặp đi lặp lại. Khi cầu thủ di chuyển từ điểm này đến  
điểm tiếp theo, họ thực hiện các quy trình khác nhau ở mỗi điểm. Đó là cách  
đội Los Angeles Kings tập luyện cú đẩy bóng một chạm trước khi họ nhận  
thức được tính trầm trọng của vấn đề và bắt đầu thay đổi. Nó cũng giống  
như việc bạn luôn luyện dùng những tấm thẻ ghi nhớ theo cùng một thứ tự.  
Bạn phải xáo trộn các tấm thẻ. Nếu bạn cứ mãi rèn luyện cùng một kỹ năng  
theo cùng một cách, giống như tập xử lý bóng từ cùng một vị trí cố định trên  
sân băng hay sân cỏ, lặp đi lặp lại mãi một chuỗi các dạng toán, hay áp dụng  
một thứ tự không đổi trong mô hình mô phỏng bay, bạn sẽ tự khiến cho quá  
trình học hỏi của mình trở nên nhàm chán vì thiếu sự đa dạng.  
Gián đoạn, đan xen và biến thiên là những đặc tính tự nhiên của quá trình  
chúng ta tồn tại. Mỗi lần ghé qua khám bệnh của bệnh nhân hay một trận  
đấu bóng đều là một bài kiểm tra và một bài tập trong quá trình rèn luyện có  
tính hồi tưởng. Mỗi một lần yêu cầu tài xế dừng xe trên đường giao thông,  
một việc rất đỗi thường lệ, lại là một bài sát hạch cho viên cảnh sát. Và bao  
nhiêu lần dừng xe là từng ấy tình huống khác nhau thêm vào trí nhớ (cả rõ  
ràng và tiềm ẩn) của viên cảnh sát. Và nếu cô đủ chú tâm, chúng sẽ giúp cô  
làm việc hiệu quả hơn trong tương lai. Có một thuật ngữ phổ biến là “học hỏi  
từ kinh nghiệm”. Và như thế thì một số người có vẻ như chẳng bao giờ học.  
Có lẽ một sự khác biệt tồn tại giữa những người “có vẻ như chẳng bao giờ  
học” đó và nhóm còn lại ở chỗ họ có trau dồi thói quen suy ngẫm hay không.  
Suy ngẫm là một dạng ôn tập có tính hồi tưởng (Điều gì đã xảy ra? Mình đã  
làm gì? Nó có tác động như thế nào?) và được củng cố bởi sự dụng công thay  
đổi (Mình sẽ làm gì khác đi trong lần tới?)  
Như Doug Larsen đã nhắc nhở chúng ta, liên kết giữa các tế bào thần kinh  
trong não bộ có tính linh hoạt mềm dẻo. “Kỳ thực cách ta vận hành não bộ  
tựa hồ như đang tạo ra một thay đổi – thiết lập nhiều mạng lưới phức tạp  
hơn, rồi liên tục tái sử dụng chúng, điều đó sẽ khiến chúng ngày càng trở nên  
mạnh mẽ hơn.”  
65  




BÍ QUYẾT HỌC ĐÂU NHỚ ĐÓ  
Chương 4. Đón nhận những thách thức  
khi Mia Blundetto, một trung úy 23 tuổi trong lực lượng Thủy quân lục  
chiến Hoa Kỳ, được điều động sang công tác hậu cần ở Okinawa, cô đã phải  
giải ngũ để tham gia trường không vận. Cô kể về hai năm sau đó: “Tôi ghét  
nhảy dù, ghét cảm giác nó mang lại bên trong lồng ngực. Không đời nào tôi  
lại muốn nhảy ra khỏi một chiếc máy bay. Khi còn là học sinh trung học,  
thậm chí tôi còn chưa từng thả mình trôi xuống một ống trượt nước. Nhưng  
tôi phải phụ trách cả một trung đội Thủy quân lục chiến, những người sẽ  
đeo dù, nhảy ra khỏi máy bay và thả hàng hóa. Đó là một trong những  
nhiệm vụ được săn đón nhất và cũng vô cùng khó khăn đối với một sĩ quan  
hậu cần. Bạn biết đấy, sĩ quan chỉ huy đã nói: ‘Cô sẽ chỉ huy một trung đội  
không vận. Nếu cô không muốn làm điều đó, tôi sẽ chuyển cô sang một vị trí  
khác và để người tiếp theo làm việc đó.’ Không đời nào tôi lại để một ai khác  
có vị trí trong mơ của tất cả mọi người. Bởi thế, tôi nhìn thẳng vào ông và  
tuyên bố: ‘Vâng, thưa ngài, tôi sẽ nhảy khỏi máy bay.’”  
Mia với chiều cao 1m70 là một cô gái đầy tham vọng. Cha cô, Frank, một  
cựu binh thủy chiến, hào hứng nói trong niềm thán phục: “Con bé lên xà  
nhiều hơn mọi chàng trai trong lớp. Nó giữ kỷ lục nằm đẩy tạ của bang  
Maryland, đứng thứ sáu trong bảng xếp hạng của Hiệp hội Thể thao Đại học  
Hoa Kỳ (NCCA) về môn đẩy tạ. Cứ âm thầm như thế, bạn chẳng bao giờ biết  
điều gì sẽ xảy ra.” Khi chỉ còn chúng tôi với Mia, chúng tôi thắc mắc liệu  
Frank có nói quá lên không. Mia cười: “Ông ấy thích phóng đại mọi thứ.”  
Nhưng khi chúng tôi gặng hỏi, cô thừa nhận sự thật. Tính cho đến vài năm  
gần đây, phụ nữ gia nhập Thủy quân lục chiến được yêu cầu phải thực hiện  
các động tác cơ tay thay vì lên xà (khi thực hiện động tác này, cằm của bạn ở  
vị trí ngang với mặt thanh xà), nhưng quy định mới được thắt chặt hơn và  
bắt đầu có hiệu lực từ năm 2014 đặt ra mức tối thiểu là ba lần lên xà đối với  
ứng cử viên nữ, ngang với mức tối thiểu dành cho nam giới. Chỉ tiêu phấn  
đấu là tám lần lên xà cho nữ và 20 lần cho nam. Mia đã đạt mức 13 lần và  
đang kỳ vọng có thể đạt 20 lần. Là một sinh viên Học viện Naval, hai năm  
liền cô đều đủ tiêu chuẩn tham gia cuộc thi đẩy tạ dành cho công dân – ba  
séc cho mỗi môn nằm đẩy tạ, gánh tạ – và giữ kỷ lục trên toàn bang  
Maryland.  
66  
 




BÍ QUYẾT HỌC ĐÂU NHỚ ĐÓ  
Điều đó cho chúng ta thấy cô mạnh mẽ như thế nào. Nỗi ác cảm với việc bị  
rơi xuống là một phản xạ tự vệ bản năng, nhưng quyết định nhận nhiệm vụ  
được phân công của cô là một điều hiển nhiên nằm trong tầm dự đoán, vì  
sự gan góc vốn đã làm nên danh tiếng của những người lính thủy chiến hay  
những anh hùng chiến tranh như Blundetto. Mia có một chị gái và hai em  
trai. Họ đều là những người lính thủy đánh bộ đang tại ngũ.  
Hóa ra đã là lần thứ ba Mia quăng mình khỏi cửa nhảy dù của một chiếc  
máy bay vận chuyển quân dụng C130 ở độ cao 380m, cô đã rơi thẳng xuống  
ngay phía trên chiếc dù căng phồng của một người lính khác. Tuy nhiên  
chúng ta đã học được nhiều điều từ câu chuyện này và tiến bộ hơn.  
Chúng tôi cảm thấy thích thú trước khóa học nhảy dù của Mia vì đó là một  
ví dụ tuyệt vời về hiện tượng một số khó khăn (sự cách quãng, đan xen, xáo  
trộn quá trình luyện tập và nhiều khó khăn khác) đòi hỏi chúng ta gia tăng  
nỗ lực và trì hoãn quá trình tiếp thu, nhưng những bất lợi đó lại được đền  
bù gấp nhiều lần bởi những thành quả giá trị hơn, chính xác hơn và lâu bền  
hơn thu được từ quá trình học hỏi. Những trở ngại trước mắt được bù đắp  
bởi sự cải thiện về quá trình học hỏi được gọi là những trở ngại đáng mong  
muốn, một thuật ngữ do các nhà tâm lý học Elizabeth và Robert Bjork đặt  
ra.  
Trường đào tạo nhảy dù của quân đội tại Fort Benning, Gieorgia được lập  
nên để chắc chắn rằng bạn nắm vững và thực hiện quy trình nhảy dù một  
cách chính xác. Đó cũng là một hình mẫu của phương pháp học tập thông  
qua những trở ngại đáng mong muốn. Bạn không được phép mang sổ và ghi  
chú. Bạn chỉ lắng nghe, theo dõi, diễn tập và thực hành. Tại một trường đào  
tạo nhảy dù, việc kiểm tra sẽ trở thành công cụ giảng dạy chủ đạo và các bài  
sát hạch là cần thiết. Và, như mọi thứ liên quan đến quân đội, trường dạy  
nhảy dù tuân theo một nghi thức ngặt nghèo. Bạn phải thực hiện chính xác  
mọi thứ nếu không muốn về nhà.  
Tiếp đất sau một cú nhảy dù hay PLF (parachute landing fall), theo cách gọi  
được áp dụng trong quân đội, là một kỹ thuật về chạm đất và lăn tròn để  
khiến cho lực va chạm được phân bố đều lên nửa trước bàn chân, mặt bắp  
chân, đùi, hông và lưng. Bạn có thể thực hiện cú tiếp đất dọc theo chiều dài  
cơ thể theo sáu hướng, tùy theo các điều kiện hiện tại như hướng dạt, địa  
hình, gió và khả năng bạn có bị nghiêng ngả hay chao đảo khi chạm đất hay  
67  




BÍ QUYẾT HỌC ĐÂU NHỚ ĐÓ  
không. Trong lần đầu tiên học kỹ năng thiết yếu này của môn nhảy dù, bạn  
đứng trong một hào đất trải sỏi, tại đây kỹ thuật PLF sẽ được giảng giải và  
thuyết minh. Sau đó bạn tập thử: bạn tiếp đất dọc theo những mặt khác  
nhau của cơ thể, bạn được sửa chữa qua thông tin phản hồi và bạn tập lại  
thêm lần nữa.  
Cả tuần kế tiếp trôi qua, vẫn chưa phát sinh chướng ngại gì. Bạn đứng trên  
một cái bục cao 0,6m so với mặt đất. Khi có hiệu lệnh “sẵn sàng”, bạn dồn  
trọng tâm vào nửa trước của bàn chân, khép chân và hai đầu gối vào nhau,  
cánh tay hướng lên trời. Khi có hiệu lệnh “Tiếp đất”, bạn nhảy khỏi bục và  
thực hiện cú tiếp đất PLF.  
Bài sát hạch trở nên khó khăn hơn. Bạn đu dây ở độ cao 3,65m so với mặt  
đất, nắm chặt một thanh chữ T trên đầu và trượt xuống một điểm phía trên  
mặt đất, tại đó, theo hiệu lệnh, bạn mở dù và thực hiện cú tiếp đất PLF. Bạn  
tập rơi sang trái, sang phải, đằng trước, đằng sau và đảo lộn trật tự đó.  
Thử thách tiếp tục gia tăng. Bạn trèo lên một cái bục cũng cách mặt đất  
3
,65m, tại đó bạn thực hành thắt đai an toàn, từng cặp giúp nhau kiểm tra  
thiết bị và bắt đầu nhảy qua một mô hình cửa nhảy dù trên máy bay. Đai an  
toàn này cũng có ván đứng như đai thật gắn với vòm dù, được móc vào một  
đường dây cáp trên không nhưng nó đủ dài để có thể cong khi bạn bị treo  
trên không trung. Và khi bạn nhảy, kết quả của trạng thái rơi tự do khiến  
bạn bị một cú giật xuống tức thời, sau đó khi bạn di chuyển dọc theo dây  
cáp và làm quen với những chuyển động của một cú nhảy thực sự bạn sẽ bị  
đu đưa theo chiều ngang vì bị treo lơ lửng. Nhưng cuối cùng, chính người  
hướng dẫn, chứ không phải bạn, là người mở dù và thả bạn khi còn cách  
mặt đất 0,6m hoặc 0,9m. Và giờ đây bạn thực hiện cú tiếp đất một cách  
ngẫu nhiên, từ mọi hướng, đúng như điều sẽ xảy ra trong thực tế.  
Tiếp đó, bạn leo lên một tháp cao khoảng hơn 10m để thực hành tất cả các  
bước trong một cú nhảy và quỹ đạo của một cú nhảy tập thể khỏi máy bay,  
trải nghiệm cảm giác rơi xuống từ một độ cao, biết cách xử lý trong tình  
huống thiết bị trục trặc, học cách nhảy trong lúc đang mang theo một lô  
thiết bị chiến đấu nặng nề.  
Xuyên suốt quá trình thuyết minh và mô phỏng, ở các cấp độ với mức thử  
thách tăng dần đòi hỏi bạn phải thành thạo mọi mức để tiến bộ từ cấp độ  
này sang cấp độ khác, bạn học cách lên máy bay như một thành viên phi  
68  




BÍ QUYẾT HỌC ĐÂU NHỚ ĐÓ  
hành đoàn và tham gia vào chuỗi mệnh lệnh của trung đội 30 người đang  
vào vị trí sẵn sàng cho một cú nhảy tập thể vào khu vực rơi. Làm thế nào để  
thoát ra khỏi cửa nhảy dù một cách chuẩn xác; làm thế nào để đếm một  
nghìn, hai nghìn, ba nghìn, bốn nghìn và cảm nhận dù của mình bật ra, hay  
giật dây kéo dù phụ như thế nào nếu như bạn phải đếm đến sáu nghìn; làm  
thế nào để xử lý dây treo bị rối, hạn chế va chạm, làm chủ sức gió, tìm ra  
dây điều khiển từ một mớ dây lộn xộn; làm thế nào để khỏi bị mất dưỡng  
khí vì những người đồng hành; những tình huống bất ngờ khi hạ cánh trên  
cây, mặt nước, hay đường dây điện; cách nhảy dù vào ban ngày hay ban  
đêm, trong các kiểu gió và thời tiết khác nhau.  
Những kiến thức và kỹ năng bắt buộc đối với quá trình luyện tập bị cách  
quãng, đan xen đều rất nhiều; cả vì lý do mặc định, khi bạn đợi tới lượt tại  
mỗi giai đoạn như trong khu vực diễn tập, trước mô hình cửa máy bay, trên  
bục nhảy và trong kết cấu đai an toàn; lẫn vì sự cần thiết trải nghiệm tất cả  
các kỹ năng cần được nắm vững và kết hợp các yếu tố khác nhau. Cuối cùng,  
nếu bạn duy trì tập luyện được đến tuần thứ ba mà chưa bị kiệt sức, thực  
hiện năm lần thoát ra từ một chiếc máy bay vận chuyển quân dụng, bạn sẽ  
có một cú nhảy đích thực. Sau khi hoàn thành thắng lợi khóa học và thực  
hiện thành công năm cú nhảy, bạn được trao phù hiệu Jump Wings và Giấy  
chứng nhận tốt nghiệp khóa đào tạo không vận.  
Trong cú nhảy thứ ba của mình, Mia là người đầu tiên đứng trước cửa nhảy  
dù với 14 người khác xếp hàng sau lưng. Tại cánh cửa đối diện là một người  
lính, cũng với một hàng 14 người khác phía sau. “Vậy người đầu tiên làm gì?  
Trong trường hợp giống như của tôi, bạn chuyền dây định tuyến của mình  
cho sĩ quan không vận và đèn tín hiệu lóe lên, có thể là đỏ hoặc xanh, bạn  
nhận được một cảnh báo trong vòng một phút, cảnh báo thứ hai diễn ra  
trong 30 giây kế tiếp. Tôi đứng trước cửa trong vài phút, quang cảnh tuyệt  
đẹp. Đó có thể là một trong số những gì đẹp nhất tôi từng thấy nhưng tôi  
đang khiếp hãi. Không có gì cản đường tôi, không có gì tôi phải nghĩ đến  
ngoại trừ việc chờ đợi. Tôi đang đợi hiệu lệnh ‘Đi!’ Người lính ở cánh cửa  
kia đã nhảy, rồi sau đó đến tôi, và tôi đếm một nghìn, hai nghìn – và bất  
thình lình, khi đến bốn nghìn, một chiếc dù màu xanh quấn lấy tôi. Tôi nghĩ  
đó không thể nào là dù của tôi! Tôi đã cảm thấy dù mình mở, tôi đã cảm  
thấy nó kéo tôi lên. Tôi nhận ra rằng tôi đang ở phía trên người lính nhảy  
dù đầu tiên, vì thế tôi tìm cách xoay xở bơi ra khỏi chiếc dù đó và hướng ra  
xa khỏi anh ta.”  
69  




BÍ QUYẾT HỌC ĐÂU NHỚ ĐÓ  
Những người nhảy dù đã được bố trí xen kẽ nhau, nhưng trong bốn giây  
hỗn loạn cho đến tận lúc dù của bạn mở, bạn không nhận thức và cũng  
chẳng kiểm soát được khoảng cách giữa bạn với những người nhảy khác.  
Mia đã trải qua khóa đào tạo nên tai nạn này không để lại hậu quả nghiêm  
trọng. Tuy nhiên, nó đã nói lên điều gì đó. Mia đã hoảng sợ ư? Không hề. Cô  
còn nói cô đã sẵn sàng để đối phó và sự tự tin mang lại cho cô sự bình tĩnh  
để “xoay xở bơi ra”.  
Nếu đó không phải là sự tự tin về vốn hiểu biết của mình thì đó cũng là một  
minh chứng về sự thành thạo. Trải nghiệm không chỉ là một chiến lược học  
hỏi hữu hiệu mà trên thực tế còn là một phép thử đầy tiềm năng về mức độ  
chính xác trong khả năng thẩm định của chính bạn về việc bạn biết gì về  
cách thức thực hiện một quy trình. Khi sự tự tin được nuôi dưỡng bởi quá  
trình thực hành lặp đi lặp lại, được chứng minh thông qua sự kiểm nghiệm  
bằng cách mô phỏng các điều kiện như trong thực tế, bạn có thể dựa vào nó.  
Có thể việc đối mặt với cánh cửa nhảy dù luôn làm sống dậy trong Mia cảm  
giác kinh hoàng, nhưng khoảnh khắc cô thoát khỏi nó, mọi sự sợ hãi đều tan  
biến, cô cho biết.  
QUÁ TRÌNH HÌNH THÀNH SỰ HIỂU BIẾT  
Để giúp bạn hiểu những khó khăn có thể trở nên đáng mong đợi đến thế  
nào, chúng tôi sẽ mô tả vắn tắt quá trình hình thành sự học hỏi.  
Sự mã hóa  
Hãy tưởng tượng bạn là Mia, bạn đang đứng trong một hào đất trải sỏi và  
theo dõi người hướng dẫn giải thích cũng như mô tả cú tiếp đất sau khi  
nhảy dù. Não bộ biến những nhận thức của bạn thành các thay đổi hóa học  
và điện học. Các thay đổi này hình thành nên mô tả trong tư duy của bạn về  
những mô hình bạn vừa quan sát. Quá trình chuyển đổi từ nhận thức giác  
quan thành mô tả có ý nghĩa trong não bộ vẫn chưa được tìm hiểu ngọn  
ngành. Chúng ta gọi quá trình này là sự mã hóa và đặt tên cho những hình  
ảnh mô tả mới hình thành trong đầu đó là những dấu hiệu của trí nhớ. Thử  
nghĩ đến những ghi chú được chép lại hay tóm tắt tạm trên một mảnh giấy,  
đó là những ký ức ngắn hạn của chúng ta.  
Phần lớn những gì chúng ta làm để duy trì cuộc sống ngày qua ngày của  
mình được chỉ đạo bởi những ý tưởng có tính tạm thời. Chúng làm xáo trộn  
70  




BÍ QUYẾT HỌC ĐÂU NHỚ ĐÓ  
trí nhớ ngắn hạn của bản thân nhưng may mắn thay, chúng cũng nhanh  
chóng trôi vào quên lãng. Những kinh nghiệm và hiểu biết chúng ta muốn  
tích cóp cho tương lai lâu dài phải được gia cố đủ mạnh và bền – như trong  
trường hợp của Mia là những động tác đặc biệt có thể giúp cô tiếp đất mà  
không bị vỡ mắt cá hay tệ hơn thế.  
Sự củng cố  
Quá trình bộ não đẩy mạnh việc mô phỏng và tái tạo lại những kiến thức  
chúng ta muốn lưu giữ được gọi là sự củng cố. Kiến thức mới không ổn  
định: ý nghĩa của nó chưa được hình thành đầy đủ, do đó mà dễ dàng bị  
thay thế. Trong quá trình củng cố kiến thức, bộ não tái tổ chức và khiến các  
dấu hiệu gợi nhớ lại ký ức trở nên ổn định. Điều này có thể kéo dài vài giờ  
hoặc lâu hơn, đòi hỏi kiến thức mới được xử lý một cách chuyên sâu. Các  
nhà khoa học tin rằng trong quá trình xử lý này, bộ não “tua lại” hay “diễn  
lại” khái niệm, tạo lập ý nghĩa cho nó, hoàn tất những điểm còn thiếu sót và  
thiết lập mối liên hệ giữa nó với những kinh nghiệm trong quá khứ cũng  
như với những khái niệm khác vừa được lưu giữ trong trí nhớ dài hạn. Kiến  
thức có sẵn là điều kiện tiên quyết để ta có thể cắt nghĩa kiến thức mới, còn  
thiết lập mối liên hệ giữa hai loại kiến thức này là một nhiệm vụ quan trọng  
trong quá trình củng cố. Mia sở hữu những kỹ năng thể thao đáng nể, sự tự  
ý thức sâu sắc về cơ thể mình và đã từng có nhiều trải nghiệm. Những thế  
mạnh đó có mối liên hệ chặt chẽ với những yếu tố sẽ làm nên một cú tiếp  
đất PLF thành công. Như chúng ta đã biết, giấc ngủ có thể hỗ trợ việc củng  
cố trí nhớ, song trong mọi trường hợp, sự củng cố và sự chuyển tiếp kiến  
thức sang khu vực lưu giữ dài hạn của trí nhớ cần diễn ra trong một khoảng  
thời gian nhất định.  
Ta có thể tìm thấy sự tương đồng giữa quá trình củng cố kiến thức mới của  
não bộ với trải nghiệm về việc viết một bài luận. Bản phác thảo đầu tiên lan  
man và thiếu chính xác. Bạn khám phá ra điều bạn muốn bày tỏ trong nỗ  
lực viết nó thành lời. Sau vài lần chỉnh sửa, bạn đã khiến bài luận trở nên  
sâu sắc và cắt bỏ những ý tưởng thừa thãi. Bạn dẹp bài luận sang một bên  
và để mặc nó tự khuấy đảo ngấm ngầm bên trong bạn. Khi quay trở lại với  
nó một hai ngày sau đó, điều bạn muốn nói đã hiện lên rõ ràng hơn trong trí  
óc. Có lẽ giờ đây bạn mới nhận thức được ba điểm chính bạn đang nêu ra.  
Bạn liên hệ chúng với những ví dụ và thông tin phụ trợ vốn đã quen thuộc  
71  




BÍ QUYẾT HỌC ĐÂU NHỚ ĐÓ  
với các độc giả của bạn. Bạn sắp xếp và tập hợp lại các yếu tố trong lập luận  
của mình để khiến nó trở nên hiệu quả và tinh tế hơn.  
Tương tự, quá trình học hỏi một kiến thức mới thường bắt đầu trong cảm  
giác lộn xộn và khó khăn; những khía cạnh quan trọng nhất luôn khó nhận  
thấy. Sự củng cố giúp ta tổ chức và đẩy mạnh quá trình tiếp thu. Và đáng  
chú ý hơn nữa là sự hồi tưởng sau một khoảng thời gian nhất định cũng có  
tác dụng tương tự vì hành vi khôi phục lại kiến thức từ khu vực lưu giữ dài  
hạn có thể cùng lúc làm rõ thêm những dấu hiệu gợi nhớ về ký ức và khiến  
chúng trở nên linh hoạt, chẳng hạn như liên hệ chúng với những hiểu biết  
mới có. Quá trình này được biết đến như sự tái củng cố. Nhờ đó mà người  
học có thể điều chỉnh và thúc đẩy khả năng tiếp thu thông qua rèn luyện trí  
nhớ.  
Giả dụ, trong ngày thứ hai tại trường đào tạo nhảy dù, bạn lúng túng khi  
phải thực hiện cú tiếp đất PLF, bạn chật vật để lấy lại sự bình tĩnh và nhớ lại  
những động tác chính xác – chân và đầu gối khép chặt vào nhau, đầu gối hơi  
cong, mắt nhìn thẳng – nhưng khi bạn rơi xuống, theo phản xạ bạn vung hai  
tay ra, quên mất rằng bạn phải co khuỷu tay vào sát cơ thể. Bạn có thể đã bị  
gẫy tay hay lệch vai nếu điều đó xảy ra trong một tình huống thực tế. Nỗ lực  
để tái tạo lại những gì bạn đã học vẫn còn rời rạc, nhưng khi bạn làm điều  
đó, những thao tác thiết yếu trong quy trình trở nên rõ ràng hơn và được  
tăng cường thêm thành những ký ức lâu bền hơn. Nếu bạn luyện tập một kỹ  
năng liên tục với tần suất lặp đi lặp lại theo kiểu tập trung dồn dập, bất kể  
đó là một cú tiếp đất PLF hay cách chia động từ trong một môn ngoại ngữ,  
bạn đang phụ thuộc vào trí nhớ tức thời, và hầu như không động não. Bạn  
gặt hái những tiến bộ đáng phấn khởi tương đối nhanh, nhưng bạn chẳng  
làm được gì nhiều trong việc củng cố những hình dung cơ bản về các kỹ  
năng này. Thành quả bạn đang có lúc này không phải là dấu hiệu của quá  
trình học hỏi. Mặt khác, khi bạn để trí nhớ nghỉ ngơi một chút, chẳng hạn  
bằng cách tạo sự gián đoạn và đan xen trong lúc luyện tập, sự khôi phục lại  
sẽ khó khăn hơn, quá trình thực hiện sẽ kém hiệu quả hơn và bạn thấy chán  
nản, song sự tiếp thu của bạn sẽ sâu sắc hơn và bạn sẽ dễ dàng nhớ lại kiến  
thức đó hơn trong tương lai.  
Sự hồi tưởng  
72  




BÍ QUYẾT HỌC ĐÂU NHỚ ĐÓ  
Tiếp thu, ghi nhớ và lãng quên song hành với nhau theo những cách thức  
thú vị. Bạn bắt buộc phải thực hiện hai điều để học tốt hơn và nhớ lâu hơn.  
Thứ nhất, khi chúng ta mã hóa lại và củng cố kiến thức mới từ dạng ký ức  
tạm thời sang ký ức bền vững, chúng ta phải gắn chặt nó vào vùng ký ức  
bền vững một cách an toàn. Thứ hai, ta phải liên kết kiến thức đó với một  
chuỗi đa dạng các manh mối. Sau này những manh mối đó sẽ khiến chúng ta  
nhớ lại kiến thức tốt hơn. Tạo lập những manh mối hiệu quả hỗ trợ sự hồi  
tưởng là một khía cạnh của sự tiếp thu thường bị bỏ qua. Mục tiêu ở đây  
không chỉ là ghi nhớ kiến thức, mà có khả năng nhớ lại kiến thức khi cần  
đến cũng rất quan trọng.  
Lý do chúng ta không nhớ làm cách nào để tạo những nút buộc ngay cả khi  
đã được hướng dẫn là vì chúng ta không thực hành và áp dụng những gì  
chúng ta đã học. Chẳng hạn một ngày nọ bạn đang ở trong công viên thành  
phố và bắt gặp một hướng đạo sinh đang dạy cách tạo những nút buộc. Một  
cách ngẫu hứng, bạn tham gia vào bài học đó trong một giờ. Anh ta mô tả  
khoảng tám hay mười mẫu nút buộc, giải thích ứng dụng của từng mẫu, yêu  
cầu bạn tập thắt chúng và tặng bạn một đoạn dây nhỏ đi kèm một tờ thông  
tin tham khảo. Bạn về nhà và quyết tâm học cách thắt những nút buộc này,  
nhưng bạn chẳng có thời gian luyện tập chúng vì quá bận rộn. Chúng sẽ  
nhanh chóng bị bỏ quên và câu chuyện có thể kết thúc ở đó mà bạn chẳng  
học được gì. Nhưng rồi vào mùa xuân sau đó, bạn mua một chiếc thuyền câu  
cá nhỏ, và bạn thực sự muốn buộc mỏ neo vào dây. Với sợi dây trong tay và  
một chút bối rối, bạn nhớ lại bài học trong đó có cách buộc một cái móc vào  
đầu một sợi dây. Giờ bạn đang thực hành sự hồi tưởng. Bạn tìm mảnh giấy  
ghi thông tin tham khảo và học lại cách buộc dây. Bạn đặt một cái móc nhỏ  
vào sợi dây, cầm lấy đầu dây ngắn hơn rồi kéo nó qua, âm thầm nhẩm lại  
câu châm ngôn giúp ghi nhớ đã được dạy: con thỏ chui lên khỏi hang, chạy  
quanh cái cây, rồi lại chui xuống. Lại thêm một sự hồi tưởng. Một chút chỉnh  
trang, và bạn đã có cái nút, một kiệt tác của các hướng đạo sinh mà bạn luôn  
thích thú được học. Sau đó, bạn lấy một đoạn dây cạnh chiếc ghế bạn đang  
ngồi xem tivi và tập buộc trong lúc chương trình quảng cáo đang chạy. Bạn  
đang thực hành phương thức luyện tập bị cách quãng. Trong những tuần  
tiếp theo bạn ngạc nhiên khi thấy bao nhiêu việc vặt trở nên dễ dàng hơn  
nếu bạn có một đoạn dây thừng với cái móc buộc ở một đầu. Nhiều lần  
luyện tập bị cách quãng hơn nữa. Trước tháng Tám, bạn đã khám phá ra  
73  




BÍ QUYẾT HỌC ĐÂU NHỚ ĐÓ  
mọi ứng dụng và mục đích có thể có trong cuộc sống cho một cái nút buộc  
dây thừng.  
Kiến thức, kỹ năng, những kinh nghiệm sống động và ý nghĩa, cũng như mọi  
thứ được luyện tập định kỳ sẽ tồn tại với chúng ta. Nếu biết mình sẽ sớm  
phải nhảy ra khỏi một chiếc máy bay vận chuyển quân dụng, bạn sẽ chăm  
chú lắng nghe những gì họ đang nói với bạn về thời điểm và cách thức kéo  
dây dù dự phòng, hay về rủi ro có thể xảy ra ở độ cao 366m cũng như làm  
thế nào để “tìm cách bơi ra khỏi đó”. Trong lúc bạn nằm trên giường, quá  
mệt để có thể ngủ và đang ước gì ngày tiếp theo đã qua với một cú nhảy  
hoàn hảo, bạn diễn tập lại cú nhảy trong đầu. Đó là một dạng ôn tập cách  
quãng và nó cũng hữu ích cho bạn.  
MỞ RỘNG PHẠM VI HỌC HỎI: CẬP NHẬT NHỮNG GỢI Ý CHO QUÁ  
TRÌNH HỒI TƯỞNG  
Không có giới hạn thực sự nào cho lượng kiến thức bạn có thể ghi nhớ miễn  
là bạn liên hệ nó với những gì bạn đã học được. Trên thực tế, những hiểu  
biết mới dựa trên cơ sở những hiểu biết trước đó, vì thế chúng ta tạo lập  
được càng nhiều mối tương quan thì chúng ta càng càng gặt hái được nhiều  
thành quả từ quá trình học hỏi sâu hơn. Tuy nhiên, khả năng hồi tưởng của  
chúng ta lại có hạn. Hầu hết những tri thức chúng ta đã học được không  
phải lúc nào cũng có thể dễ dàng tiếp cận. Tuy nhiên, sự hạn chế trong khả  
năng hồi tưởng lại hữu ích với chúng ta: nếu mọi ký ức đều dễ dàng tiếp  
cận, chắc hẳn bạn phải mất một thời gian chật vật sàng lọc một khối lượng  
kiến thức khổng lồ mới có thể tìm thấy điều bạn cần ngay trong lúc này:  
mình để mũ ở đâu, làm thế nào để đồng bộ hóa các thiết bị điện tử, công  
thức của một ly Brandy Manhattan hoàn hảo là gì?  
Kiến thức sẽ bền vững hơn nếu nó được gia cố chặt chẽ, nghĩa là bạn đã  
nhận thức thấu đáo và vững vàng một khái niệm, nó có tầm quan trọng thực  
tiễn hay ý nghĩa tình cảm đặc biệt trong đời bạn, và nó liên kết với những  
ký ức khác của bạn. Bạn có thể nhớ lại kiến thức từ kho lưu trữ trong đầu  
dễ dàng đến mức nào tùy thuộc vào ngữ cảnh, mục đích, cũng như số lượng  
và mức độ sống động của các gợi ý mà bạn đã liên hệ với kiến thức, các gợi  
ý mà bạn có thể viện tới khi cần nhớ lại kiến thức.  
Sau đây là một nội dung tương đối hóc búa. Trong suốt cuộc đời mình, bạn  
luôn có những ký ức cũ hơn và chúng trở nên cạnh tranh hay mâu thuẫn với  
74  




BÍ QUYẾT HỌC ĐÂU NHỚ ĐÓ  
các tri thức mới. Do vậy, thông thường bạn cần quên đi những manh mối  
liên kết với những ký ức đó để nhường chỗ cho những manh mối mới và  
liên kết chúng với những kiến thức mới. Để học tiếng Ý ở độ tuổi trung niên,  
bạn có thể phải quên đi vốn tiếng Pháp từ hồi trung học, vì mỗi lần bạn nghĩ  
“to be” (thì, là, bị, được) và hy vọng từ tương đương trong tiếng Ý “essere”  
sẽ nảy ra trong óc bạn, nhưng từ tiếng Pháp “etre” vẫn xuất hiện mặc cho  
bạn chú ý tập trung ra sao. Khi thăm thú nước Anh, bạn phải kiềm chế gợi ý  
đi về phía phải đường để có thể thiết lập lời mách bảo tin cậy giữ bạn đi ở  
bên trái đường. Những tri thức được gia cố chắc chắn, như kỹ năng giao  
tiếp tiếng Pháp thuần thục hay kinh nghiệm nhiều năm lái xe bên phải  
đường, rất dễ quay trở lại sau một quãng thời gian không sử dụng hay bị  
gián đoạn bởi sự cạnh tranh của các manh mối dẫn đến những ký ức khác.  
Không phải kiến thức mà chính những manh mối cho phép bạn tìm kiếm và  
nhớ lại kiến thức đó mới là thứ bị lãng quên. Những manh mối phục vụ hiểu  
biết mới, như lái xe phía trái đường, thay thế những manh mối liên quan  
đến hiểu biết cũ, lái xe về bên phải (nếu như bạn may mắn làm được điều  
đó).  
Có một nghịch lý về sự lãng quên. Đó là đôi khi ta phải quên đi kiến thức cũ  
để lĩnh hội tri thức mới. Khi bạn chuyển từ một chiếc máy vi tính cá nhân  
sang một chiếc máy tính xách tay Mac, hay từ hệ điều hành Windows sang  
một hệ điều hành khác, bạn phải quên đi một khối lượng kiến thức khổng lồ  
để có thể nắm bắt cấu trúc của hệ thống mới và trở nên thông thạo trong  
việc thao tác nó đến nỗi bạn có thể tập trung vào công việc đang làm mà  
không cần chú tâm tới vấn đề máy móc kỹ thuật. Một ví dụ khác được lấy từ  
khóa đào tạo nhảy dù: sau khi giải ngũ, nhiều lính nhảy dù trong quân đội  
chuyển sang công tác ở đơn vị lính cứu hỏa nhảy dù. Vị trí này đòi hỏi họ sử  
dụng nhiều loại máy bay, thiết bị và quy trình thao tác nhảy dù khác nhau.  
Quá trình được huấn luyện tại trường đào tạo nhảy dù của quân đội lại trở  
thành một bất lợi điển hình đối với việc thực hành nhảy dù để chữa cháy.  
Bởi vì bạn phải quên đi một chuỗi các quy trình mà bạn đã từng thực hiện  
nhiều đến mức thành phản xạ và thay thế nó bằng một chuỗi quy trình  
khác. Ngay cả trong những trường hợp cả hai hệ kiến thức này có vẻ như  
tương tự nhau – chỉ là nhảy khỏi một chiếc máy bay với một chiếc dù trên  
lưng – bạn vẫn phải quên đi những manh mối liên quan đến hệ kiến thức  
phức tạp đã có nếu bạn muốn làm chủ một hệ kiến thức mới.  
75  




BÍ QUYẾT HỌC ĐÂU NHỚ ĐÓ  
Chúng ta có thể nhận thấy những minh họa về quá trình chỉ định lại những  
manh mối mới của ký ức từ trong chính cuộc sống của mình, ngay từ trong  
những điều đơn giản nhất. Khi anh bạn Jack của chúng tôi lần đầu gặp Joan,  
chúng tôi thỉnh thoảng vẫn gọi họ là cặp đôi “Jack và Jill,” vì gợi ý “Jack và”  
gợi lên bởi một câu hát ru xưa cũ đã ăn sâu trong trí nhớ chúng tôi. Đến khi  
chúng tôi có thể gọi “Jack và Joan” thì lạy Chúa, Joan đã rời bỏ anh ấy và anh  
ấy đang qua lại với Jenny. Thật não lòng! Phân nửa số lần định nói “Jack và  
Jenny”, thì chúng tôi lại nói “Jack và Joan”. Nó sẽ dễ dàng hơn biết bao nhiêu  
nếu Jack hẹn hò với Katie, để âm K trong tên anh ấy kết nối với âm K bắt  
đầu tên cô ấy, nhưng làm gì có may mắn như thế. Phép lặp âm đầu có thể là  
một gợi ý hữu ích, nhưng cũng có thể mang đến một nhầm lẫn tai hại. Trong  
toàn bộ tình cảnh khốn đốn này, bạn không hề quên Jill, Joan hay Jenny,  
nhưng bạn phải “tái thiết lập mục đích” cho những manh mối của mình để  
có thể theo kịp sự thay đổi trong vở kịch cuộc đời của Jack.  
Có một điều quan trọng là khi bạn học thứ gì mới, bạn không rũ bỏ hoàn  
toàn khỏi trí nhớ dài hạn những gì bạn đã học được một cách chắc chắn  
trong cuộc đời mình; thay vào đó, bằng cách từ chối sử dụng những manh  
mối cũ, bạn quên kiến thức cũ đi, nghĩa là bạn không thể hồi tưởng lại nó  
một cách dễ dàng nữa. Ví dụ, nếu bạn đã chuyển chỗ ở vài lần, có thể bạn sẽ  
không thể nhớ lại một địa chỉ cũ cách đây đã 20 năm. Nhưng nếu bạn được  
cho một vài đáp án để lựa chọn, bạn có thể đưa ra câu trả lời một cách dễ  
dàng, vì nó vẫn tồn tại, như nó đã từng tồn tại, ở một ngăn nào đó trong đầu  
bạn. Nếu bạn đã từng say mê sáng tác những câu chuyện về quá khứ của  
chính mình, mô tả những con người và phong cảnh của một thời xa cũ, có  
thể bạn đã trải qua cảm giác ngạc nhiên trước những ký ức liên tục ùa về,  
những điều từ lâu đã bị bỏ quên nay trở về sống động trong tâm trí. Ngữ  
cảnh có thể giải phóng cho ký ức, cũng giống như chiếc chìa đúng mới mở  
được ổ khóa cũ. Trong tác phẩm Đi tìm thời gian đã mất (Remem
ance of  
Things Past) của Marcel Proust, người kể chuyện đau đớn khi ông không  
thể nhớ lại những ngày niên thiếu sống cùng chú và dì của mình trong một  
ngôi làng ở nước Pháp, cho tới một ngày hương vị của chiếc bánh nhúng  
trong trà chanh đã mang ký ức đó trở lại, với tất cả những con người và sự  
kiện ông tưởng rằng đã mất hút vào dòng thời gian đằng đẵng. Hầu hết mọi  
người đều có những trải nghiệm như Proust khi một hình ảnh, âm thanh,  
hay mùi hương mang lại một ký ức đầy đủ, thậm chí là vài giai đoạn bạn đã  
không hề nghĩ tới trong nhiều năm.  
76  




BÍ QUYẾT HỌC ĐÂU NHỚ ĐÓ  
DỄ HƠN KHÔNG CÓ NGHĨA LÀ TỐT HƠN  
Các nhà tâm lý học đã khám phá ra một điều kỳ thú rằng, đối với việc củng  
cố khả năng tiếp thu, mức độ dễ dàng của quá trình hồi tưởng tỷ lệ nghịch  
với hiệu quả của quá trình này: một kiến thức hay kỹ năng càng dễ dàng  
lĩnh hội bao nhiêu thì lợi ích với trí nhớ bạn thu được nhờ luyện tập càng ít  
bấy nhiêu. Ngược lại, bạn đầu tư càng nhiều nỗ lực để khôi phục lại kiến  
thức hay kỹ năng thì việc luyện tập có tính gợi nhớ càng gia cố nó chắc chắn  
bấy nhiêu.  
Cách đây không lâu đội bóng chày của trường Đại học Bách Khoa bang  
California ở Syan Luis Obispo đã tham gia vào một thí nghiệm thú vị để cải  
thiện kỹ năng đánh bóng của mình. Tất cả đều là những cầu thủ dày dạn  
kinh nghiệm, thành thạo trong việc tạo ra những cú chạm bóng đầy uy lực,  
nhưng họ vẫn đồng ý thực hiện các bài tập thêm về đập bóng hai lần một  
tuần, tuân thủ hai chế độ luyện tập khác nhau, để xem dạng luyện tập nào  
cho kết quả tốt hơn.  
Đánh bóng chày là một trong những kỹ năng khó nhất trong thể thao. Bóng  
chạm đĩa nhà trong khoảng thời gian chưa tới nửa giây. Ngay lập tức, cầu  
thủ đập bóng phải thực hiện một sự kết hợp phức tạp giữa các kỹ năng về  
giác quan, nhận thức và vận động: xác định lối ném, dự đoán hướng di  
chuyển của bóng, nhắm và căn giờ vung gậy sao cho cú đập tới trúng bóng.  
Chuỗi nhận thức và phản ứng này phải được tăng cường luyện tập đến mức  
có tính tự động, vì quả bóng sẽ nằm gọn trong găng của người bắt bóng từ  
lâu trước khi bạn kịp suy xét xem làm thế nào để đập bóng.  
Một phần của đội bóng luyện tập theo phương pháp tiêu chuẩn. Họ tập  
đánh 45 quả, chia đều làm ba hiệp. Ở mỗi hiệp một lối ném được sử dụng  
1
5 lần. Ví dụ, hiệp đầu là 15 cú ném nhanh, hiệp hai là 15 cú ném lượn vòng  
và hiệp ba là 15 cú ném lừa. Đó là một dạng ôn luyện tập trung. Với mỗi  
hiệp gồm 15 cú ném, vì cầu thủ đập bóng đã nhìn thấy lối ném đó nhiều lần  
hơn nên anh ta cũng giỏi hơn trong việc dự đoán hướng bóng, căn giờ vung  
gậy và đập bóng. Quá trình nắm bắt dường như khá dễ dàng.  
Phần còn lại của đội được giao một chế độ luyện tập khó khăn hơn: ba lối  
ném được bố trí xen kẽ ngẫu nhiên trong 45 lần ném. Với mỗi cú ném,  
người đập bóng không có cơ sở để dự đoán trước lối ném nào sẽ được áp  
dụng. Sau 45 lần vung gậy, anh ta vẫn chật vật để tìm cách đập bóng chính  
77  




BÍ QUYẾT HỌC ĐÂU NHỚ ĐÓ  
xác. Những cầu thủ này dường như vẫn chưa phát triển đến trình độ thành  
thạo như các đồng đội. Sự đan xen và gián đoạn của những cú ném khác  
nhau làm cho quá trình nắm bắt trở nên khó khăn và chậm chạp hơn.  
Các bài tập được tiếp tục tiến hành thêm trong sáu tuần tiếp theo với tần  
suất hai lần một tuần. Kết thúc giai đoạn huấn luyện, khi khả năng đánh  
bóng của các cầu thủ được đánh giá, hai nhóm đã gặt hái được những cải  
thiện rõ rệt nhờ các bài luyện tập thêm, nhưng không phải theo hướng họ  
đã dự đoán. Những cầu thủ luyện tập với các cú ném ngẫu nhiên giờ lại  
trình diễn tốt hơn một cách đáng kể so với những người chỉ luyện tập một  
lối ném lặp đi lặp lại. Nhưng kết quả này càng trở nên thú vị khi bạn biết  
rằng từ trước khi tham gia vào kỳ huấn luyện thêm các cầu thủ này đều là  
những tay đập bóng lão luyện. Nâng trình độ của họ lên một tầm cao hơn  
nữa là minh chứng rõ ràng cho hiệu quả của chế độ luyện tập.  
Lại một lần nữa chúng ta nhận ra hai bài học quen thuộc ở đây. Một là,  
những khó khăn – như cách quãng, đan xen và xáo trộn quá trình luyện tập  

huy động nhiều nỗ lực hơn và rõ ràng đã trì hoãn những thành quả tưởng  
như kém hiệu quả hơn trong hiện tại nhưng lại được đền bù gấp nhiều lần  
bởi những thành quả của một sự tiếp thu mạnh mẽ hơn, chính xác hơn và  
lâu bền hơn trong tương lai. Hai là, những đánh giá của chúng ta về phương  
pháp học tập hiệu quả nhất thường thiếu chính xác và bị tô vẽ bởi những ảo  
tưởng về sự hiểu biết.  
Khi các cầu thủ bóng chày của đội Cal Poly luyện đi luyện lại cú ném lượn  
vòng 15 lần, sẽ dễ dàng hơn cho họ khi ghi nhớ những nhận thức và phản  
ứng cần thiết cho mỗi lối ném: quả bóng xoay hay chuyển hướng thế nào,  
nó đổi hướng nhanh ra sao và nó sẽ quay vòng sau bao lâu. Hiệu quả trình  
diễn được cải thiện, nhưng sự dễ dàng ngày càng tăng của quá trình khôi  
phục lại các nhận thức và phản ứng gần như không mang lại hiệu quả bền  
vững gì cho sự tiếp thu. Đó là kiểu kỹ năng đập bóng vòng bạn sử dụng khi  
biết rằng một cú ném vòng cung sẽ được thực hiện; nó khác với kỹ năng  
đập bóng vòng khi bạn không hề biết nó sẽ xảy ra. Các cầu thủ bóng chày  
cần trau dồi loại kỹ năng thứ hai, nhưng họ thường luyện tập theo cách thứ  
nhất, một dạng ôn luyện tập trung chỉ mang lại sự cải thiện trong ngắn hạn.  
Các cầu thủ đập bóng của đội Cal Poly gặp nhiều trở ngại hơn trong việc  
khôi phục lại những kỹ năng cần thiết khi họ luyện tập với những cú ném  
78  




BÍ QUYẾT HỌC ĐÂU NHỚ ĐÓ  
ngẫu nhiên. Đối phó với khó khăn này khiến quá trình cải thiện diễn tiến  
chậm chạp nhưng chắc chắn hơn.  
Nghịch lý này là vấn đề trọng tâm khi chúng ta nhận thức thế nào là những  
khó khăn đáng mong muốn trong quá trình học hỏi: bạn càng nỗ lực nhiều  
hơn để nhớ lại (hay kỳ thực là học lại) một kiến thức thì bạn càng tiếp thu  
nó tốt hơn. Nói một cách khác, bạn quên càng nhiều về một chủ đề thì quá  
trình tái tiếp thu kiến thức về chủ đề đó của bạn càng hiệu quả hơn.  
SỰ NỖ LỰC GIÚP BẠN TÁI CỦNG CỐ TRÍ NHỚ NHƯ THẾ NÀO?  
Sự khôi phục kiến thức một cách khó khăn, như những gì diễn ra trong quá  
trình luyện tập bị gián đoạn, đòi hỏi bạn phải “nạp lại” hay xây dựng lại  
những yếu tố định hình các kỹ năng hay kiến thức đó một lần nữa từ trong  
trí nhớ dài hạn chứ không phải là lặp lại chúng một cách vô thức qua các ký  
ức ngắn hạn. Trong quá trình hồi tưởng đòi hỏi sự nỗ lực và tập trung này,  
kiến thức lại được nhào nặn thêm một lần nữa: những khía cạnh quan trọng  
nhất trở nên rõ ràng hơn và sự tái củng cố tiếp theo đó gia tăng ý nghĩa cho  
nó, nuôi dưỡng các mối tương quan với những kiến thức trước đó, hỗ trợ  
quá trình nhớ lại sau này bằng các manh mối và xu hướng hồi tưởng, làm  
suy yếu những xu hướng đi ngược lại với chúng. Sự luyện tập cách quãng  
cho phép một chút lãng quên chen vào giữa các giai đoạn luyện tập. Phương  
pháp này củng cố cả khả năng tiếp thu và các manh mối cũng như giúp bạn  
hồi tưởng lại kiến thức một cách dễ dàng mỗi khi cần đến. Nó cũng giống  
như trường hợp người ném bóng cố gắng khiến cho người đập bóng bất  
ngờ với một cú ném bóng vòng sau vài cú ném nhanh. Càng nhiều sự cố  
gắng được huy động để nhớ lại một ký ức hay thực hiện một kỹ năng, miễn  
là cố gắng đó hiệu quả, thì hành vi hồi tưởng hay thực hiện đó càng mang lại  
nhiều lợi ích cho quá trình học hỏi.  
Hình thức rèn luyện tập trung mang lại cảm giác yên tâm như thể chúng ta  
đã làm chủ kiến thức. Bởi lẽ chúng ta đang móc nối thông tin từ những ký  
ức tức thời chứ không phải xây dựng lại hiểu biết từ trí nhớ dài hạn. Nhưng  
cũng giống như những gì đã xảy ra khi ta áp dụng việc đọc lại tài liệu như  
một chiến lược học tập, sự nhuần nhuyễn trôi chảy đạt được nhờ rèn luyện  
tập trung chỉ mang tính tạm thời và cảm giác làm chủ kiến thức chỉ là ảo  
tưởng. Chính quá trình bồi đắp lại tri thức đầy khó khăn mới làm nên sự  
củng cố và tri thức sâu sắc hơn.  
79  




BÍ QUYẾT HỌC ĐÂU NHỚ ĐÓ  
Thiết lập những mô hình tư duy  
Nhờ những nỗ lực luyện tập, một chuỗi ý tưởng phức hợp có quan hệ với  
nhau hay một hệ thống kỹ năng vận động được hợp nhất lại, hình thành nên  
một mô hình tư duy, quá trình này có phần tương đồng với một “ứng dụng  
của não bộ”. Khi học lái xe chúng ta phải thực hiện đồng thời một loạt các  
thao tác. Những thao tác này đòi hỏi chúng ta phát huy tối đa sự tập trung  
và khéo léo trong quá trình học. Nhưng theo thời gian, sự kết hợp của nhận  
thức và các kỹ năng vận động – chẳng hạn như các hiểu biết và thao tác cần  
có để đậu xe song song hay gạt cần số – trở nên thâm căn cố đế như một mô  
hình tư duy và những mô hình như thế này được liên kết với hành động lái  
xe. Các mô hình tư duy là những dạng kỹ năng có hiệu quả cao và được củng  
cố chắc chắn (kỹ năng nhận biết và xử lý một cú ném bóng vòng) hay những  
cấu trúc kiến thức (một chuỗi các nước cờ được ghi nhớ). Những kỹ năng  
hay cấu trúc tri thức này, cũng giống như thói quen, có thể được điều chỉnh  
để thích ứng và áp dụng trong những trường hợp khác nhau. Màn trình  
diễn chuyên nghiệp được bồi đắp từ hàng ngàn giờ luyện tập của bạn trong  
lĩnh vực chuyên môn, dưới những điều kiện khác nhau, qua đó bạn tích lũy  
được một kho tàng phong phú các mô hình tư duy. Điều này cho phép bạn  
nhận thức chuẩn xác một tình huống được đưa ra cũng như ngay lập tức  
lựa chọn và thực hiện phương án phản ứng chính xác.  
Mở rộng phạm vi ứng dụng  
Luyện tập thông qua hồi tưởng là phương thức luyện tập mà bạn thực hiện  
tại những thời điểm khác nhau, trong những tình huống khác nhau và có sự  
đan xen, lồng ghép của nhiều tài liệu học tập. Do đó, nó có lợi thế của sự kết  
nối giữa những liên tưởng mới với tài liệu. Quá trình này thiết lập nên các  
mạng lưới tri thức có mối liên hệ với nhau, những mạng lưới có tác dụng hỗ  
trợ và nâng cao trình độ trong lĩnh vực chuyên môn của bạn. Luyện tập khả  
năng ghi nhớ giúp bạn bổ sung thêm các dấu hiệu khơi gợi lại kiến thức  
cũng như tạo nền tảng cho bạn ứng dụng chúng linh hoạt hơn trong tương  
lai.  
Thử hình dung về một vị bếp trưởng dày dạn kinh nghiệm với nguồn kiến  
thức đa dạng và phong phú về sự tác động qua lại của hương vị và cách bài  
trí món ăn; sự biến đổi hình thái của các nguyên liệu dưới tác dụng của  
nhiệt; những kết quả khác nhau thu được khi bạn sử dụng một cái xoong so  
80  




BÍ QUYẾT HỌC ĐÂU NHỚ ĐÓ  
với một cái chảo, hay dụng cụ nấu nướng bằng đồng so với bằng gang. Thử  
hình dung về một chuyên gia câu cá bằng ruồi; một người có thể cảm thấy  
sự xuất hiện của một con cá hồi và nhận định chính xác những con có khả  
năng là cá hồi; chọn loại mồi câu thích hợp trong các loại ruồi giả, nhộng  
hay bọ; xác định hướng gió, biết phải thả mồi thế nào và đến đâu để câu  
được cá hồi. Thử nghĩ về một cậu bé trên chiếc xe đạp trình diễn BMX, cậu  
có thể thực hiện những động tác bunny-hop (di chuyển đặc biệt nhanh như  
lướt trên mặt đất), động tác tail whip (xoay mình trên không) và những cú  
wall tap (trượt trên bề mặt dốc) trên những địa hình đường phố không hề  
quen thuộc. Sự lồng ghép và đa dạng hóa làm xáo trộn các tình huống luyện  
tập, tạo mối liên kết giữa các kỹ năng và kiến thức đã có với tri thức mới  
đang được tiếp thu. Điều đó khiến những mô hình tư duy của chúng ta trở  
nên linh hoạt hơn, cho phép chúng ta áp dụng hiểu biết của mình vào nhiều  
tình huống hơn.  
Bồi đắp những hiểu biết về mặt nhận thức  
Con người nắm bắt các khái niệm như thế nào? Chẳng hạn trong trường  
hợp tìm hiểu sự khác nhau giữa loài chó và mèo, ta tình cờ bắt gặp những ví  
dụ khác nhau như chó Chihuahua, mèo mướp, chó Great Dane, sư tử (trong  
sách tranh), mèo tam thể, chó sục Welsh. Sự tiếp xúc bị gián đoạn và đan  
xen là đặc tính của hầu hết những trải nghiệm thông thường của con người.  
Đó là một phương pháp học hiệu quả, vì dạng thức tiếp xúc này góp phần  
củng cố các kỹ năng phân loại – nhận biết các chi tiết đặc thù (một con rùa  
ngoi lên để thở nhưng một con cá thì không) – và các kỹ năng suy luận:  
phỏng đoán các quy luật chung (cá có thể thở dưới nước). Sự hồi tưởng lại  
quá trình nghiên cứu lồng ghép, đan xen giữa các loài chim trong một tình  
huống với các tác phẩm hội họa trong một tình huống khác giúp người học  
có thể phân biệt các loài chim hay các tác phẩm nghệ thuật của các họa sĩ  
khác nhau. Đồng thời giúp họ có thể xác định những đặc điểm tương đồng  
cơ bản của các mẫu vật trong cùng một loài chim hay các tác phẩm của cùng  
một nghệ sĩ trong cùng một thời điểm. Khi chúng tôi hỏi những người học  
về phương pháp học tập họ yêu thích hay điều họ tin tưởng về vấn đề này,  
họ cho rằng kinh nghiệm trong việc tìm hiểu nhiều mẫu vật thuộc một loài  
chim trước khi nghiên cứu về một loài chim khác giúp quá trình học hỏi trở  
nên hiệu quả hơn. Nhưng phương pháp lồng ghép, một phương pháp khó  
khăn và dễ gây ra cảm giác nặng nề, bất tiện hơn, lại khiến kỹ năng phân  
biệt điểm khác nhau giữa các loại hình trở nên vượt trội, mà không hề gây  
81  




BÍ QUYẾT HỌC ĐÂU NHỚ ĐÓ  
trở ngại đến quá trình phát triển khả năng tiếp thu các đặc tính tương đồng  
trong cùng một loại hình. Cũng giống như những gì đã được minh chứng  
qua quá trình rèn luyện kỹ năng đập bóng của các cầu thủ bóng chày, việc  
nghiên cứu đan xen gây ra những trở ngại trong việc khơi gợi lại những ví  
dụ trong quá khứ về một loài chim cụ thể, nhưng chính điều này lại gia cố  
chắc chắn hơn hiểu biết về các giống chim đại diện cho loài đó.  
Những trở ngại gây ra bởi sự đan xen mang đến cho quá trình học tập một  
dạng thúc đẩy thứ hai. Luyện tập trong sự đan xen những vật thể có dạng  
hình học khác nhau nhưng có liên hệ với nhau đòi hỏi bạn phải chú ý tới các  
điểm tương đồng cũng như khác biệt. Nhờ thế bạn mới có thể chọn ra công  
thức chuẩn xác để tính toán thể tích. Sự nhạy bén trước các điểm giống và  
khác nhau được tăng cường trong quá trình luyện tập có tính lồng ghép.  
Điều này được cho rằng sẽ khiến tài liệu học tập được mã hóa thành những  
dạng thức phức tạp và đa sắc thái hơn – một vốn hiểu biết phong phú và  
sâu sắc hơn về những đặc tính làm nên sự khác biệt của các vật mẫu hay các  
loại vấn đề và vì sao chúng lại yêu cầu một sự cắt nghĩa hay giải pháp khác;  
chẳng hạn tại sao một con cá chó miền Bắc sẽ giật mồi câu hình thìa (spoon)  
hay mồi hình cá trích (crankbait) trong khi một con cá pecca (bass) sẽ tung  
tăng buộc bạn chờ cho đến khi bạn nhận ra thứ thích hợp để ném cho nó là  
một con dòi hay mồi phễu.  
Cải thiện sự linh hoạt  
Những khó khăn trong việc hồi tưởng gây ra bởi sự gián đoạn, đan xen và  
đa dạng hóa nội dung luyện tập. Chúng ta có thể vượt qua chúng bằng cách  
áp dụng những quy trình tư duy tương tự với những gì sẽ được sử dụng sau  
này trong việc áp dụng những hiểu biết đã thu được vào các tình huống  
thường nhật. Bằng cách mô phỏng những thử thách của kinh nghiệm thực  
tiễn, những chiến lược học tập này sẽ thích nghi được với tôn chỉ “luyện tập  
như thể bạn đang thi đấu và bạn sẽ thi đấu như lúc bạn luyện tập” đồng thời  
cải thiện quy trình vẫn được các nhà khoa học gọi là sự chuyển giao kiến  
thức, hay chính là khả năng áp dụng những gì đã học vào các tình huống  
mới. Trong cuộc thí nghiệm về bài tập đập bóng của đội Cal Poly, hành vi  
khắc phục những chướng ngại đến từ các lối ném bóng ngẫu nhiên đã thiết  
lập nên một “vốn từ” phong phú hơn về những quy trình tư duy giúp người  
học nhận thức bản chất của các chướng ngại (ví dụ, người ném bóng đang  
sử dụng lối ném nào) và lựa chọn giữa các phương án phản ứng tiềm năng  
82  




BÍ QUYẾT HỌC ĐÂU NHỚ ĐÓ  
so với những quy trình tư duy hạn hẹp chỉ đủ để giúp chúng ta nắm bắt kỹ  
năng nhờ sự ôn luyện tập trung thiếu vắng những kinh nghiệm đa dạng mà  
có. Hãy cùng nhớ lại những học sinh đã tỏ ra thành thạo hơn trong việc ném  
các bao đựng đậu vào những chiếc rổ ở cự ly 0,9m sau khi tập ném ở cự ly  
0
0
,6m và 1,2m so với những học sinh chỉ tập với những chiếc rổ cách xa  
,9m. Hoặc nhớ lại mức độ khó khăn và phức tạp ngày càng gia tăng của  
khóa đào tạo mô phỏng tại trường dạy nhảy dù, hay mô hình mô phỏng  
khoang lái trong chiếc máy bay thương mại của Matt Brown.  
Trau dồi tư duy trước quá trình học hỏi  
Khi được chỉ dẫn cách thức giải quyết một vấn đề mà trước đó bạn đã chật  
vật đối diện, giải pháp đưa ra sẽ được tiếp thu tốt hơn và ghi nhớ lâu hơn.  
Khi bạn mua một chiếc thuyền câu và cố gắng buộc một cái dây neo, khả  
năng tìm hiểu và ghi nhớ cách buộc nút dây thừng của bạn sẽ cao hơn nhiều  
so với lúc bạn đứng trong công viên theo dõi nút buộc đó thành hình trong  
tay người hướng đạo sinh, người nghĩ rằng tiết mục trình diễn cách tạo ra  
nhiều nút buộc sẽ giúp ích nhiều hơn cho cuộc sống.  
NHỮNG CHIẾN LƯỢC HỌC TẬP KẾT HỢP CHẶT CHẼ CÁC TRỞ NGẠI  
ĐÁNG MONG MUỐN KHÁC  
Chúng ta thường nghĩ các trở ngại sẽ phương hại đến quá trình học hỏi,  
nhưng một số loại trở ngại nhất định có thể sản sinh ra những lợi ích cho sự  
tiếp thu, và đôi khi những tác dụng tích cực đó thật đáng ngạc nhiên. Bạn  
muốn đọc một bài báo được in ở khổ chữ thường hay khổ chữ mờ mờ  
không rõ nét? Gần như chắc chắn bạn sẽ chọn loại thứ nhất. Nhưng khi văn  
bản được trình bày hơi mờ một chút hay trong một phông chữ hơi khó đọc,  
người ta sẽ nhớ nội dung của nó tốt hơn. Dàn ý đại cương của bài giảng có  
nên tuân thủ chính xác tiến trình của một chương trong sách giáo khoa, hay  
sẽ tốt hơn nếu bài giảng trệch đi so với sách giáo khoa ở vài điểm? Hóa ra  
khi dàn ý của một bài giảng diễn tiến theo một trình tự khác so với các đoạn  
trong sách giáo khoa, những cố gắng để nắm bắt các ý chính và hóa giải  
những điểm bất đồng sẽ khiến học sinh nhớ lại nội dung tốt hơn. Một điều  
đáng ngạc nhiên khác là, khi đọc một văn bản có vài từ bị bỏ sót một vài chữ  
cái, người đọc bắt buộc phải tự thêm vào những chữ cái đó, họ sẽ đọc chậm  
lại và điều này sẽ giúp cải thiện sự ghi nhớ. Trong tất cả những ví dụ đó, sự  
thay đổi so với cách trình bày thông thường gây ra một khó khăn, đó chính  
83  




BÍ QUYẾT HỌC ĐÂU NHỚ ĐÓ  
là làm gián đoạn sự nhuần nhuyễn, trôi chảy. Điều này hối thúc người học  
học tập chuyên cần hơn để xây dựng nên những kiến giải có ý nghĩa. Những  
nỗ lực thêm vào đó chính là chất xúc tác cho sự lĩnh hội và hiểu biết. (Tất  
nhiên, quá trình học hỏi sẽ không được cải thiện nếu người học không thể  
khắc phục hay nhìn ra ý nghĩa đã bị che lấp bởi trở ngại đó.)  
Hành vi nỗ lực chủ động tìm kiếm đáp án cho một câu hỏi hay cố gắng giải  
quyết một vấn đề hơn là thụ động đón nhận thông tin hay giải pháp do  
người khác trình bày được biết tới như là hành vi kiến tạo. Ngay cả khi bạn  
bị tra vấn về một kiến thức đã trở nên quen thuộc với mình, một bài tập  
đơn giản kiểu điền vào chỗ trống sẽ có tác dụng củng cố trí nhớ của bạn về  
kiến thức đó và tăng cường khả năng nhớ lại nó sau này. Một bài kiểm tra  
dạng yêu cầu cung cấp câu trả lời sẽ có lợi cho sự tiếp thu của bạn hơn là  
dạng lựa chọn từ nhiều phương án. Yêu cầu viết một bài luận ngắn thậm chí  
còn mang lại ích lợi lớn hơn nữa. Khắc phục những khó khăn vừa phải như  
thế này là một hình thức học tập chủ động, trong đó người học thực hiện  
những yêu cầu tư duy ở trình độ cao hơn là thụ động tiếp nhận kiến thức từ  
sự truyền thụ của người khác.  
Tác dụng của hành vi kiến tạo trong việc hỗ trợ quá trình học hỏi thậm chí  
còn trở nên rõ rệt hơn khi bạn đứng trước yêu cầu cung cấp câu trả lời hay  
giải pháp cho một vấn đề mới mẻ. Tác dụng này được lý giải trong quan  
điểm sau: khi bạn tìm kiếm một giải pháp bằng cách phục hồi những hiểu  
biết có liên quan từ trong trí nhớ, bạn đang thúc đẩy hành trình bù đắp một  
lỗ hổng kiến thức trước khi đáp án được đưa ra để lấp đầy nó; và khi bạn  
lấp đầy nó, các mối liên hệ với những hiểu biết có liên quan được thiết lập.  
Đó là cách những nỗ lực làm tươi mới tư duy của bạn. Ví dụ, nếu ai đó hỏi  
bạn về thủ phủ của Texas trong khi bạn đến từ Vermont, có thể bạn sẽ bắt  
đầu trầm ngâm giữa các khả năng: Dallas? San Antonio? El Paso? Houston?  
Thậm chí nếu bạn còn chưa chắc chắn, tiếp tục tìm ra các phương án thay  
thế cho đến khi có đáp án chính xác sẽ giúp ích cho bạn (tất nhiên trong  
trường hợp này đáp án là Austin.) Bạn vật lộn với vấn đề, vắt óc tìm kiếm  
điều có thể cho bạn câu trả lời. Điều đó có thể dẫn bạn đến với sự hiếu kỳ,  
thậm chí bối rối hay bực bội và chính xác là bạn đang nhận ra một lỗ hổng  
kiến thức cần được lấp đầy. Sau khi cách giải quyết được đưa ra, một tia  
sáng lóe lên. Những nỗ lực giải quyết vấn đề tuy thất bại song lại khuyến  
khích quá trình tiếp tục xử lý đáp án ở một tầng sâu hơn sau khi người học  
được cung cấp đáp án, tạo điều kiện cho sự mã hóa diễn ra thuận lợi theo  
84  




BÍ QUYẾT HỌC ĐÂU NHỚ ĐÓ  
cách mà việc thuần túy đọc câu trả lời không thể mang lại. Giải quyết một  
vấn đề tốt hơn là chỉ ghi nhớ cách nó được giải quyết. Nỗ lực tìm ra giải  
pháp và đưa ra đáp án dù thiếu chính xác vẫn hơn là không nỗ lực gì.  
Khi bạn bỏ ra vài phút để xem xét lại những gì đã học được từ một trải  
nghiệm (hay trong một buổi học mới đây) và tự vấn bằng những câu hỏi,  
bạn đang thực hiện một hành vi được biết đến là sự suy ngẫm. Chẳng hạn,  
sau khi nghe một bài giảng hay đọc một bài tập, có thể bạn sẽ tự hỏi: Đâu là  
những ý chính? Đâu là những ví dụ? Có mối liên hệ gì với những gì mình đã  
biết? Sau khi thực hành một kiến thức hay kỹ năng mới, bạn có thể tự hỏi  
mình: Điều gì mình đã làm tốt? Điều gì mình đã có thể làm tốt hơn? Điều gì  
mình cần phải học thêm để thành thục hơn nữa, hay mình nên áp dụng  
chiến lược gì để kết quả lần sau được tốt hơn?  
Sự suy ngẫm có thể bao hàm một số hoạt động nhận thức mà chúng ta đã  
thảo luận đến như công cụ hỗ trợ quá trình tiếp thu được mạnh mẽ hơn.  
Những hoạt động này gồm hồi tưởng (khôi phục những kiến thức vừa tiếp  
nhận từ trong tư duy), kiến tạo (ví dụ như liên hệ tri thức mới với những gì  
đã biết) và sản xuất (chẳng hạn như diễn đạt lại những ý chính bằng ngôn  
ngữ của mình hay hình dung và diễn tập trong đầu những gì định thay đổi  
trong lần tới).  
Một hình thức suy ngẫm đang trở nên phổ biến trong môi trường giảng dạy  
hiện nay mang tên “viết ra để học”. Trên thực tế, các sinh viên phản ánh chủ  
đề của một buổi học gần đây của họ trong một bài viết ngắn gọn, tại đó họ  
trình bày những ý chính theo cách viết của riêng mình và liên hệ các nội  
dung đó với những khái niệm khác đã được đề cập đến trong hay ngoài lớp  
học (chẳng hạn như Mary Pat Wenderoth giao cho các sinh viên tham gia  
lớp sinh lý học con người của mình đọc chương 8 viết về “các đoạn văn  
cung cấp kiến thức”). Quan điểm về ích lợi của một loạt các hoạt động nhận  
thức đa dạng góp phần vào hành vi suy ngẫm (hồi tưởng, diễn giải, kiến tạo)  
đối với quá trình học hỏi đã được thiết lập và củng cố vững chắc qua các  
nghiên cứu thực nghiệm.  
Vai trò của “viết ra để học” trên tư cách một công cụ học tập đã được kiểm  
nghiệm rõ ràng trong một nghiên cứu thú vị gần đây. Hơn 800 sinh viên đại  
học tại một số lớp tâm lý học đại cương được nghe một số bài giảng trong  
suốt học kỳ. Sau khi một khái niệm chủ chốt trong phạm vi bài giảng được  
85  




BÍ QUYẾT HỌC ĐÂU NHỚ ĐÓ  
đưa ra, giáo viên hướng dẫn yêu cầu sinh viên viết ra các nội dung để học.  
Các sinh viên này tự soạn ra những bản tổng kết các ý chính, như viết lại các  
khái niệm bằng cách diễn đạt của mình hay trình bày thêm về các khái niệm  
bằng cách đưa ra các ví dụ minh họa cho chúng. Đối với một số khái niệm  
chính khác được đưa ra trong bài giảng, các sinh viên theo dõi một hệ thống  
các trang trình chiếu tóm lược các khái niệm và dành ra vài phút để chép lại  
nguyên văn các ý chính và ví dụ trong trang trình chiếu đó.  
Kết quả? Trong các bài kiểm tra được quy định trong suốt học kỳ, các bạn  
sinh viên phải trả lời những câu hỏi nhằm đánh giá hiểu biết của bản thân  
về những khái niệm quan trọng mà họ đã học. Điểm số của họ cho những  
khái niệm mà bản thân đã diễn đạt lại theo cách riêng của mình cao một  
cách đáng kể (xấp xỉ nửa điểm tính theo thang điểm chữ) so với kết quả thu  
hoạch từ những khái niệm họ chỉ sao chép lại. Điều đó cho thấy việc chỉ tiếp  
xúc một cách đơn giản với các khái niệm thì không thể sản sinh ra các lợi  
ích đối với việc học tập. Trong các bài kiểm tra tiến trình diễn ra khoảng hai  
tháng sau đó nhằm đánh giá khả năng ghi nhớ, những lợi ích của phương  
pháp viết ra để học trong vai trò một công cụ suy ngẫm dẫu có suy giảm  
nhưng vẫn còn tương đối mạnh mẽ.  
SỰ THẤT BẠI VÀ NHỮNG Ý TƯỞNG HOANG ĐƯỜNG VỀ PHƯƠNG PHÁP  
HỌC TẬP KHÔNG SAI SÓT  
Trong những năm 1950 và 1960, nhà tâm lý học B. F. Skinner đã chủ trương  
tán thành trào lưu áp dụng phương pháp “học tập không sai sót” vào nền  
giáo dục. Ông tin rằng những sai lầm của người học có tác dụng không tốt  
và là hậu quả của hướng dẫn lệch lạc. Lý thuyết về học hỏi không sai sót là  
nguồn gốc của những phương pháp giảng dạy mà theo đó người học được  
truyền thụ kiến thức từng chút một, và những kiến thức ít ỏi đó ngay lập  
tức bị kiểm tra mà chưa hề trải qua quá trình nhận thức đầy đủ, nói một  
cách khác, kiến thức vẫn còn tươi mới ở giai đoạn ký ức tức thời và dễ dàng  
được dẫn ra trong một bài kiểm tra. Khả năng sai sót trong trường hợp này  
gần như là bằng không. Từ đó đến nay, chúng ta đã dần đi đến thống nhất  
với quan điểm rằng khôi phục kiến thức từ trí nhớ ngắn hạn là một chiến  
lược học tập không hiệu quả và những sai lầm là một phần không thể thiếu  
trong quá trình nỗ lực nhằm nâng cao khả năng nắm bắt một tri thức mới.  
Tuy nhiên, ở văn hóa phương Tây, nơi thành tích vẫn được xem như dấu  
hiệu của năng lực, nhiều người học vẫn đánh đồng những sai lầm với sự  
86  




BÍ QUYẾT HỌC ĐÂU NHỚ ĐÓ  
thất bại và làm mọi điều có thể để tránh mắc phải chúng. Có lẽ mối ác cảm  
với sự thất bại được cổ xúy bởi một số người làm công tác giảng dạy, những  
người khổ công lao động với niềm tin rằng người học được phép mắc lỗi chỉ  
khi họ có thể học hỏi từ chính những lỗi đó.  
Đó là một xu hướng sai lầm. Khi người học mắc lỗi và ngay lập tức được sửa  
chữa, họ sẽ không học được gì từ những sai sót này. Thậm chí những chiến  
lược dễ nảy sinh sai sót, như yêu cầu người học cố gắng giải quyết vấn đề  
trước khi chỉ dẫn họ phải làm thế nào, lại mang đến sự tiếp thu và lưu trữ  
thông tin mạnh mẽ hơn những phương pháp học tập thụ động, miễn là  
thông tin đó xuất phát từ những phản hồi có tính hiệu chỉnh. Hơn thế nữa,  
một số người được dạy rằng học tập là một cuộc tranh đấu mà trong đó  
những sai lầm là điều không thể tránh khỏi. Những người đó sẽ dễ có khả  
năng bộc lộ thiên hướng trong giải quyết những thử thách gay go. Họ cũng  
có xu hướng nhìn nhận sai sót như là những bài học và bước ngoặt trên  
hành trình làm chủ tri thức chứ không phải những thất bại.  
Nỗi lo ngại trước thất bại có thể đầu độc tiến trình nhận thức bằng cách  
tiêm nhiễm những ác cảm bằng các hình thức kiểm nghiệm và rủi ro, điều  
làm nên đặc trưng của quá trình đấu tranh trong tư tưởng, hay triệt tiêu  
khả năng hành động trong môi trường áp lực, ví dụ như trong một bài kiểm  
tra. Chẳng hạn trong trường hợp thứ hai vừa kể trên, những sinh viên lo  
ngại trước việc mắc sai lầm trong các bài thi có thể sẽ làm bài kiểm tra kém  
hơn trong thực tế. Chính nỗi lo lắng của họ là nguyên nhân của điều đó. Tại  
sao lại có thể như thế? Dường như một phần đáng kể năng lực ghi nhớ khả  
dụng được dùng để giám sát quá trình thực hiện của họ (Mình đang làm thế  
nào? Liệu mình có đang làm điều gì sai không?), vì thế để lại một phần ít ỏi  
hơn cho việc giải quyết vấn đề được đưa ra trong bài thi. “Trí nhớ khả  
dụng” hàm ý khối lượng thông tin bạn có thể lưu giữ trong đầu khi đang xử  
lý một vấn đề, đặc biệt là khi phải đối mặt với sự xao lãng. Trí nhớ khả dụng  
của mọi người đều rất hạn chế, một số tốt hơn số còn lại và năng lực ghi  
nhớ khả dụng tốt hơn đồng nghĩa với các chỉ số thông minh (IQ) cao hơn.  
Để khám phá lý thuyết về ảnh hưởng triệt tiêu của nỗi lo ngại trước thất bại  
lên quá trình thực hiện bài kiểm tra, các học sinh lớp 6 tại Pháp được giao  
những bài tập đảo chữ hóc búa đến mức không em nào có thể giải được. Sau  
khi chật vật mà vẫn không giải được chúng, một nửa số học sinh được tiếp  
nhận một bài học trong vòng mười phút, qua đó các em được dạy rằng  
87  




BÍ QUYẾT HỌC ĐÂU NHỚ ĐÓ  
chướng ngại là phần trọng yếu trong quá trình học tập, việc mắc lỗi là  
đương nhiên và nằm trong tầm dự đoán, cũng như các bài luyện tập giúp  
sửa chữa chúng, tương tự như khi ta tập đi xe đạp. Những học sinh còn lại  
chỉ đơn giản được hỏi các em đã cố gắng giải các phép đảo chữ như thế nào.  
Sau đó cả hai nhóm cùng tham gia vào một bài sát hạch khó khăn. Kết quả  
của bài sát hạch này sẽ cung cấp thước đo về trí nhớ khả dụng của các em.  
Những học sinh đã được dạy rằng sai lầm là một phần tự nhiên trong quá  
trình học hỏi sử dụng trí nhớ khả dụng tốt hơn đáng kể so với các em khác.  
Những em này không dồn hết năng suất ghi nhớ khả dụng của mình vào cố  
gắng một cách tuyệt vọng để giải quyết nhiệm vụ khó khăn. Lý thuyết này  
cũng đã được kiểm chứng rộng rãi trong rất nhiều hình thức nghiên cứu  
trước đó. Các kết quả đưa ra đều ủng hộ phát hiện rằng khó khăn có thể  
khơi dậy cảm giác về sự kém cỏi, chính cảm giác này làm nảy sinh lo lắng, và  
đến lượt lo lắng cản trở quá trình học hỏi. Một phát hiện nữa cũng được  
khẳng định là, “sinh viên sẽ học tốt hơn khi họ có cơ hội đương đầu với  
những khó khăn.”  
Những công trình nghiên cứu đó chỉ ra rằng, không phải mọi khó khăn xảy  
ra trong tiến trình học hỏi đều đáng mong muốn. Nỗi lo sợ khi phải đối mặt  
với một bài thi có vẻ như là một điều không được mong đợi. Các nghiên cứu  
này cũng nhấn mạnh việc người học nhận thức được rằng những khó khăn  
trong học tập không chỉ có thể dự đoán trước được mà còn có thể mang lại  
lợi ích là điều rất quan trọng. Về điều này, cuộc khảo sát tại Pháp nói trên  
đã thêm một lần nữa xác thực một quan điểm đã được xây dựng trong rất  
nhiều nghiên cứu trước đó. Phải kể đến đầu tiên trong số đó là các công  
trình nghiên cứu của Carol Dweck và Anders Ericsson, cả hai sẽ được chúng  
tôi thảo luận tại chương 7 trong mối liên hệ với đề tài về phát triển những  
năng lực trí tuệ. Theo những gì được trình bày trong tác phẩm của Dweck,  
những người tin rằng năng lực trí tuệ của họ được ấn định từ khi mới ra đời  
và được đặt trong mối liên kết với gen di truyền của họ, thường cố lảng  
tránh những thách thức mà họ không thể đối phó; vì theo họ, thất bại  
dường như là dấu hiệu của năng lực bẩm sinh yếu kém. Ngược lại, một số  
khác được hướng đến nhận thức rằng sự nỗ lực và học hỏi sẽ thay đổi khả  
năng của não bộ, và rằng khả năng tư duy của họ phần nhiều nằm trong tầm  
kiểm soát của chính họ. Những người này có khả năng vượt qua những  
chướng ngại cam go và thường bền bỉ hơn. Họ coi thất bại là một dấu hiệu  
của sự cố gắng cũng như một bước chuyển trên con đường nhận thức hơn  
88  




BÍ QUYẾT HỌC ĐÂU NHỚ ĐÓ  
là thước đo của sự bất lực hay điểm kết của hành trình. Tác phẩm của  
Anders Ericsson về bản chất của sự thể hiện thành thạo chỉ ra rằng để đạt  
tới trình độ lão luyện, người học phải cống hiến hàng nghìn giờ chuyên tâm  
rèn luyện để phấn đấu vượt qua trình độ hiện tại của mình. Trong quá trình  
đó thất bại trở thành một trải nghiệm thiết yếu trên hành trình vươn tới sự  
uyên bác.  
Cuộc khảo sát với các học sinh lớp 6 tại Pháp đã nhận được sự đồng tình  
của đông đảo công chúng. Nó cũng trở thành nguồn cảm hứng cho một  
trường đào tạo năng khiếu ở Pháp tổ chức một “Festival of e
ors” (Ngày  
hội của những sai sót) nhằm mục đích truyền tới các em học sinh thông  
điệp rằng, mắc sai lầm là một phần có tính tích cực trong quá trình học tập –  
đó không phải là thất bại mà là một dấu hiệu của sự nỗ lực. Theo quan điểm  
của các nhà tổ chức ngày hội, xã hội hiện đại ngày nay quá chú trọng vào  
việc phô diễn các kết quả, điều đó đã sản sinh ra một nền văn hóa của  
những tư duy hèn yếu, trong khi đó một nền văn hóa đang rất cần những  
chất xúc tác trí tuệ và sự dũng cảm chấp nhận rủi ro, những điều đã từng  
làm nên các khám phá vĩ đại ghi dấu trong lịch sử nước Pháp.  
Chúng ta không cần đến một bước nhảy quá lớn lao về mặt nhận thức để  
tiến từ “Festival of e
ors” của Paris đến “Failcon” (Nghiên cứu về thất bại)  
tại San Francisco, nơi các doanh nhân trong lĩnh vực công nghệ và những  
chuyên gia về đầu cơ họp mặt hằng năm để nghiên cứu về những thất bại  
của mình. Điều đó đã mang đến cho họ cái nhìn thấu đáo, đầy tính biện  
chứng mà họ rất cần phải chú trọng trong những chiến lược kinh doanh  
nhằm đạt tới thành công. Thomas Edison đã gọi thất bại là nguồn cảm hứng  
và mọi người đều biết tới câu nói nổi tiếng của ông: “Tôi không thất bại. Tôi  
chỉ vừa tìm ra 10.000 cách không hiệu quả.” Ông kết luận rằng, sự kiên trì  
đối mặt với thất bại là bí quyết dẫn tới thành công.  
Thất bại là nền tảng cho các phương pháp khoa học, những gì vẫn thúc đẩy  
sự tiến bộ trong hiểu biết của chúng ta về chính thế giới ta đang sống. Các  
phẩm chất kiên nhẫn và cần cù, những điều đã biến thất bại thành những  
thông tin hữu ích, đã đặt nền móng cho những phát kiến thành công ở mọi  
phương diện cũng như trở thành trọng tâm cốt lõi trong hầu hết những quá  
trình học tập thành công. Thất bại khiến chúng ta thấy được sự cần thiết  
phải tăng cường nỗ lực gấp đôi, hay giải phóng cho chúng ta được tự do thử  
những phương pháp khác. Trong bài diễn thuyết của mình trước các cử  
89  




BÍ QUYẾT HỌC ĐÂU NHỚ ĐÓ  
nhân tốt nghiệp khóa 2005 tại Đại học Stanford, Steve Jobs đã chia sẻ về  
việc ông bị sa thải khỏi Apple Computer, nơi ông là nhà đồng sáng lập, vào  
năm 1985 khi ông ở tuổi 30: “Tôi đã không nhận thấy điều đó, nhưng rồi  
hóa ra việc bị sa thải khỏi Apple lại là điều tốt nhất từng xảy ra với tôi. Áp  
lực nặng nề của thành công đã bị thay thế bởi sự nhẹ nhõm của việc được  
trở lại làm tân binh một lần nữa, với hiểu biết ít chắc chắn hơn về mọi thứ.  
Tôi được tự do để bước vào một trong những thời kỳ sáng tạo đỉnh cao  
trong đời mình.”  
Đó không phải là một thất bại đáng mong muốn hay là một nỗ lực đầy can  
trường bất chấp rủi ro; đôi khi chúng ta chỉ thực sự khám phá ra điều gì có  
hiệu quả, điều gì không sau khi đón nhận thất bại. Không nghi ngờ gì nữa,  
cố gắng tự mình tháo gỡ một vấn đề nan giải mang lại cho chúng ta nhiều  
lợi ích hơn là được trao tận tay giải pháp, ngay cả khi chúng ta thất bại  
nhanh chóng từ trong nỗ lực tìm kiếm đáp án đầu tiên.  
MỘT VÍ DỤ VỀ QUÁ TRÌNH HỌC TẬP CÓ TÍNH NĂNG SUẤT  
Như chúng tôi đã đề cập ở trên, quá trình nỗ lực giải quyết một vấn đề mà  
không cần đến sự hỗ trợ của bất kỳ hình thức hướng dẫn nào được gọi là  
quá trình học tập có tính năng suất, trong đó người học coi trọng việc tự  
“sản xuất” ra câu trả lời hơn là nhớ lại nó. Việc sản xuất này là một tên gọi  
khác của phương pháp thử và sai cổ điển. Tất cả chúng ta đều không xa lạ gì  
với các câu chuyện về những đứa trẻ còi cọc trong các gara ô tô ở thung  
lũng Silicon cùng những trò tào lao bên chiếc máy tính để rồi trở thành  
những nhà tỷ phú. Chúng tôi muốn trình bày ở đây một kiểu ví dụ khác, về  
Bonnie Blodgett ở Minnesota.  
Bonnie là một nhà văn, một chuyên gia bài trí sân vườn không được đào tạo  
bài bản, đồng thời cũng là người luôn bị ám ảnh bởi một giọng nói thường  
trực không ngừng vang lên trong tâm trí về một ý thích nhất thời nào đó  
từng khiến bà bị bẽ mặt. Trong khi Bonnie là một phụ nữ với khiếu thẩm  
mỹ vượt trội, bà cũng là một người của những hoài nghi khác thường.  
“Phong cách học hỏi” của bà có thể được gọi là nắm-lấy-trước-khi-bạn-thấy-  
vì-nếu-bạn-thấy-trước-thì-có-thể-bạn-sẽ-không-thích-thứ-bạn-nhìn-thấy.  
Cuốn sách về làm vườn của bà ra mắt với cái tên The Blundering Gardener  
(
tạm dịch: Người làm vườn hay mò mẫm). Tên gọi này là một cách để bà  
xua đi những thanh âm hồ nghi trong đầu, vì dù ý tưởng bất chợt tiếp theo  
90  




BÍ QUYẾT HỌC ĐÂU NHỚ ĐÓ  
có dẫn tới hậu quả gì, bà vẫn sẽ gắng sức thực hiện nó. “Mò mẫm có nghĩa là  
bạn triển khai kế hoạch của mình trước khi bạn tìm ra cách thích hợp để  
thực hiện nó, trước khi bạn biết mình đang vướng phải điều gì. Đối với tôi,  
rủi ro của việc nhận thức được điều mình đang chuẩn bị bước vào chính là  
ở chỗ nó sẽ trở thành chướng ngại khủng khiếp ngăn bạn bắt đầu hành  
động.”  
Thành công của Bonnie đã chỉ ra rằng quá trình vật lộn với một vấn đề có  
thể khiến việc tiếp thu trở nên mạnh mẽ như thế nào, sự cố gắng bền bỉ và  
tận tụy để vươn lên trong một lĩnh vực cụ thể thông qua những nỗ lực thử  
nghiệm và sai sót có thể mang lại sự thấu suốt về những vấn đề phức tạp và  
hiểu biết rộng hơn mối tương quan giữa các sự vật. Khi chúng tôi có cuộc  
trò chuyện cũng là lúc bà vừa trở về sau chuyến đi tới miền Nam Minnesota  
để gặp gỡ một nhóm nông dân. Những người này muốn tham vấn hiểu biết  
sâu sắc trong lĩnh vực làm vườn của bà về một loạt các vấn đề từ bố cục và  
thiết kế đến các biện pháp kiểm soát sâu bệnh và tưới tiêu. Kể từ khi bà bắt  
đầu công việc làm vườn, các tác phẩm về vườn tược của Bonnie đã được  
đông đảo công chúng trên cả nước đón nhận và có được sự ủng hộ rộng rãi  
của các đại lý tiêu thụ. Khu vườn của bà cũng trở thành điểm tham quan của  
nhiều chuyên gia làm vườn khác.  
Bonnie đến với lĩnh vực trang trí sân vườn vào tuổi trung niên khi bà nhận  
thấy bản thân gặp vấn đề với nhãn cầu. Bà chưa từng được đào tạo trong  
lĩnh vực này, điều duy nhất bà có là một khát khao cháy bỏng được dùng  
chính đôi bàn tay lấm bùn đất của mình để tạo nên những không gian thơ  
mộng trong từng góc của ngôi nhà ở khu phố cổ St. Paul, nơi bà chung sống  
cùng người chồng.  
“Trải nghiệm từ việc sáng tạo nên cái đẹp đã trấn tĩnh tôi,” bà chia sẻ,  
nhưng nó cũng là một quá trình khám phá đầy khắc nghiệt. Bà đã từng là  
một nhà văn và sau vài năm dấn thân vào lĩnh vực làm vườn, bà bắt đầu  
xuất bản một ấn phẩm hàng quý với tựa đề Garden Letter (tạm dịch: Tác  
phẩm trong vườn), trong đó bà ghi chép lại những khám phá, thất bại,  
những bài học và cả thành công của mình. Bà sáng tác và làm vườn theo  
cùng một phong cách, với cả sự táo bạo lẫn đức tính khiêm nhường, mang  
đến một sự kết hợp thú vị cũng như cái nhìn thấu đáo đáng ngạc nhiên, điều  
chắc chắn là thành quả của nhiều năm kinh nghiệm. Khi tự gọi mình là một  
91  




BÍ QUYẾT HỌC ĐÂU NHỚ ĐÓ  
“người làm vườn hay mò mẫm”, bà đang cho phép bản thân và cả chúng ta,  
những độc giả, được mắc sai lầm và tiến bộ từ chính sai lầm đó.  
Chúng ta cần lưu ý rằng, trong khi đang tìm tòi kinh nghiệm của mình, ngoài  
hành vi làm vườn, Bonnie còn đang thực hiện hai quá trình học tập hiệu  
quả. Bà đang hồi tưởng lại từng chi tiết và câu chuyện về mỗi khám phá của  
mình – như một thí nghiệm trong việc ghép giống hai loài cây ăn quả chẳng  
hạn – và sau đó bà diễn giải sâu thêm cho người đọc bằng những kinh  
nghiệm của mình, tạo nên mối quan hệ nhân quả giữa thành quả đó với  
những gì liên quan mà bà đã học hay biết.  
Sự thôi thúc thực hiện các đột phá liều lĩnh đã đưa bà băng qua những vùng  
thám hiểm rộng lớn trong kinh đô vườn tược, và tất nhiên, là cả thế giới của  
ngôn ngữ La-tinh hay các tác phẩm kinh điển về vườn tược. Chúng cũng thu  
hút bà đến với lĩnh vực thẩm mỹ học về không gian và cấu trúc, cũng như  
những kỹ thuật nảy sinh từ đó: xây dựng tường đá; đặt đường ống dẫn  
nước; lắp đặt một mái vòm trên nóc gara; thiết kế lối đi, bậc thang và cổng;  
dỡ toang một hàng rào cọc nhọn phong cách Gothic, rồi tái tạo chỗ gỗ đó để  
đảm bảo thông thoáng với những thanh ngang chắc chắn hơn nhằm níu  
ngôi nhà ba tầng sừng sững theo lối kiến trúc Victoria xuống và kết nối nó  
với những khoảnh vườn xung quanh. Nó giúp tạo ra những không gian  
ngoài trời thoáng đãng có thể quan sát dễ dàng từ ngoài phố đồng thời vẫn  
được bao bọc xung quanh, nhằm mang lại cảm giác riêng tư không thể  
thiếu, giữ cho khu vườn vẫn là không gian của chính nó. Những không gian  
đầy cá tính và bất cân xứng của bà mang đến hình dung về một sự tiến hóa  
tự nhiên nhưng vẫn thống nhất nhờ sự lặp lại của các họa tiết, đường nét và  
hình khối.  
Một ví dụ đơn giản về phương pháp bà tiến dần tới sự tinh thông về một  
lĩnh vực ngày càng phức tạp là cách bà nắm bắt những kiến thức về phân  
loại thực vật và tên gọi La-tinh. “Khi tôi bắt đầu, thế giới thực vật hoàn toàn  
là một ngôn ngữ xa lạ với tôi. Tôi thường xuyên đọc sách về làm vườn và  
chẳng hiểu chúng một chút nào. Tôi không hề biết tên gọi của những loài  
cây, dù là ngôn ngữ phổ thông hay tiếng La-tinh. Trước đó tôi cũng chưa  
từng nghĩ đến việc học những thứ này. Đã có lúc tôi nghi hoặc: Sao mình lại  
muốn làm điều đó? Sao không chỉ đơn giản bước là ra ngoài kia, đào một cái  
hố và đặt thứ gì đó vào bên trong nó?” Thứ ưa thích của Bonnie là những  
bức vẽ mang đến cho bà những ý tưởng và thông điệp, mà trong đó các nhà  
92  




BÍ QUYẾT HỌC ĐÂU NHỚ ĐÓ  
thiết kế sử dụng lối diễn đạt như “phương pháp của tôi” để mô tả cách thức  
họ đạt tới những hiệu quả mong muốn. Đó là một đại từ sở hữu, phương  
pháp của tôi, thứ mà thông qua hành động của mình Bonnie vẫn luôn tự quả  
quyết trong cuộc dấn thân liều lĩnh để tiếp thu kiến thức. Quan điểm ở đây  
là mọi phương pháp của mỗi người làm vườn đều chỉ thuộc về duy nhất cá  
nhân họ. Trong phương pháp của Bonnie, không xuất hiện những chỉ dẫn từ  
các chuyên gia và càng hiếm hoi hơn nữa những hiểu biết về hệ thống phân  
loại Linnaeus hay những cái tên La-tinh của các loài cây mà bà vẫn trồng  
trong hốc và kéo vòi dẫn nước vào. Nhưng khi bà vùng vẫy xoay xở trong  
thế giới đó, trong lúc lao động để sáng tạo nên những không gian diệu kỳ từ  
trong bùn đất, chúng liên tục nhảy múa trong đầu bà. Và bà đã đến với ngôn  
ngữ La-tinh và hệ thống Linnaeus theo cách mà bà không hề trông đợi.  
“Bạn bắt đầu khám phá ra rằng những cái tên La-tinh rất hữu ích. Chúng có  
thể chỉ cho bạn con đường ngắn hơn để đến với những kiến thức về bản  
chất của các loài thực vật và chúng cũng giúp bạn ghi nhớ. “Tardiva” là tên  
của một giống thực vật, được đặt sau tiền tố “hydrangea” (tú cầu). Tiền tố  
“hydrangea” này là tên của một họ mà “tardiva” là một loài nằm trong số  
đó.” Bonnie đã học tiếng La-tinh tại trường trung học, cùng với tiếng Pháp,  
và tất nhiên là cả tiếng Anh. Và những manh mối về những ký ức bắt đầu  
được đánh thức. Sau “hydrangea” xuất hiện rất nhiều tên các loài hoa khác  
nhau, do đó bạn có thể nhận biết họ thực vật là “hydrangea” (tú cầu) rồi đến  
loài tú cầu là “tardiva”. Và giờ bạn còn biết rằng loài thực vật cụ thể này là  
một loài hoa nở muộn. Từ đó, bạn bắt đầu nhận ra rằng những danh pháp  
La-tinh là một cách để giúp bạn ghi nhớ và bạn thấy mình sử dụng chúng  
ngày càng nhiều hơn. Trí nhớ của bạn về các loài cây tốt hơn, nhờ tư duy  
kiểu như “procumbus” là tiền tố mang nghĩa là sự nằm trên, bò trên mặt  
đất. Nhờ thế, bà không còn thấy khó khăn để nhớ tên một loài cây cụ thể khi  
nó được gắn với một họ. Thông thuộc những danh pháp La-tinh cũng rất  
quan trọng vì sau đó bạn có thể hiểu biết rành mạch, cụ thể về một loài cây  
nào đó. Các loài thực vật có những tên gọi chung và tên gọi chung đó có tính  
khu vực, vùng miền. “Actaea raccemosa” là tên gọi chung của cây rắn đen  
(
(
black cohosh), nhưng nó cũng được biết đến như cây chữa rắn cắn  
snakeroot), và những tên gọi “blach cohosh” và “snakeroot” này thường  
được sử dụng cho cả những loài cây khác. Song chỉ có duy nhất một loài cây  
được gọi là “actaea racemosa”. Bất chấp khuynh hướng phản kháng của  
mình, Bonnie dần nắm bắt hệ thống phân loại cổ điển về các loài cây trang  
93  




BÍ QUYẾT HỌC ĐÂU NHỚ ĐÓ  
trí cũng như đánh giá cao cách phân loại của Linnaeus trong cách sắp xếp  
các mối quan hệ và truyền đạt các thuộc tính.  
Bonnie cho biết những người nông dân bà vừa gặp rất thích thú kiến thức  
của bà về lợi thế của phân ủ và giun đất so với phân hóa học trong việc cung  
cấp dưỡng chất và thông khí trong đất, cũng như phương pháp phát triển  
và tăng cường bộ rễ trong điều kiện nước hạn chế bằng cách sử dụng một  
hệ thống tưới tiêu nhỏ giọt tự chế. Giữa chừng câu chuyện chi tiết về cuộc  
gặp với họ, bà ngừng lại, ngẫm nghĩ về quá trình tất cả những kiến thức đó  
tự nhiên đến với mình. Đó chưa bao giờ là lĩnh vực bà từng có ý định chinh  
phục. “Hãy nhìn xem, mò mẫm thực sự không phải là một điều xấu. Đó là  
một điều tốt mà nhờ nó bạn có thể hoàn thành mọi thứ. Rất nhiều người bỏ  
cuộc khi họ dự liệu trước được tầm cỡ lớn lao của công việc cũng như  
những yêu cầu phát sinh từ đó.”  
Tất nhiên, trong một số trường hợp – như học cách nhảy ra khỏi máy bay  
và mạo hiểm với mạng sống của mình – thì mò mẫm không phải là một  
chiến lược tối ưu.  
NHỮNG TRỞ NGẠI ĐÁNG MONG MUỐN  
Elizabeth và Robert Bjork, những người đã sáng tạo ra cách gọi “những trở  
ngại đáng mong muốn” cho rằng, những trở ngại là đáng mong muốn vì  
“chúng khơi gợi sự hồi tưởng và mã hóa, những hành vi hỗ trợ tiếp thu,  
nhận thức và ghi nhớ. Tuy nhiên, nếu người học không có kiến thức hay các  
kỹ năng nền tảng để phản ứng lại những khó khăn này một cách thành công,  
chúng sẽ trở thành những trở ngại không mong muốn.” Nhờ những nghiên  
cứu thực nghiệm, các nhà khoa học nhận thức biết được rằng sự kiểm tra,  
cách quãng, đan xen, đa dạng hóa, sản xuất và một số hình thức can thiệp  
nhất định vào tình huống sẽ dẫn tới quá trình học hỏi và ghi nhớ mạnh mẽ  
hơn. Hơn thế nữa, chúng ta còn có một nhận thức mang tính trực giác về  
loại khó khăn nào là khó khăn không mong muốn. Song chúng ta chưa thể  
xác định điều này một cách rõ ràng do thiếu những nghiên cứu cần thiết.  
Rõ ràng, những trở ngại mà bạn không thể vượt qua thì không có gì đáng  
mong muốn. Lập dàn ý bài học theo một trình tự khác với sách giáo khoa  
không phải là một khó khăn được mong đợi đối với những người học thiếu  
kỹ năng đọc hay sự nhuần nhuyễn về ngôn ngữ, những điều bắt buộc phải  
có để có thể duy trì dòng suy nghĩ đủ lâu phục vụ cho quá trình dung hòa  
94  




BÍ QUYẾT HỌC ĐÂU NHỚ ĐÓ  
những điểm không thống nhất. Nếu sách giáo khoa của bạn được viết bằng  
tiếng Latvia còn bạn không hề biết ngôn ngữ này, đó khó có thể được gọi là  
một trở ngại đáng mong muốn. Để có thể trở nên đáng mong muốn, trở ngại  
đó phải là một điều mà người học có thể vượt qua bằng cách gia tăng nỗ lực.  
Trực giác luôn mách bảo rằng những khó khăn không củng cố các kỹ năng  
bạn cần hay những dạng thử thách bạn dễ dàng gặp phải trong quá trình áp  
dụng những kiến thức đã học vào thực tế đều không đáng mong muốn.  
Tiếng ai đó thì thầm bên tai trong khi bạn đang đọc tin tức có thể là một yếu  
tố cần thiết trong quá trình đào tạo nên một biên tập viên truyền hình. Thử  
thách từ việc bị chất vấn bởi những người lãnh đạo phe đối lập khi đang  
diễn thuyết cho chiến dịch tranh cử của mình có thể đào tạo nên một nhà  
chính trị. Nhưng chẳng có điều gì trong số chúng hữu ích cho những người  
chỉ muốn cải thiện sự hiện diện của mình trên các diễn đàn như các vị chủ  
tịch Rotary Club (Tổ chức nghề nghiệp để phục vụ cộng đồng và bảo vệ hòa  
bình thế giới), những người viết blog hoặc các cá nhân đăng tải video lên  
Youtube. Một người lái tàu kéo mới vào nghề ở Missisippi có thể buộc phải  
tập cách đẩy một chuỗi các xà lan trống bị trôi neo vào trong cửa cảng dưới  
điều kiện gió mạnh. Một cầu thủ bóng chày có thể sẽ phải luyện đập bóng  
với một vật nặng treo trên gậy để tăng cường sức mạnh cho cánh tay vung  
gậy của anh. Bạn có thể sẽ dạy một cầu thủ bóng đá vài nguyên lý ba-lê cơ  
bản để cải thiện khả năng giữ thăng bằng và các động tác di chuyển, nhưng  
bạn có thể sẽ không dạy anh ta những kỹ thuật về một cú driver hiệu quả  
(
trong môn đánh golf) hay cú giao bóng trái tay (trong môn quần vợt).  
Liệu có nguyên tắc bao quát nào có thể quyết định đâu là loại trở ngại sẽ  
tăng cường hiệu quả học hỏi? Câu trả lời còn phụ thuộc vào thời gian cũng  
như những nghiên cứu xa hơn. Nhưng các hình thức trở ngại chúng tôi vừa  
tái hiện, cùng sự mong muốn mà người học dành cho chúng đã được xác  
thực rõ ràng qua nhiều tài liệu, sẽ đem đến một bộ công cụ tiện lợi, đa dạng  
và đắc lực.  
Những điều cần ghi nhớ  
Học tập là một quy trình gồm ít nhất ba bước: dạng thức mã hóa ban đầu của  
thông tin được lưu giữ trong khu vực trí nhớ tức thời trước khi được củng cố  
thành sự diễn đạt kiến thức một cách thống nhất trong trí nhớ dài hạn. Bước  
củng cố tái sắp xếp và ổn định lại các dấu vết của ký ức, cho chúng thêm ý  
95  




BÍ QUYẾT HỌC ĐÂU NHỚ ĐÓ  
nghĩa, cũng như liên hệ chúng với các kinh nghiệm trong quá khứ và những  
kiến thức vừa mới được lưu giữ trong ký ức dài hạn. Bước hồi tưởng cập  
nhật lại kiến thức và cho phép bạn áp dụng chúng khi cần.  
Sự học hỏi luôn xây dựng nên một kho lưu trữ kiến thức trước đó. Chúng ta  
cắt nghĩa và ghi nhớ các sự kiện bằng cách thiết lập những mối liên hệ giữa  
chúng với những gì chúng ta vừa biết.  
Năng lực ghi nhớ dài hạn gần như là vô tận: càng hiểu biết nhiều, bạn càng  
có thể thiết lập nhiều mối tương quan để bổ sung thêm những kiến thức mới.  
Nhờ khả năng lưu giữ ký ức có thể đạt tới mức vô hạn, sở hữu khả năng định  
vị và khôi phục lại kiến thức sẽ trở thành bí quyết cho quá trình học hỏi. Bạn  
càng tái sử dụng thông tin nhiều bao nhiêu (nhằm tăng cường lộ trình hồi  
tưởng) cũng như càng thiết lập các manh mối khơi gợi và tái khởi động lại ký  
ức mạnh mẽ bao nhiêu thì bạn càng dễ dàng nhớ lại những gì mình đã biết  
bấy nhiêu.  
Khôi phục lại kiến thức một cách định kỳ làm gia tăng sức mạnh các mối liên  
hệ giữa chúng với trí nhớ và các manh mối phục vụ cho quá trình nhớ lại,  
song song với làm suy yếu lộ trình hồi tưởng của các ký ức mâu thuẫn. Rèn  
luyện sự hồi tưởng diễn ra một cách dễ dàng hầu như không mang lại tác  
dụng củng cố hiểu biết; quá trình đó càng khó khăn bao nhiêu thì lợi ích nó  
mang lại càng lớn bấy nhiêu.  
Khi bạn gợi lại tri thức từ trí nhớ tức thời, như trong phương pháp rèn tập  
trung luyện dồn dập, bạn gần như không cần động não, và do vậy bạn không  
tích lũy được lợi ích có tính lâu dài. Nhưng khi bạn nhớ lại kiến thức bị phai  
mờ sau một khoảng thời gian bạn sẽ phải cố gắng để khôi phục lại chúng. Sự  
hồi tưởng gian nan đó không chỉ tăng cường trí nhớ mà còn khiến kiến thức  
trở nên dễ điều chỉnh hơn, nhằm phục vụ cho quá trình tái củng cố chúng.  
Quá trình này giúp bạn cập nhật, làm mới kiến thức cũ với những thông tin  
mới cũng như liên kết chúng với những hiểu biết vừa được dung nạp.  
Sự hồi tưởng một cách khó khăn được lặp lại hay sự rèn luyện sẽ giúp tích  
hợp những thành quả của quá trình học tập lại thành các mô hình tư duy,  
trong đó một chuỗi các ý tưởng có mối liên hệ với nhau hay một trình tự các  
kỹ năng vận động được thống nhất lại trong một chỉnh thể có ý nghĩa. Chỉnh  
thể này có thể được điều chỉnh hay áp dụng trong các tình huống gặp phải  
96  




BÍ QUYẾT HỌC ĐÂU NHỚ ĐÓ  
sau này. Những nhận thức và thao tác được sử dụng khi lái một chiếc xe hay  
đánh một cú bóng vòng ra ngoài sân là các ví dụ về điều đó.  
Khi các điều kiện luyện tập được thay đổi hay sự hồi tưởng bị đan xen với các  
nội dung ôn tập khác, chúng ta có thể tăng cường các khả năng phân biệt và  
suy luận cùng sự linh hoạt mà nhờ đó chúng ta có thể áp dụng kiến thức vào  
những tình huống mới ở một thời điểm trong tương lai. Sự lồng ghép đan xen  
và đa dạng hóa xây dựng nên những mối tương quan mới, mở rộng và gia cố  
vững chắc thêm kiến thức trong kho tàng trí nhớ, cũng như gia tăng số lượng  
các manh mối phục vụ quá trình hồi tưởng lại tri thức.  
Miễn là thông tin phản hồi mang tính điều chỉnh, sửa chữa được cung cấp, sự  
cố gắng tìm ra câu trả lời thay vì tiếp nhận đáp án được trình bày, hay nỗ lực  
giải quyết vấn đề trước khi được chỉ dẫn giải pháp khiến cho người học tiếp  
thu tốt hơn và ghi nhớ các đáp án hay giải pháp chính xác lâu hơn, ngay cả  
khi phản ứng từ nỗ lực của bạn không đem lại kết quả chuẩn xác.  
97  




BÍ QUYẾT HỌC ĐÂU NHỚ ĐÓ  
Chương 5. Ngăn ngừa những ảo tưởng về  
hiểu biết  
Tính hiệu quả bắt nguồn từ chính khả năng chúng ta nắm bắt thế giới xung  
quanh và đánh giá quá trình thực hiện của mình. Chúng ta luôn đưa ra  
những nhận định về những gì mình biết và không biết cũng như hoài nghi  
rằng liệu chúng ta có thể xử lý một công việc hoặc giải quyết một vấn đề hay  
không. Khi cố gắng đạt một điều gì đó, chúng ta chắc chắn rằng chúng ta  
biết mình đang làm gì, cũng như điều chỉnh suy nghĩ hay hành động của  
mình trong quá trình thực hiện.  
Hành vi tự kiểm soát suy nghĩ của bản thân là điều vẫn được các nhà tâm lý  
học gọi bằng thuật ngữ siêu nhận thức (metacognition – meta trong tiếng  
Hy Lạp nghĩa là “bên trong”). Học cách tự phản biện chính mình một cách  
chuẩn xác giúp chúng ta tránh xa khỏi những ngõ cụt, đưa ra những quyết  
định hợp lý, suy ngẫm để tìm ra cách thực hiện tốt hơn trong lần tới. Một  
điều cần lưu ý về kỹ năng này là nó dễ đẩy chúng ta sa vào tình huống tự lừa  
dối bản thân. Thứ nhất, nếu như chúng ta không thể nhận thức đúng đắn về  
khả năng phán đoán tình thế của chính mình thì khó có thể nhận thức được  
bản thân đang đưa ra những phán đoán sai lầm. Thêm nữa, chúng ta không  
thể ước lượng được mức độ sai lệch của những phán đoán đó.  
Trong chương này chúng ta sẽ thảo luận về những ảo tưởng có tính trực  
giác, những thành kiến về mặt nhận thức và sự bóp méo ký ức, những điều  
thường dẫn mọi người tới các hành vi sai lầm. Tiếp đó chúng tôi sẽ đề xuất  
các phương pháp giúp đưa ra những nhận định sát với thực tế.  
Những hậu quả của khả năng nhận định kém cỏi phủ kín các trang nhật báo.  
Mùa hè năm 2008, ba tên cướp ở Minneapolis đã nghĩ ra một cách thức lừa  
đảo mới. Chúng đặt số lượng lớn đồ ăn nhanh qua điện thoại rồi nẫng toàn  
bộ số hàng hóa và tiền mặt mà người giao hàng mang theo. Đó là một  
phương thức mưu sinh đơn giản. Chúng kiên trì thực hiện điều đó mà  
không hề cân nhắc tới việc chúng luôn đặt hàng từ cùng một số điện thoại di  
động và lấy hàng tại một địa chỉ.  
David Garman, một cảnh sát ở Minneapolis, hoạt động như một cảnh sát  
mật suốt mùa hè đó. “Chúng ngày càng trở nên táo bạo. Ban đầu chỉ là ‘có  
98  
 




BÍ QUYẾT HỌC ĐÂU NHỚ ĐÓ  
thể chúng có một khẩu súng’, rồi thì bất thình lình có vài ba khẩu súng và  
sau đó chúng tấn công những nạn nhân trong lúc đang cướp tài sản của họ.”  
Khi Garman nhận được một cú điện thoại đặt hàng với số lượng lớn vào  
một đêm tháng Tám tại một nhà hàng Trung Quốc, ngay lập tức, anh tổ chức  
một biệt đội nhỏ và chuẩn bị vào vai người giao hàng. Anh mặc áo gi-lê  
chống đạn bên trong một chiếc áo phông bình thường và giắt một khẩu  
súng tự động cỡ nòng .45 vào trong quần. Trong lúc các đồng nghiệp phục  
kích tại các vị trí gần địa chỉ giao hàng thì Garman mang theo đồ ăn, lái xe  
tới đó, đậu xe và rọi đèn lên cửa trước. Anh rạch một đường dưới đáy túi  
đựng hàng và đặt một khẩu súng cỡ nòng .38 vào đó để rảnh tay bưng bê.  
“Khẩu .38 có búa hỗ trợ cho phép tôi có thể bắn từ trong một chiếc túi. Nếu  
tôi để khẩu tự động trong đó, nó sẽ bị kẹt và tôi sẽ phá hỏng mọi thứ.  
Do đó tôi tiến lại gần với bọc hàng và nói: ‘Thưa ngài, ngài đã gọi đồ ăn đúng  
không?’ Anh ta đáp: ‘Phải,’ và tôi nghĩ thực tình gã này sẽ thanh toán rồi tôi  
sẽ rời khỏi đó, và đó sẽ là điều ngu xuẩn nhất chúng tôi từng làm. Tôi nghĩ  
nếu gã có đưa tôi 40 đô-la, tôi cũng chẳng biết chỗ đồ ăn giá bao nhiêu.  
Nhưng gã quay đầu nhìn ngang về phía sau và hai gã khác bắt đầu tiến tới.  
Chúng lột chiếc mũ trùm ra khỏi đầu trong lúc bước về phía tôi. Đó là lúc tôi  
biết trò chơi đã bắt đầu. Gã đầu tiên rút phắt một khẩu súng từ trong túi  
quần, mở chốt và gí súng vào đầu tôi. Gã nói: ‘Mẹ kiếp, đưa tao mọi thứ mày  
có không tao giết.’ Tôi kết thúc bằng cách bắn gã qua chiếc túi. Một loạt bốn  
phát súng.”  
Suy cho cùng đó chẳng phải là một kế sinh nhai tuyệt vời gì. Gã bị hạ vẫn  
sống cho dù tình trạng có vẻ tệ hơn. Garman đã có thể ngắm bắn ở vị trí cao  
hơn nếu túi đồ ăn không quá nặng và anh đã rút ra được một bài học từ  
kinh nghiệm này: anh nên chuẩn bị sẵn sàng trong lần sau, tuy nhiên anh  
không muốn chúng tôi tường thuật chi tiết về điều này.  
Chúng ta thích ý nghĩ rằng mình khôn ngoan hơn một gã ngốc vừa phải, và  
ngay cả nếu không phải thế, chúng ta vẫn luôn được đảm bảo rằng vẫn còn  
những kẻ đang tự đánh lừa bản thân mình mỗi khi đọc về loạt giải thưởng  
Darwin mới nhất hằng năm được loan truyền qua thư điện tử. Đó là một  
danh sách ngắn về những ca tử vong tự phát là hậu quả của khả năng phán  
đoán kém cỏi một cách đáng ngạc nhiên, điển hình như trường hợp một  
luật sư ở Toronto đã làm vỡ cửa kính và rơi khỏi tòa nhà văn phòng 22 tầng  
99  




BÍ QUYẾT HỌC ĐÂU NHỚ ĐÓ  
khi đang cố gắng chứng minh độ bền của cửa sổ bằng cách tự xô mình vào  
nó. Kỳ thực tất cả chúng ta đều đã được mặc định sẵn với những sai lầm  
trong óc phán đoán. Trước khi trở thành người quan sát khôn ngoan trước  
mọi suy nghĩ và hành động của chính mình thì nhận định sáng suốt là kỹ  
năng mà một cá nhân cần học hỏi và nắm bắt. Chúng ta có thể có một khởi  
đầu bất lợi vì một vài nguyên nhân. Một là, khi năng lực còn thấp kém,  
chúng ta thường có xu hướng đánh giá quá cao khả năng của mình và hiếm  
khi nhận thấy lý do để thay đổi điều đó. Một nguyên nhân khác, con người  
dễ dàng bị lầm lạc trong những ảo tưởng, thành kiến về mặt nhận thức, và  
những câu chuyện chúng ta tự dựng lên là để lý giải thế giới xung quanh  
cũng như vị trí của mình trong thế giới đó. Để đạt tới một trình độ nhất  
định, hay thậm chí là trình độ chuyên gia, chúng ta phải học cách thừa nhận  
năng lực của người khác, đánh giá chính xác hơn về những điều chúng ta  
biết và chưa biết, thực hiện những chiến lược học tập có hiệu quả và tìm ra  
những phương pháp khách quan để theo dõi sự tiến bộ của mình.  
HAI HỆ THỐNG NHẬN THỨC  
Trong cuốn sách Tư duy nhanh và chậm2 (Thinking, fast and slow) của  
mình, Daniel Kahnemen đã mô tả hai hệ thống tư duy của chúng ta. Hệ  
thống thứ nhất, theo như cách ông gọi (hay hệ thống phản xạ tự động), có  
tính trực giác, vô thức và tức thì. Nó hối thúc các giác quan và trí nhớ của  
chúng ta giải quyết một tình huống chỉ trong nháy mắt. Đó là khi một cầu  
thủ chạy hậu (running back) triển khai thủ thuật chạy lắt léo để tránh sự  
truy cản của đối phương trong lúc lao vào vùng cấm địa. Đó là khi người  
cảnh sát ở Minneapolis tiến gần về phía một tài xế mà anh đã buộc tấp vào  
lề đường trong một ngày lạnh giá, thực hiện động tác tránh né ngay trước  
khi anh kịp nhận thức đầy đủ rằng mắt mình đã nhìn thấy một giọt mồ hôi  
lăn trên thái dương của người lái xe.  
Hệ thống thứ hai (hệ thống đặt dưới sự kiểm soát) là quá trình chúng ta  
phân tích và lý giải một cách có nhận thức. Nó diễn ra chậm hơn và là phần  
đóng vai trò cân nhắc các lựa chọn, đưa ra các quyết định, và thực thi sự tự  
chủ trong toàn bộ quá trình tư duy. Chúng ta cũng sử dụng hệ thống này  
trong khi luyện tập Hệ thống 1 để có thể nhận thức và phản ứng lại với các  
tình huống cụ thể, những tình huống đòi hỏi hành động có tính phản xạ. Cầu  
thủ chạy hậu đang sử dụng Hệ thống 2 khi anh di chuyển theo mô hình  
chiến thuật của mình. Người cảnh sát sử dụng nó khi anh thực hành thao  
100  




BÍ QUYẾT HỌC ĐÂU NHỚ ĐÓ  
tác tước súng của xạ thủ. Nhà giải phẫu thần kinh sử dụng nó khi ông diễn  
tập quy trình phục hồi một xoang tĩnh mạch bị đứt.  
Hệ thống 1 có tính phản xạ và ảnh hưởng sâu sắc, nhưng nó cũng dễ gây ra  
ảo tưởng; và bạn phải dựa vào Hệ thống 2 để tự chế ngự chính mình: bằng  
cách rà soát lại mục đích của mình, lên kế hoạch trước, xác định các phương  
án lựa chọn, nghiên cứu các mối quan hệ mật thiết giữa chúng và chịu trách  
nhiệm cho các hành vi của mình. Khi một người đàn ông trong nhà hàng nọ  
bước qua một bà mẹ đang ẵm một đứa bé và đứa bé thét lên “Ba ơi!” đó là  
Hệ thống 1. Khi người mẹ ngượng ngùng nói, “Con yêu, đó không phải ba  
con, đó chỉ là một người gần giống ba con thôi,” cô đang đóng vai trò như  
một người thay thế cho Hệ thống 2, giúp đứa bé điều chỉnh lại Hệ thống 1  
của nó.  
Hệ thống 1 có ảnh hưởng mạnh mẽ vì nó được rút ra từ kinh nghiệm tích  
lũy lâu năm và những cảm xúc sâu sắc, mãnh liệt. Hệ thống 1 cho chúng ta  
phản xạ sinh tồn trong những thời khắc cận kề nguy hiểm và những kỹ xảo  
thành thạo một cách đáng ngạc nhiên là kết quả của hàng ngàn giờ luyện  
tập chuyên tâm trong một lĩnh vực chuyên môn đã chọn. Trong tác động  
qua lại lẫn nhau của Hệ thống 1 và Hệ thống 2 – cũng là chủ đề chính trong  
cuốn sách Trong chớp mắt3 (Blink) của Malcolm Gladwell – khả năng đánh  
giá tình huống tức thời cản trở năng lực nghi ngờ và phân tích một cách  
thận trọng. Tất nhiên, khi những kết luận của Hệ thống 1 bắt nguồn từ nhận  
thức sai lệch hay ảo tưởng, chúng sẽ đẩy bạn vào những rắc rối. Học cách  
nhận biết khi nào nên tin vào trực giác của mình và khi nào thì nghi ngờ nó  
là một phần quan trọng của quá trình cải thiện năng lực của bạn trong đời  
sống xã hội nói chung cũng như trong bất kỳ lĩnh vực nào bạn muốn trở nên  
thành thục. Không chỉ những kẻ ngốc mới là những kẻ thua cuộc. Xét trên  
những mức độ khác nhau, tất cả chúng ta đều từng trải qua tình huống đó.  
Ví dụ, các phi công rất dễ mắc phải những nhận định sai lầm về mặt cảm  
giác. Họ được huấn luyện để đề phòng điều đó và sử dụng những công cụ  
của mình để xác định bản thân đang thực hiện mọi thứ một cách chuẩn xác.  
Một ví dụ kinh hoàng kết thúc trong may mắn là chuyến bay số 006 của  
hãng hàng không Trung Quốc diễn ra giữa một ngày đông giá năm 1985.  
Chiếc Boeing 747 đang ở độ cao 12.500m giữa Thái Bình Dương, đã trải qua  
gần hết thời gian trong hành trình dài mười giờ từ Đài Bắc đến Los Angeles  
thì động cơ số 4 bị ngắt điện. Máy bay bắt đầu giảm tốc độ. Thay vì chuyển  
101  




BÍ QUYẾT HỌC ĐÂU NHỚ ĐÓ  
sang chế độ điều khiển bằng tay và giảm độ cao xuống dưới 9.000m để khởi  
động lại động cơ theo quy định trong tài liệu hướng dẫn phi hành đoàn, tổ  
lái vẫn giữ chế độ lái tự động ở độ cao 12.500m và cố khởi động lại động cơ  
gặp sự cố. Trong khi đó, động cơ phía ngoài ngưng hoạt động khiến các bộ  
phận bên trong bị chèn ép và gây mất thăng bằng. Chế độ lái tự động cố  
gắng khắc phục hỏng hóc đó và giữ cho máy bay thăng bằng, nhưng phi cơ  
bắt đầu nghiêng về bên phải do vận tốc tiếp tục giảm dần. Cơ trưởng nhận  
thức được máy bay đang giảm tốc, nhưng không đến mức khiến nó nghiêng  
hẳn về bên phải; phản xạ tiền đình – cách thức ốc tai điều chỉnh sự thăng  
bằng và định hướng không gian của cơ thể – lẽ ra đã khởi động mạch tư duy  
theo Hệ thống 1 của ông, nhưng vì quỹ đạo của máy bay, ông cảm giác rằng  
nó vẫn đang được giữ thăng bằng. Mạch tư duy theo Hệ thống 2 của ông  
thực ra chỉ lờ mờ giữa không trung và đống máy móc. Quy trình chuẩn xác  
đòi hỏi ông dùng bánh lái bên trái để nâng cánh phải lên, nhưng Hệ thống 2  
lại buộc người cơ trưởng tập trung sự chú ý của mình vào đồng hồ đo tốc  
độ và cơ phó đang cùng kỹ sư cố gắng khởi động lại động cơ.  
Khi máy bay tiếp tục nghiêng hơn nữa, nó bắt đầu rơi xuống từ độ cao  
1
1.300m và lẫn vào những đám mây trên cao đang che mờ vùng chân trời.  
Cơ trưởng tắt chế độ lái tự động và tập trung tăng tốc, nhưng chiếc máy bay  
vừa nghiêng quá 45 độ và giờ đang lật úp trong lúc rơi xuống một cách  
không kiểm soát. Tình huống này khiến phi hành đoàn bối rối. Phi hành  
đoàn hiểu máy bay đang hoạt động một cách bất thường nhưng họ không  
ngờ được rằng nó đã lật úp và đang bổ nhào xuống. Thêm vào đó, họ không  
nhận thức được sự chèn ép từ động cơ 1-3 và kết luận rằng chúng cũng  
không còn hoạt động. Đồng hồ đo chỉ rõ máy bay đang rơi xuống, nhưng góc  
rơi quá vô lý đến mức phi hành đoàn đi đến kết luận là đồng hồ bị hỏng. Ở  
độ cao 3.300m họ đâm xuyên qua những đám mây, kinh hoàng nhận ra máy  
bay đang rơi thẳng xuống mặt đất. Cơ trưởng và cơ phó cùng kéo mạnh cần  
điều khiển, tạo ra một lực tác động cực mạnh lên máy bay cùng lúc cố giữ  
nó thăng bằng. Bộ phận hạ cánh gãy rời ra từ hông máy bay, họ cũng mất  
một trong số các hệ thống hơi nước, nhưng cả bốn động cơ đều đã vận hành  
trở lại. Và cơ trưởng lại có thể cất cánh, hướng về San Francisco một cách  
thành công. Hậu quả nghiêm trọng của những thao tác sai lầm mà họ đã  
thực hiện chỉ được hé mở trong một cuộc điều tra diễn ra sau đó. Sức căng  
mạnh gấp năm lần trọng lực đã bẻ cong cánh máy bay ngược lên trên, phá  
102  




BÍ QUYẾT HỌC ĐÂU NHỚ ĐÓ  
hủy hai thanh giằng của bộ phận hạ cánh, thổi bay hai cửa tiếp đất và phần  
lớn bộ phận thăng bằng phía đuôi của máy bay.  
“Mất phương hướng về mặt không gian” là thuật ngữ hàng không được sử  
dụng khi hai yếu tố chết người cùng lúc xuất hiện: các phi công bị che mất  
tầm nhìn và tin tưởng hoàn toàn vào các giác quan của mình, các giác quan  
này mang lại những nhận thức không hề khớp với thực tế nhưng lại quá  
thuyết phục đến mức họ kết luận rằng các thiết bị trong khoang lái bị hư  
hỏng. Theo như Kahneman, Hệ thống 1, hệ thống có tính bản năng và phản  
xạ có thể phát hiện ra những nguy cơ và bảo vệ chúng ta, vốn rất khó để chế  
ngự. Tai nạn ban đầu xảy đến với chuyến bay 006 chỉ là một động cơ ngừng  
hoạt động giữa không trung, nhưng nó nhanh chóng trở thành một tình  
huống khẩn cấp chỉ vì những thao tác sai lầm của cơ trưởng. Thay vì tuân  
thủ quy trình đã được chỉ định hay tiến hành phân tích theo Hệ thống 2  
bằng cách theo dõi, giám sát toàn bộ các thiết bị, ông lại để mình bị rối trí  
thêm một lần nữa bởi ý tưởng khởi động lại động cơ và chỉ chú ý đến một  
thiết bị duy nhất là đồng hồ đo tốc độ bay. Sau đó, khi mọi thứ dần dần vượt  
khỏi tầm kiểm soát, ông lệ thuộc hoàn toàn vào giác quan của mình thay vì  
tin tưởng vào các thiết bị, và thực tế là ông đã tự tạo nên một ảo giác về  
những gì đang xảy đến với máy bay.  
Các phi công có thể trở thành nạn nhân của một danh sách dài những ảo  
tưởng (một số mang những cái tên đầy tính châm chọc như “những thiên  
hướng lệch lạc”, “lao vào chỗ chết” và “đường vào hố đen”). Và trên rất  
nhiều trang mạng, bạn cũng có thể thấy ớn lạnh khi lắng nghe những lời nói  
cuối cùng của các phi công đang vật vã chống trả mà vẫn không thể tìm ra  
hay khắc phục những hỏng hóc xảy ra giữa không trung. Sự mất định hướng  
về không gian được cho là nguyên nhân gần như chắc chắn đã gây ra vụ tai  
nạn cướp đi sinh mạng của Mel Carnahan, Thống đốc bang Missouri khi ông  
đang bay trong một đêm mưa bão vào tháng Mười năm 2000. Đó cũng có  
thể là nguyên nhân của vụ va chạm đã dẫn đến cái chết của John F. Kenedy  
Jr., phu nhân cùng cô em gái của phu nhân trên bờ biển Martha’s Vineyard  
vào một đêm tháng Bảy năm 1999 mờ sương. Sự cố xảy đến với chuyến bay  
của hãng hàng không Trung Quốc vẫn kết thúc một cách may mắn, song bản  
báo cáo của Ban An toàn Giao thông Quốc gia về tai nạn này đã cho thấy  
những thành quả của quá trình đào tạo cũng như tính chuyên môn nghiệp  
vụ có thể bị khuất phục trước những ảo tưởng của Hệ thống 1 nhanh đến  
thế nào, và đó cũng là lý do vì sao chúng ta cần rèn luyện một Hệ thống 2  
103  




BÍ QUYẾT HỌC ĐÂU NHỚ ĐÓ  
đầy tính kỷ luật, một tư duy phân tích và lý luận tỉnh táo, những điều luôn  
giữ chúng ta để mắt tới các thiết bị của máy bay.  
NHỮNG ẢO TƯỞNG VÀ KÝ ỨC BỊ BÓP MÉO  
Trong một loạt những bài báo viết về ảo tưởng được đăng tải trên Thời báo  
New York, nhà làm phim E
ol Mo
is đã sử dụng thuật ngữ của nhà tâm lý  
học xã hội David Dunning về thiên hướng “tư duy được hối thúc” của con  
người, hay như Dunning đã nói, là thứ mà “chỉ những thiên tài tuyệt đối  
mới có thể tự thuyết phục chính mình về những kết luận họ cảm thấy phù  
hợp trong khi phủ nhận sự thuyết phục từ những điều trái ngược.” (Thủ  
tướng Anh, Benjamin Disraeli đã từng tuyên bố trước một đối thủ chính trị  
rằng lương tâm của ông không phải người chỉ đạo mà chỉ là người hỗ trợ.)  
Có rất nhiều cách có thể khiến các nhận định được đưa ra từ Hệ thống 1 và  
Hệ thống 2 của chúng ta đi lệch hướng: những ảo tưởng từ tri giác như  
những gì các phi công đã trải qua, sự phân tích sai lệch, sự bóp méo trí nhớ,  
không ý thức được một vấn đề mới đòi hỏi một giải pháp mới, và rất nhiều  
những thiên kiến lệch lạc mà chúng ta thường mắc phải. Ở đây, chúng tôi  
mô tả một số nguy cơ, theo đó đưa ra những biện pháp bạn có thể áp dụng,  
gần giống như chụp lại những thiết bị trong khoang lái, để giữ cho tư duy  
của bạn không lệch khỏi hiện thực.  
Nỗi bứt rứt trước một hiện tượng mơ hồ hay trừu tượng khơi dậy trong  
chúng ta ham muốn nhận được sự phân tích về nó. Đó chính là hiểu biết của  
chúng ta về cách thế giới được định hình. Khi một điều kỳ lạ xảy ra, chúng  
ta tìm kiếm cách giải thích. Điều thôi thúc xóa tan sự mơ hồ có thể trở nên  
hữu dụng một cách đáng kinh ngạc, ngay cả khi đó chỉ là một vấn đề nhỏ  
nhặt. Trong một nghiên cứu, những người tham gia được biết họ đang bị  
kiểm tra về khả năng đọc hiểu và giải các phép đảo chữ. Cùng lúc đó họ  
cũng bị xao lãng bởi một cuộc nói chuyện điện thoại. Một số người chỉ nghe  
một phía của cuộc hội thoại, số còn lại cố gắng nghe từ cả hai phía. Những  
người tham gia không hề biết rằng sự xao lãng này chính là đề tài của cuộc  
khảo sát. Và họ cố gắng phớt lờ những gì họ đang phải nghe để tập trung  
vào bài đọc hiểu và giải quyết các phép đảo chữ. Các kết quả cho thấy đối  
tượng tỏ ra bị xao lãng nhiều hơn khi nghe lỏm từ một phía của cuộc hội  
thoại có thể nhớ lại nội dung của những mẩu đối thoại rời rạc tốt hơn so với  
người nghe từ cả hai phía, và những người không chủ ý muốn nghe trộm.  
Tại sao lại như vậy? Giả thiết cho rằng những người chỉ nghe được một nửa  
104  




BÍ QUYẾT HỌC ĐÂU NHỚ ĐÓ  
cuộc hội thoại bị thôi thúc mạnh mẽ hơn bởi mong muốn khám phá nửa còn  
lại và gắng sức giải nghĩa nó theo cách có thể tạo nên một sự diễn giải hoàn  
chỉnh. Như các tác giả đã chỉ ra, cuộc nghiên cứu có thể giúp lý giải vì sao  
chúng ta thấy bị quấy rầy khi nghe từ một phía những cuộc nói chuyện qua  
điện thoại di động tại nơi công cộng, nhưng đồng thời nó cũng khám phá ra  
rằng chúng ta không thể cưỡng lại ham muốn mô tả những sự kiện xung  
quanh mình bằng những giải thích hợp lý.  
Nỗi bực dọc của chúng ta trước một sự trừu tượng và tối nghĩa cũng có tác  
động mạnh mẽ tương tự, thậm chí là hơn so với nhu cầu về sự kiến giải hợp  
lý cho cuộc sống của mình. Chúng ta cố gắng căn chỉnh mọi sự kiện trong  
cuộc đời mình thống nhất trong một câu chuyện hoàn chỉnh, lý giải những  
tình huống đã xảy ra với chúng ta cũng như những phương án chúng ta đã  
lựa chọn. Mỗi người trong chúng ta đều có một câu chuyện khác nhau, mỗi  
câu chuyện như thế đều được dệt nên bởi hàng ngàn sợi chỉ nối từ những  
nền văn hóa hay kinh nghiệm chung của cả nhân loại đến những lý giải  
riêng biệt của mỗi cá nhân về từng sự kiện trong quá khứ. Tất cả những  
kinh nghiệm đó đều tác động đến cách thức tư duy của chúng ta trong từng  
hoàn cảnh hiện tại cũng như câu chuyện thể hiện cách nhìn nhận của chúng  
ta về nó: Tại sao trước tôi chưa từng có ai trong gia đình học đại học? Tại  
sao cha tôi không bao giờ gặp may trong công việc? Tại sao tôi chưa bao giờ  
muốn làm việc trong một công ty nào đó, hay cũng có thể là tại sao tôi sẽ  
không bao giờ tự làm chủ một công việc kinh doanh của chính mình? Chúng  
ta bị thu hút bởi những bản tường thuật diễn giải chính xác nhất cảm xúc  
của mình. Theo cách đó, những chi tiết được tái hiện và trí nhớ hòa vào làm  
một. Những ký ức đã được chúng ta sắp xếp theo một trình tự có ý nghĩa  
trở nên dễ ghi nhớ hơn. Sự tái hiện này không chỉ cung cấp ý nghĩa mà còn  
xây dựng một kết cấu tư duy làm nền tảng cho sự kiến giải các kinh nghiệm  
và thông tin trong tương lai. Nó thực sự định hình các ký ức mới dung nạp  
để chúng có thể khớp với thế giới chúng ta tự thiết lập nên cũng như tương  
thích với chính chúng ta. Khi được yêu cầu giải thích về một quyết định  
được đưa ra một cách miễn cưỡng của nhân vật chính trong một cuốn tiểu  
thuyết, không người đọc nào có thể giữ cho các lý giải của mình về điều  
chắc hẳn đã xảy ra ở thế giới bên trong trang sách tránh khỏi tầm ảnh  
hưởng của những kinh nghiệm cá nhân. Tương tự như đối với một tiểu  
thuyết gia, thành công của một nhà ảo thuật hay một chính trị gia phụ thuộc  
vào sự lôi cuốn của câu chuyện và mức độ sẵn sàng rũ bỏ những hoài nghi  
105  




BÍ QUYẾT HỌC ĐÂU NHỚ ĐÓ  
của khán giả. Những cuộc tranh luận ở tầm quốc gia giữa các đảng phái  
chính trị là nơi thể hiện điều đó rõ ràng nhất. Ở đó, những con người cùng  
một chí hướng tập hợp lại trên những diễn đàn trực tuyến, trong những hội  
nghị cộng đồng và cả những phương tiện thông tin đại chúng để tìm kiếm  
một mục đích chung cũng như truyền bá câu chuyện mà họ cho là diễn tả  
chính xác nhất những hiểu biết của mình về cách thức vận hành của thế giới  
và phương thức ứng xử nên có của nhân loại và các chính trị gia.  
Bạn có thể nhận thấy lối diễn đạt có phần chủ quan của cá nhân được viện  
dẫn để giải thích cho những cảm xúc nhanh đến thế nào khi đọc một trang  
xã luận trực tuyến mà tác giả của nó là một người luôn đứng trên một lập  
trường nhất định ở hầu hết mọi vấn đề, ví dụ như bài viết của một bình luận  
viên tự do nào đó ủng hộ cho việc áp dụng phương pháp kiểm tra như một  
công cụ học tập hiệu quả. Hãy thử lướt qua những bình luận được đăng tải  
bởi các độc giả: một số có thể ngợi ca nhiệt liệt trong khi số khác lại chẳng  
hề che giấu nỗi bức xúc của mình, và mỗi người đều dẫn ra một câu chuyện  
cá nhân để ủng hộ hoặc bác bỏ luận điểm chính trong bài báo. Khi tổng kết  
lại những cuộc nghiên cứu về ảo tưởng trong nhận thức, năng lực và trí  
nhớ, các nhà tâm lý học La
y Jacoby, Bob Bjock và Colleen Kelley đã viết  
rằng, ảnh hưởng của kinh nghiệm chủ quan là gần như không thể tránh  
khỏi khi đưa ra những nhận định. Con người tin vào trí nhớ chủ quan của  
chính mình hơn là những bản ghi chép khách quan về các sự kiện trong quá  
khứ. Và thật đáng ngạc nhiên là chúng ta không hề nhận thức được rằng  
mỗi cá nhân lại có một cách giải thích duy nhất, không thể tìm thấy ở một cá  
nhân nào khác cho mỗi tình huống cụ thể. Do vậy, sự tái hiện lại các ký ức  
trở thành vấn đề trung tâm quyết định cách chúng ta đưa ra các nhận định  
và hành vi.  
Ở đây nảy sinh một nghịch lý trùng hợp rằng tính chất có thể thay đổi của  
ký ức có thể bóp méo cảm nhận của chúng ta nhưng đồng thời nó cũng rất  
cần thiết đối với sự phát triển khả năng tiếp thu tri thức. Một điều đến giờ  
đã không còn xa lạ với bạn, đó là mỗi khi chúng ta nhớ lại một ký ức, chúng  
ta lại thiết lập một lộ trình tư duy mạnh mẽ hơn đến ký ức đó. Và năng lực  
củng cố, mở rộng, điều chỉnh trí nhớ này là yếu tố trung tâm trong quá trình  
chúng ta đào sâu hiểu biết và mở rộng mối liên hệ với những gì đã biết và  
những gì có thể làm. Trí nhớ có đôi nét tương đồng với thuật tìm kiếm của  
Google đó là bạn càng tạo ra được nhiều mối tương quan giữa những gì  
đang học với những gì đã biết, cũng như liên hệ càng nhiều với một ký ức  
106  




BÍ QUYẾT HỌC ĐÂU NHỚ ĐÓ  
nào đó (ví dụ như một hình ảnh, một địa điểm hay một câu chuyện với bối  
cảnh rộng hơn), thì bạn càng có nhiều manh mối tư duy mà thông qua  
chúng bạn có thể tìm kiếm hay tái hiện lại ký ức đó trong tương lai. Năng  
lực này phát triển sức mạnh tư duy của chúng ta: khả năng hành động và  
trở thành một cá nhân hữu dụng trong cuộc sống. Đồng thời, nhờ khả năng  
điều chỉnh tâm trạng, điều hòa những nhu cầu về cảm xúc, ám thị và thuyết  
minh sự bất đồng mà trí nhớ có thể giúp chúng ta luôn ở trạng thái sẵn sàng  
tiếp thu cái mới, khi những điều ta vẫn cho là chắc chắn lại có thể là một sai  
lầm: ngay cả những ký ức được lưu giữ cẩn thận nhất vẫn có khả năng  
không biểu hiện chính xác sự kiện như nó đã từng xảy ra.  
Trí nhớ có thể bị bóp méo theo rất nhiều cách. Con người cắt nghĩa hiện  
tượng dựa trên những hiểu biết của họ về thế giới, theo một trình tự mới  
chưa từng được áp dụng để thể hiện bất kỳ một câu chuyện nào trước đó  
nhằm gia tăng tính hợp lý. Trí nhớ là sự tái thiết. Chúng ta không thể nhớ  
mọi thứ một cách chính xác tuyệt đối, vì thế chúng ta chỉ lưu lại những yếu  
tố có tác động sâu sắc nhất về mặt xúc cảm với bản thân và lấp đầy những  
khoảng trống còn lại bằng những gì chúng ta tự sáng tạo, những chi tiết  
thống nhất với câu chuyện của chính mình song lại hoàn toàn có khả năng  
mắc sai lầm.  
Những điều mà con người ghi nhớ chỉ được ám thị chứ không hề được biểu  
hiện một cách cụ thể. Các tác phẩm văn chương có thể cung cấp cho chúng  
ta rất nhiều ví dụ. Trong một trường hợp, nhiều người đọc đoạn văn miêu  
tả về một cô gái có tên Helen Keller đang trong tâm trạng bồn chồn và sau  
đó nhầm tưởng rằng các từ ngữ “điếc, câm và mù” đã xuất hiện trong văn  
bản. Sự nhầm lẫn này gần như không hề xảy ra với những người đọc đoạn  
văn có nội dung tương tự về một cô gái có tên Carol Ha
is.  
Sự hư cấu có tính suy diễn ám chỉ xu hướng xuất hiện ở một số người, mà  
theo đó họ bị yêu cầu tưởng tượng ra một sự kiện sống động, rồi sau đó bị  
hỏi lại về điều đó, đôi khi họ sẽ bắt đầu tin rằng sự kiện này đã thực sự xảy  
ra. Nếu bạn yêu cầu mọi người cung cấp một bản tường trình về cuộc đời họ  
trong quá khứ thì một người trưởng thành từng bị hỏi “Anh đã bao giờ  
dùng tay làm vỡ cửa sổ chưa?” sẽ dễ tin rằng mình đã từng thực hiện hành  
vi đó hơn. Dường như câu hỏi được đưa ra đã khơi gợi trí tưởng tượng của  
họ về sự việc, và sau đó hành vi hư cấu đó phát huy tác dụng trong việc  
107  




BÍ QUYẾT HỌC ĐÂU NHỚ ĐÓ  
khiến họ có xu hướng nghĩ rằng sự việc này là có thực nhiều hơn (so với  
một nhóm trả lời chưa từng thực hiện hành vi tưởng tượng trước đó).  
Những sự kiện giả định được hư cấu một cách sống động có thể tạo lập một  
vị trí vững chắc trong trí óc của bạn không thua kém gì ký ức về những sự  
kiện có thực. Giả dụ, người ta nghi rằng một đứa trẻ đang bị lạm dụng tình  
dục và phỏng vấn em về điều đó, rất có thể em sẽ tự tưởng tượng ra những  
trải nghiệm như những gì người phỏng vấn đang mô tả, và sau đó bắt đầu  
“nhớ lại” chúng như những gì đã thực sự xảy ra. (Tất nhiên, đáng buồn là  
rất nhiều ký ức của trẻ em từng bị lạm dụng tình dục hoàn toàn chính xác,  
khi nạn nhân tường thuật lại vụ việc ngay sau khi nó xảy ra.)  
Một dạng ảo giác đánh lừa trí nhớ khác được gây ra bởi sự ám thị. Sự ám thị  
này nảy sinh một cách đơn giản theo cách một câu hỏi được đưa ra. Trong  
một ví dụ, mọi người cùng xem một đoạn băng về một chiếc xe băng qua  
vạch dừng tại một điểm giao cắt và đâm vào một chiếc xe khác đang chạy  
qua. Những người sau đó được yêu cầu ước đoán tốc độ của những chiếc xe  
khi chúng “tiếp xúc” với nhau cho kết quả trung bình là khoảng 51km/h.  
Một số khác cũng được yêu cầu nhận định vận tốc phương tiện nhưng là lúc  
chúng “đâm” vào nhau lại cho kết quả trung bình là 66km/h. Trong trường  
hợp vận tốc giới hạn là 48km/h, câu hỏi thứ hai được đưa ra, thay vì câu hỏi  
thứ nhất, có khả năng sẽ khiến người tài xế phải đối mặt với án phạt vi  
phạm tốc độ. Tất nhiên, hệ thống pháp luật hiểu rõ nguy cơ của việc nhân  
chứng bị hỏi những “câu hỏi có tính chất mớm cung” (khuyến khích nhân  
chứng hướng tới một đáp án cụ thể), nhưng rất khó để hạn chế hoàn toàn  
những câu hỏi như thế, vì sự ám thị hay gợi ý là vô cùng khó nắm bắt. Mà  
rốt cuộc, trong trường hợp vừa được bàn tới, hai chiếc xe đã thực sự “đâm  
vào nhau”.  
Trong nỗ lực cố gắng hồi tưởng lại tội ác đã xảy ra, một số nhân chứng được  
hướng dẫn thư giãn đầu óc, nói ra mọi điều vừa nghĩ ra, ngay cả khi đó chỉ  
là một phỏng đoán. Tuy nhiên, hành vi phỏng đoán về những sự việc có thể  
đã xảy ra lại khiến họ cung cấp những thông tin sai lệch do chính họ hư cấu  
ra, những chi tiết mà nếu không được hiệu chỉnh sẽ được tái hiện sau đó  
như ký ức có thực. Đó là lý do vì sao những người được phỏng vấn sau khi  
bị thôi miên không được phép làm chứng trước tòa tại hầu hết các bang và  
thành phố ở Canada. Những cuộc thôi miên thường khuyến khích mọi  
người giải phóng các suy nghĩ, nói ra mọi điều nảy ra trong đầuóc, với hy  
108  




BÍ QUYẾT HỌC ĐÂU NHỚ ĐÓ  
vọng rằng các đối tượng sẽ hồi tưởng lại những thông tin chưa hề được  
sáng tạo theo một cách nào khác. Tuy nhiên, quá trình này lại khiến họ cung  
cấp nhiều thông tin sai lệch. Thêm vào đó, các nghiên cứu cũng chỉ ra rằng,  
trong quá trình sát hạch sau đó, đối tượng được hướng dẫn chỉ nói ra chính  
xác những gì họ nhớ là đã thực sự xảy ra thì những phỏng đoán nảy sinh  
trong quá trình thôi miên lại che mờ những ký ức về sự kiện có thực của họ.  
Cụ thể, họ nhớ tới những sự việc họ sáng tạo ra trong lúc bị thôi miên như  
thể chúng là những trải nghiệm trong thực tế, ngay cả trong những hoàn  
cảnh mà mọi người đều biết rằng các sự kiện được đề cập đến không hề xảy  
ra (như trong phòng thí nghiệm).  
Sự đan xen của những sự kiện khác cũng có thể làm sai lệch trí nhớ. Chẳng  
hạn, một cảnh sát thẩm vấn một nhân chứng ngay sau một vụ án bằng cách  
đưa ra những tấm ảnh của các nghi phạm. Sau một thời gian, cuối cùng cảnh  
sát cũng tóm được kẻ tình nghi trong bức ảnh mà nhân chứng đã xác nhận.  
Nếu lúc này yêu cầu nhân chứng đó xem xét một danh sách, có thể anh ta sẽ  
lại xác định rằng nghi phạm trong bức ảnh mà anh ta vừa được xem đã thực  
sự hiện diện trong vụ án. Nhà tâm lý học Donald M. Thomson đã từng rơi  
vào một tình huống minh họa đặc biệt sống động cho quá trình này. Vào  
giữa ban ngày, ở Sydney, một phụ nữ đang xem tivi thì nghe thấy một tiếng  
gõ cửa. Khi ra mở cửa, cô liền bị tấn công, cưỡng bức và bị bỏ lại trong tình  
trạng bất tỉnh. Khi cô tỉnh lại và gọi cảnh sát, họ đã tới giúp đỡ, yêu cầu cô  
miêu tả lại kẻ tấn công và mở một cuộc tìm kiếm. Họ nhận thấy Donald  
Thomson khi ông đang đi trên một con phố ở Sydney và ngoại hình của ông  
khớp với những mô tả nhận dạng tên tội phạm. Họ bắt giữ ông ngay lập tức.  
Hóa ra Thomson lại có một chứng cứ ngoại phạm rõ ràng, thời gian ông  
đang tham dự một cuộc phỏng vấn được truyền hình trực tiếp trùng khít  
với thời điểm xảy ra vụ cưỡng bức. Phía cảnh sát không tin ông và chế nhạo  
ông trong lúc thẩm vấn. Tuy nhiên, câu chuyện của ông là có thật. Người  
phụ nữ đã xem chương trình đó khi cô nghe thấy tiếng gõ cửa. Bản miêu tả  
cô cung cấp cho cảnh sát rõ ràng là về người đàn ông cô đã nhìn thấy trên  
tivi, chính là Donald Thomson, chứ không phải kẻ cưỡng bức. Có thể trạng  
thái tâm lý bất ổn đã khiến phản ứng theo Hệ thống 1 của cô – một hệ thống  
tức thì nhưng đôi khi lầm lẫn – mang đến một hình dung sai lệch.  
Chúng ta thường có xu hướng đánh giá không chính xác khoảng thời gian  
người khác cần để tiếp thu một kiến thức mới hay thực hiện một nhiệm vụ  
mà mình đã thuần thục. Đó là hiện tượng mà các nhà tâm lý học vẫn gọi là  
109  




BÍ QUYẾT HỌC ĐÂU NHỚ ĐÓ  
tai họa đến từ những thiên lệch nhận thức (curse of knowledge). Các giáo  
viên thường phải gánh chịu hậu quả của những lầm tưởng này – một  
chuyên gia về toán học cảm thấy các thuật toán quá dễ dàng đến mức cô  
quên mất không đặt mình vào địa vị của những sinh viên chỉ vừa mới bắt  
đầu và còn đang chật vật với những công thức. Một dạng của tai họa từ  
những thiên lệch nhận thức là dự đoán dựa trên kết quả đã xảy ra  
(
hindsight bias), hay còn được biết đến thường xuyên hơn như hiệu ứng  
tôi-đã-biết-từ-lâu-rồi (I-knew-it-all-along effect), theo đó chúng ta thấy  
rằng những sự kiện đã xảy ra có thể được dự đoán với xác suất cao hơn là  
xác suất thực tế chúng đã xảy ra trong quá khứ. Cho dù chẳng thể dự đoán  
được sự biến chuyển của thị trường chứng khoán ngay từ buổi sáng thì các  
chuyên gia vẫn sẽ tự tin lý giải trên những bản tin buổi tối về những biến  
động của thị trường chứng khoán như thể họ đã từng chứng kiến điều đó  
xảy ra vào một ngày trước đó vậy.  
Những bài tường thuật nghe có vẻ quen thuộc cũng có thể khiến người  
nghe có cảm giác đã từng biết về nó và dễ dàng nhầm lẫn nó với sự thật. Đó  
là nguyên nhân tại sao các bài diễn thuyết chính trị hay quảng cáo không hề  
có thật nhưng việc lặp đi lặp lại chúng có thể lôi kéo sự chú ý của công  
chúng, đặc biệt là khi chúng có sự cộng hưởng với cảm xúc của họ. Bạn nghe  
qua một vấn đề gì đó một lần, lần nhắc lại về sau sẽ mang lại cho bạn hơi ấm  
của sự quen thuộc, khiến bạn nhầm lẫn nó với ký ức, một phần của điều gì  
đó bạn đã từng biết. Tuy không thể định vị chính xác nhưng bạn vẫn có xu  
hướng tin vào nó. Trong giới truyền thông, kỹ xảo này được đặt dưới cái tên  
“luận điệu to tát” (lộng giả thành chân) – ngay cả một lời nói dối rõ ràng là  
không tưởng cũng có thể được chấp nhận như một sự thật nếu được lặp lại  
nhiều lần.  
Ảo tưởng gây nên bởi sự thuần thục (fluency illusions) xuất hiện khi chúng  
ta có xu hướng nhầm lẫn sự trôi chảy của mình khi đọc một văn bản với sự  
nắm bắt thấu đáo nội dung bên trong nó. Ví dụ, khi bạn đọc một bài thuyết  
trình cực kỳ minh bạch, dễ hiểu về một khái niệm phức tạp, có thể bạn sẽ  
nghĩ rằng khái niệm này tương đối đơn giản và thậm chí có thể bạn còn biết  
nó từ lâu rồi. Như chúng ta đã thảo luận ở phần trước, những sinh viên ôn  
tập bằng cách đọc lại các bài khóa có thể nhầm tưởng rằng mình đã tiếp cận  
và sở hữu nguồn tri thức ẩn chứa trong đề tài đó và đánh giá quá cao những  
gì mình sẽ làm được trong bài kiểm tra tiếp sau trong khi kỳ thực họ chỉ  
thông thuộc mặt chữ nhờ đọc đi đọc lại văn bản.  
110  




BÍ QUYẾT HỌC ĐÂU NHỚ ĐÓ  
Những ký ức của chúng ta cũng lệ thuộc vào những tác nhân xã hội (social  
influence) và có xu hướng tương thích với ký ức của những người xung  
quanh. Nếu bạn gia nhập một nhóm cùng hồi tưởng lại những trải nghiệm  
trong quá khứ và một ai đó trong nhóm thêm vào một chi tiết không đúng  
về câu chuyện, khả năng cao là bạn sẽ sáp nhập tình tiết này vào trong ký ức  
của chính mình rồi nhớ về nó như một phần của trải nghiệm. Quá trình này  
được gọi là sự thích ứng của trí nhớ (memory conformity) hay ảnh hưởng  
lây truyền của xã hội lên trí nhớ (social contagion of memory): sai lầm của  
người này có thể “lây lan” sang trí nhớ của người khác. Tất nhiên, những tác  
động có tính tập thể này không hẳn luôn tiêu cực. Nếu một ai đó nhắc lại  
những tình tiết trong một ký ức chung mà bạn có phần còn mơ hồ, ký ức  
của bạn sẽ được cập nhật và tạo nên một bản ghi chính xác hơn về sự kiện  
đó trong quá khứ.  
Mô hình theo dõi ảnh hưởng của những tác nhân xã hội bao hàm một giả  
định, theo đó con người vẫn cho rằng những cá nhân khác cùng chia sẻ  
niềm tin chung về một vấn đề nào đó với họ. Hiện tượng này được biết đến  
với cái tên hiệu ứng đồng thuận giả hay hiệu ứng ước đoán sai (false  
consensus effect). Nói chung, chúng ta thường không nhận thức được rằng  
mỗi cá nhân nắm bắt thế giới và cắt nghĩa các hiện tượng theo một góc nhìn  
độc đáo riêng biệt, không ai giống ai. Thử nhớ lại xem gần đây bạn than  
phiền với một người bạn về tình hình thời sự và bạn đã ngạc nhiên đến mức  
nào khi khám phá ra cô ấy có một cách nhìn nhận hoàn toàn khác về mọi  
vấn đề mà bạn vẫn nghĩ rằng hiển nhiên là đúng: từ vấn đề thay đổi khí hậu,  
kiểm soát vũ khí, đến kỹ thuật dùng thủy lực để giải phóng dầu khí tại các  
giếng khoan – hay có thể là những vấn đề chỉ mang tính địa phương như  
liệu có nên thông qua việc ban hành trái phiếu để gây quỹ xây dựng trường  
học hay phản đối việc xây dựng một siêu thị ở vùng lân cận.  
Sự tự tin vào trí nhớ của bản thân chưa phải là một dấu hiệu đáng tin cậy để  
xác thực ký ức đó. Chúng ta tin tưởng tuyệt đối vào một ký ức sống động  
đến mức tưởng như mình có thể sao chép đến từng chi tiết của sự kiện và  
chúng ta vẫn chưa nhận thức được rằng thực ra mình đã sai lầm. Những bi  
kịch mang tầm cỡ quốc gia, như vụ ám sát Tổng thống John Kennedy hay  
những sự kiện xoay quanh ngày 11 tháng 9, đã tạo ra điều mà các nhà tâm  
lý học vẫn gọi là những ký ức đèn nháy (“flashbulb” memories). Cái tên ấy  
được gắn cho những hình ảnh sống động mà chúng ta còn lưu giữ: khi  
chúng ta tiếp nhận tin tức đó thì chúng ta đang ở đâu, làm thế nào tin tức đó  
111  




BÍ QUYẾT HỌC ĐÂU NHỚ ĐÓ  
đến được với chúng ta, chúng ta cảm thấy ra sao và chúng ta đã có hành  
động gì. Mọi người vẫn nghĩ những ký ức đó là không thể xóa bỏ, chúng đã  
ăn sâu vào trí óc của chúng ta. Đúng là chúng ta sẽ ghi nhớ một cách sâu sắc  
những chi tiết cơ bản rõ ràng về những thảm họa như thế, khi chúng được  
tường thuật kỹ càng trên các phương tiện thông tin đại chúng, nhưng ký ức  
của bạn về những tình huống chính cá nhân bạn đã trải qua xoay quanh  
thời điểm xảy ra sự kiện đó thì chưa hẳn là chính xác. Có vô số công trình  
nghiên cứu về hiện tượng này, trong số đó có cuộc khảo sát về ký ức của  
1
.500 người Mỹ về cuộc khủng bố ngày 11 tháng 9. Trong nghiên cứu này,  
người ta tiến hành khảo sát ký ức của những người tham gia nhiều lần vào  
các thời điểm: lần thứ nhất là một tuần sau vụ tấn công, lần thứ hai là một  
năm sau, lần tiếp nữa là ba năm sau và mười năm sau. Trong số những ký  
ức cá nhân của những người được khảo sát liên quan tới ngày 11 tháng 9  
thì những hồi ức cảm động nhất diễn ra vào thời điểm họ biết tới vụ tấn  
công cũng là những gì họ tự tin khẳng định nhất, oái oăm thay lại chính là  
những hồi ức bị thay đổi nhiều nhất trong các cuộc khảo sát sau hơn một  
năm.  
CÁC MÔ HÌNH TƯ DUY  
Trên con đường hoàn thiện trình độ điêu luyện của mình trong nhiều lĩnh  
vực đời sống, chúng ta cần gia tăng số lượng cũng như sự đa dạng của các  
biện pháp để áp dụng giải quyết cho từng loại vấn đề khác nhau. Nhưng khi  
đó chúng ta lại có xu hướng đánh đồng chúng. Tương tự như cách chúng ta  
vẫn sử dụng hình ảnh ẩn dụ trong chương trước, bạn có thể coi các biện  
pháp này như những ứng dụng của điện thoại thông minh nhưng là trong  
bộ não của bạn. Chúng tôi gọi chúng là những mô hình tư duy. Công việc của  
các người cảnh sát với những thao tác được sử dụng hằng ngày khi dừng  
một phương tiện giao thông trên đường hay những hành động để tước vũ  
khí của kẻ tấn công ở một cự ly gần có thể minh họa cho điều đó. Mỗi quy  
trình này đều bao gồm một loạt suy nghĩ và hành động mà người cảnh sát  
phải đưa ra chỉ với một chút ý thức để đối phó với từng ngữ cảnh và tình  
huống. Mô hình tư duy của một nhân viên pha chế thường là những bước  
tiến hành và các nguyên liệu để làm nên một cốc Frappuccino 500ml hoàn  
hảo. Đối với một nhân viên tiếp tân tại trung tâm cấp cứu, mô hình đó là thứ  
tự nguy cấp cần được điều trị của các bệnh nhân và thủ tục đăng ký.  
112  




BÍ QUYẾT HỌC ĐÂU NHỚ ĐÓ  
Bạn càng biết nhiều về một lĩnh vực thì bạn càng khó trở thành một giáo  
viên giỏi trong lĩnh vực đó. Đó là phát ngôn của Eric Mazur, một nhà vật lý  
học và đồng thời cũng là một giảng viên tại Đại học Harvard. Lý do ở đây là  
gì? Khi bạn thành thạo hơn trong những lĩnh vực phức tạp, các mô hình tư  
duy của bạn về các lĩnh vực này phát triển theo hướng phức tạp hơn, và  
những bước cấu thành nên chúng lại phai nhạt dần vào vùng ký ức (tai họa  
của những thiên lệch về nhận thức). Ví dụ, một nhà vật lý học sáng tạo ra  
trong đầu mình một thư viện lưu trữ các định luật vật lý để giải các dạng  
toán khác nhau mà cô gặp phải trong công việc của mình như các định luật  
về chuyển động của Newton hay các định luật bảo toàn động lượng. Cô sẽ  
có xu hướng phân loại các bài toán dựa trên những nguyên tắc cơ bản,  
trong khi một người mới học sẽ phân nhóm chúng theo sự tương đồng hay  
các đặc tính bề ngoài, ví dụ như các dụng cụ được đề cập trong bài toán  
(
ròng rọc, mặt phẳng nghiêng, v.v…). Một lần, trong khi giảng dạy tại một  
lớp vật lý đại cương, cô giảng giải về trường hợp một bài toán cụ thể đòi hỏi  
áp dụng một định luật trong hệ thống định luật của Newton mà quên mất  
rằng những sinh viên của mình còn chưa thành thục những yếu tố cơ bản  
mà chính cô cũng đã cần một quá trình dài củng cố và thống nhất thành một  
mô hình tư duy. Người giảng viên suy đoán rằng các sinh viên của mình sẽ  
sẵn sàng tuân thủ những nguyên lý phức tạp mà đối với cô chỉ còn là những  
gì nền tảng nhất. Đó là sự sai sót thuộc phạm trù siêu nhận thức, là đánh giá  
sai lầm của người giảng viên về sự tương thích giữa khả năng tiếp thu kiến  
thức của cô và các bạn sinh viên. Mazur cho rằng người hiểu rõ nhất điều  
khiến một sinh viên phải chật vật để tiêu hóa những khái niệm mới là gì  
không phải là giáo viên, mà là một sinh viên khác. Vấn đề này đã được minh  
họa thông qua một thí nghiệm đơn giản, trong đó một người tưởng tượng  
mình đang chơi một giai điệu quen thuộc trong đầu và trình diễn giai điệu  
đó bằng cách gõ các đầu ngón tay. Một người khác phải nghe tiếng gõ và  
đoán xem giai điệu đó là gì. Mỗi giai điệu nằm trong một chuỗi cố định 25  
giai điệu, do đó xác suất đoán chính xác cho mỗi lần là 4%. Những người đã  
biết giai điệu trong đầu ước đoán một cách chắc chắn rằng người nghe sẽ  
đoán chính xác 50% số lần, nhưng kỳ thực những người nghe chỉ đoán  
đúng 2,5% số lần, chẳng khác gì xác suất may rủi.  
Tương tự như cách các cầu thủ trong đội bóng của huấn luyện viên Dooley  
hồi tưởng lại những chiến thuật của mình, tất cả chúng ta đều thiết lập nên  
những kho tàng trong trí óc để lưu trữ vô số những giải pháp hữu dụng mà  
113  




BÍ QUYẾT HỌC ĐÂU NHỚ ĐÓ  
khi cần, chúng sẽ giúp chúng ta tiến bộ từ trận đấu thứ Bảy này tới trận kế  
tiếp. Nhưng đồng thời chúng ta cũng có thể mắc phải sai lầm vì những mô  
hình này. Đó là khi chúng ta không thể nhận ra một vấn đề mới tưởng  
chừng như đã quen thuộc hóa ra lại hoàn toàn mới lạ, và giải pháp chúng ta  
đưa ra để hóa giải nó không hiệu quả, hay còn khiến tình hình trở nên tồi tệ  
hơn. Thất bại trong việc nhận thức khi nào biện pháp của bạn không tương  
thích với vấn đề đang cần giải quyết là một dạng nội quan (tự quan sát bản  
thân) khiếm khuyết, điều có thể khiến bạn rơi vào rắc rối.  
Một lần, nhà giải phẫu thần kinh Mike Ebersold được gọi đến phòng phẫu  
thuật để trợ giúp một bác sĩ nội trú. Bác sĩ này đang gặp khó khăn trong lúc  
tiến hành phẫu thuật cắt bỏ khối u não cho một bệnh nhân. Quy trình thông  
thường để cắt bỏ khối u não đòi hỏi bạn phải dành thời gian thao tác thật  
cẩn thận quanh khối u, tạo một đường biên sạch bao bọc nó và cứu sống  
những tế bào thần kinh xung quanh. Nhưng khi khối u nằm trong não, nếu  
bạn rút máu từ phía sau nó, áp lực lên bộ não có thể khiến bệnh nhân tử  
vong. Thay vì chậm rãi và cẩn thận, bạn cần làm ngược lại, cắt khối u ra thật  
nhanh để máu có thể thoát ra, rồi sau đó chữa trị vết chảy máu. “Ban đầu có  
thể bạn còn e ngại đôi chút khi tiến hành một bước thay đổi lớn,” Mike nói.  
“Điều đó không có gì là hay ho, nhưng tính mạng của bệnh nhân phụ thuộc  
vào việc bạn biết khi nào phải thay đổi phương pháp và tiến hành nó thật  
nhanh.” Có sự giúp đỡ của Mike, ca phẫu thuật đã thành công.  
Giống như khi đứa bé gọi một người lạ là ba, chúng ta phải phát triển khả  
năng đánh giá để nhận thức được rằng khi nào mô hình tư duy của mình  
không còn hoạt động hiệu quả: đó là khi một tình huống tưởng như quen  
thuộc nhưng kỳ thực lại khác xa những gì ta đã nghĩ và đòi hỏi chúng ta  
phải tiến hành một giải pháp khác và thực hiện một hành vi mới.  
NĂNG LỰC HẠN CHẾ VÀ SỰ THIẾU NHẬN THỨC VỀ ĐIỀU ĐÓ  
Những cá nhân kém cỏi thường thất bại trong việc hoàn thiện các kỹ năng  
vì họ không thể phân biệt được khi nào mình đủ khả năng làm một điều gì  
đó và khi nào không. Hiện tượng này, đặc biệt thu hút được sự quan tâm  
nghiên cứu của trường phái siêu nhận thức, và đã được biết đến như hiệu  
ứng Dunning-Kruger, đặt theo tên các nhà tâm lý học David Dunning và  
Justin Kruger. Nghiên cứu của họ đã cho thấy những người có năng lực hạn  
chế thường đánh giá quá cao khả năng của mình. Họ thường không nhận  
114  




BÍ QUYẾT HỌC ĐÂU NHỚ ĐÓ  
thức được sự bất cân xứng giữa thành quả thực hiện và thành quả mong  
muốn của mình cũng như thấy được sự cần thiết phải nỗ lực cải thiện.  
(
Nhan đề bài viết đầu tiên của họ về chủ đề này là “Năng lực hạn chế và sự  
thiếu nhận thức về điều đó.”) Dunning và Kruger cũng chỉ ra rằng, những  
người trình độ kém cỏi có thể được đào tạo để nâng cao năng lực bằng cách  
học các kỹ năng tự đánh giá quá trình thực hiện của mình một cách chuẩn  
xác hơn, nói tóm lại là cải thiện khả năng tự nhận thức của mình. Trong một  
loạt các công trình khảo sát minh chứng cho phát hiện này, các sinh viên  
được giao làm một bài kiểm tra logic và sau đó tự đánh giá kết quả của  
mình. Kết quả của thí nghiệm đầu tiên đã xác nhận những dự đoán là chuẩn  
xác: những sinh viên có kết quả kém nhất là những người ít hiểu biết nhất  
về năng lực thực hiện của chính mình: những người có điểm số trung bình  
đạt 12% lại tin rằng khả năng lý luận logic của mình đạt tới 68%.  
Trong thí nghiệm thứ hai, sau khi làm bài kiểm tra đầu tiên và đánh giá  
thành quả của mình, các sinh viên được xem đáp án của nhau và được yêu  
cầu ước tính số câu hỏi họ đã trả lời đúng. Những sinh viên nằm trong  
nhóm có kết quả thấp nhất không thể đánh giá kết quả của mình chính xác  
hơn sau khi được xem đáp án của những bạn học xuất sắc hơn. Sự thực họ  
còn có xu hướng tiếp tục thổi phồng kết quả tự đánh giá năng lực vốn đã có  
phần tự mãn của mình.  
Thí nghiệm thứ ba tiến hành khảo sát tỉ mỉ xem liệu những cá nhân kém cỏi  
có thể học hỏi để cải thiện năng lực đánh giá của mình hay không. Những  
sinh viên này được giao mười bài toán để kiểm tra khả năng suy luận logic.  
Sau bài kiểm tra họ phải tự đánh giá các kỹ năng suy luận logic và quá trình  
thực hiện của mình. Một lần nữa, những sinh viên có kết quả bài làm thấp  
nhất là những người tự tin thái quá về năng lực thể hiện của mình. Tiếp đó,  
một nửa số sinh viên được rèn luyện cách lập luận trong vòng mười phút  
(
làm thế nào để kiểm tra độ chính xác của một phép suy luận), nửa còn lại  
được giao một bài tập không liên quan. Sau đó tất cả cùng được yêu cầu  
đánh giá lại một lần nữa về quá trình làm bài kiểm tra của họ. Lần này  
những sinh viên có kết quả kiểm tra thấp sau khi được rèn luyện đã đưa ra  
sự ước tính chuẩn xác hơn hẳn về số lượng câu hỏi họ làm đúng và cách  
thức thực hiện của họ so với những sinh viên còn lại. Những người nằm  
trong nhóm kém nhất nhưng không được rèn luyện tiếp tục giữ niềm tin sai  
lầm rằng mình đã làm tốt bài kiểm tra.  
115  




BÍ QUYẾT HỌC ĐÂU NHỚ ĐÓ  
Tại sao những cá nhân yếu kém hơn lại không thể nhận thức được sự hạn  
chế về trình độ của mình ngay cả khi đã trải qua những kinh nghiệm?  
Dunning và Kruger đưa ra một số lý thuyết. Một trong số đó cho rằng, trong  
cuộc sống hằng ngày con người hiếm khi nhận được những phản hồi tiêu  
cực về năng lực hay kỹ năng của mình từ người khác vì họ không thích đón  
nhận những tin xấu. Và nếu như có nhận được những nhận xét tiêu cực, họ  
phải đi đến một nhận thức chính xác vì sao thất bại lại xảy ra. Để đạt tới  
thành công, mọi thứ đều phải chuẩn xác, nhưng ngược lại bất kỳ một  
nguyên nhân ngoại cảnh nào cũng có thể gây nên thất bại: cái gì mà đôi tay  
không thể làm thì đều có thể dễ dàng đổ lỗi cho công cụ. Cuối cùng, Dunning  
và Kruger đưa ra ý kiến rằng một số người chỉ đơn giản không đủ khôn  
ngoan để nhìn nhận cách thức thực hiện của người khác và do đó họ ít có  
khả năng phát hiện đâu là năng lực ngay cả khi nó ở trước mắt, điều khiến  
cho họ không thể thực hiện những đánh giá có tính đối chiếu về thành quả  
hành vi của mình.  
Những tác động này có thể xảy ra thường xuyên hơn trong một số hoàn  
cảnh hay đối với một vài kỹ năng. Trong một số lĩnh vực, sự bất tài của một  
cá nhân có thể bị tiết lộ một cách thẳng thắn đến mức tàn nhẫn. Các tác giả  
có thể nhớ lại tất cả những ký ức tuổi thơ khi cô giáo của họ chỉ định hai  
bạn trai được quyền chọn các thành viên khác cho đội bóng mềm của từng  
người. Những cầu thủ giỏi được chọn đầu tiên, và cuối cùng là những người  
tệ nhất. Bạn tiếp thu những nhận xét về khả năng chơi bóng mềm của mình  
từ các bạn học một cách công khai, do đó người được chọn cuối cùng khó có  
khả năng nghĩ rằng “Tôi thực sự giỏi chơi bóng mềm.” Tuy nhiên, hiếm có  
lĩnh vực nào trong cuộc sống lại đưa ra những nhận xét rành mạch quả  
quyết về khả năng của bạn như thế.  
Tóm lại, phương tiện giúp chúng ta chèo chống qua thế giới này – hay chính  
là Hệ thống 1 và 2 mà Daniel Kahneman đã đề cập – phụ thuộc vào các hệ  
thống tri giác, trực giác, trí nhớ và nhận thức của chúng ta cùng với tất cả sự  
khuyết tật, lệch lạc, thiếu sót của chúng. Mỗi người trong chúng ta là một sự  
tổng hợp đáng kinh ngạc của rất nhiều những năng lực tri giác và nhận  
thức, cùng tồn tại song song với những mầm mống của sự tiêu cực. Trong  
quá trình học hỏi, cách thức chúng ta lựa chọn phương án thực hiện được  
chỉ đạo bởi nhận định của chúng ta về tính hiệu quả của chúng và chúng ta  
dễ dàng bị định hướng sai lầm.  
116  




BÍ QUYẾT HỌC ĐÂU NHỚ ĐÓ  
Chúng ta hay có xu hướng sa vào những ảo tưởng và nhận định sai lầm.  
Điều đó vạch ra cho tất cả chúng ta một điểm dừng, đặc biệt là những người  
ủng hộ quan điểm “định hướng quá trình học tập theo cách nhìn nhận của  
học sinh” đang rất thịnh hành trong giới giảng dạy và các bậc phụ huynh.  
Theo lý thuyết này các học sinh là người hiểu rõ hơn ai hết họ cần chuyên  
tâm nghiên cứu vào những vấn đề gì để có thể tiến bộ trong một môn học,  
cũng như tiến độ và phương pháp nào là hiệu quả nhất. Trường công lập  
Manhattan ở khu East Harlem được thành lập năm 2008 là một ví dụ. Tại  
đây các học sinh “không bị xếp hạng, sát hạch hay làm bất kỳ điều gì mà các  
em không thích.” Năm 2004, trường công lập Brooklyn ra đời cùng với một  
loạt các gia đình ủng hộ phương pháp giáo dục tại nhà. Họ tự gọi mình là  
“những người không đến trường”, tuân thủ châm ngôn bất kỳ điều gì khơi  
gợi hứng thú ở người học đều mang lại kết quả học tập tốt nhất.  
Mục đích của quan điểm này rất đáng tuyên dương. Chúng ta hiểu rằng các  
học sinh cần tự giám sát và điều chỉnh quá trình học tập của mình bằng  
cách áp dụng các phương pháp đã được thảo luận ở trên. Ví dụ, họ cần tiến  
hành tự kiểm tra, vừa để duy trì các lợi ích trực tiếp từ trí nhớ được tăng  
cường vừa để xác định xem họ nắm bắt được gì và chưa nhận thức được gì,  
trên cơ sở đó đánh giá sự tiến bộ một cách chính xác hơn và tập trung hơn  
vào kiến thức cần được củng cố. Nhưng hiếm có sinh viên nào tự giác thực  
hành những phương pháp này, và nếu ai có ý định áp dụng chúng một cách  
hiệu quả thì họ cũng cần nhiều hơn là sự khuyến khích: hóa ra ngay cả khi  
sinh viên hiểu rằng luyện tập theo hình thức gợi nhớ là một chiến lược tối  
ưu thì họ vẫn không thể kiên nhẫn duy trì nó đủ lâu để đạt được lợi ích bền  
vững. Giả dụ, khi sinh viên được tiếp xúc với một khối lượng kiến thức lớn,  
chẳng hạn như một bộ thẻ ghi từ vựng để học ngoại ngữ, và họ được tự do  
quyết định khi nào thì rút một tấm thẻ ra khỏi bộ thẻ vì mình đã thuộc nó,  
hầu hết các sinh viên bỏ một tấm thẻ sau khi họ tập trung vào nó một hoặc  
hai lần, trong khi như thế là quá sớm so với họ. Có một nghịch lý là những  
sinh viên áp dụng những phương pháp kém hiệu quả nhất lại chính là  
những người tự mãn nhất về khả năng tiếp thu của mình, và chính vì sự tự  
tin thái quá bị đặt nhầm chỗ đó mà họ không có xu hướng thay đổi thói  
quen của bản thân.  
Một cầu thủ bóng đá đang chuẩn bị cho trận đấu vào thứ Bảy kế tiếp không  
hề phó mặc cho trực giác của mình. Anh thực hành các lối chơi và xáo trộn  
chúng để phát hiện ra những góc hiểm hóc và hóa giải chúng trên sân tập  
117  




BÍ QUYẾT HỌC ĐÂU NHỚ ĐÓ  
trước khi bước vào trận đấu lớn. Nếu các trường học cũng áp dụng các quy  
tắc tương tự cho các sinh viên, thì phương pháp học tập tự định hướng đã  
có thể thực sự phát huy hiệu quả. Nhưng tất nhiên cầu thủ bóng đá kia  
không tự định hướng cho mình, anh rèn luyện dưới sự dẫn dắt của huấn  
luyện viên. Tương tự như vậy, hầu hết các sinh viên sẽ gặt hái được kiến  
thức tốt hơn nếu có một người hướng dẫn biết được lĩnh vực nào cần được  
cải thiện cũng như xây dựng mô hình rèn luyện để đạt được mục đích đó.  
Lời giải cho sự ảo tưởng và những nhận định sai lầm là thay thế những kinh  
nghiệm chủ quan vẫn đóng vai trò là nền tảng cho việc ra các quyết định  
bằng một hệ thống các công cụ khách quan, nhờ đó chúng ta có thể điều  
chỉnh để những đánh giá của mình thích hợp với thế giới xung quanh. Khi  
có những nguồn tham chiếu đáng tin cậy, như các thiết bị trong khoang lái  
và hình thành thói quen kiểm tra chúng, chúng ta có thể đưa ra những  
quyết định chính xác về phạm vi kiến thức nào mình cần tập trung cố gắng,  
nhận ra khi nào mình đã mất phương hướng và tìm ra con đường quay trở  
lại. Trên đây là một vài ví dụ minh họa cho điều đó.  
CÁC CÔNG CỤ HỖ TRỢ VÀ THÓI QUEN KIỂM ĐỊNH KHẢ NĂNG ĐÁNH  
GIÁ CỦA BẠN  
Điều mấu chốt là bạn phải thực hành phương pháp kiểm tra và rèn luyện có  
tính gợi nhớ một cách thường xuyên để thẩm định lại kiến thức bạn thực sự  
đã nắm bắt được xem chúng có khớp với những gì bạn nghĩ là mình đã hiểu  
được hay không. Những bài kiểm tra thường xuyên không có tính quyết  
định được tiến hành trên lớp giúp giáo viên kiểm nghiệm được các sinh  
viên có thực sự tiếp thu tốt như họ đang tỏ ra hay không cũng như phát  
hiện ra lĩnh vực nào cần được chú ý thêm. Thực hiện các bài kiểm tra tích  
lũy, như cách Andy Sobel vẫn làm tại lớp học kinh tế chính trị của ông, là  
một phương pháp đặc biệt hữu hiệu để củng cố kiến thức và liên kết chặt  
chẽ các khái niệm từ phạm vi tri thức được giới thiệu trong một lớp học tới  
một phạm trù tri thức mới mà bạn sẽ bắt gặp sau này. Trong vai trò học  
viên, bạn có thể sử dụng bất kỳ phương pháp nào để tự kiểm nghiệm trình  
độ hiểu biết của mình, từ những tấm thẻ ghi đáp án đến các khái niệm chủ  
chốt được diễn đạt lại bằng chính ngôn từ của bạn, và cả sự hướng dẫn của  
các bạn học (sẽ được trình bày dưới đây).  
118  




BÍ QUYẾT HỌC ĐÂU NHỚ ĐÓ  
Đừng loại bỏ kiến thức ra khỏi chế độ kiểm tra của mình khi bạn mới chỉ  
nắm bắt chuẩn xác nó một vài lần. Nếu kiến thức đó quan trọng, nó cần  
được ôn tập một lần và lặp lại lần nữa. Cũng đừng đặt niềm tin vào những  
lợi ích nhất thời gặt hái được từ quá trình tập trung ôn luyện dồn dập. Hãy  
tạo khoảng cách giữa những lần kiểm tra, đa dạng hóa sự luyện tập và bền  
bỉ duy trì kế hoạch dài hạn.  
Sự hướng dẫn của bạn học, mô hình học tập được phát triển bởi Eric Mazur,  
là sự kết hợp chặt chẽ rất nhiều nguyên tắc đã đề cập tới ở trên. Trước khi  
được trình bày trên lớp, tài liệu sẽ được giao cho các sinh viên tự đọc. Trên  
lớp, các bài kiểm tra nhanh sẽ được thiết kế rải rác cùng bài giảng. Các bài  
kiểm tra này đưa ra các câu hỏi dựa trên các khái niệm và cho phép sinh  
viên giải đáp chúng trong vòng một hoặc hai phút; sau đó các sinh viên chia  
thành từng nhóm nhỏ, cố gắng đạt được sự thống nhất về đáp án đúng.  
Trong thí nghiệm của Mazur, quá trình này thu hút sự chú ý của sinh viên  
vào những khái niệm cơ bản trong tài liệu giảng dạy; phản ánh những  
vướng mắc của sinh viên trong việc tiếp thu; và cho họ cơ hội bộc lộ sự hiểu  
biết của mình, tiếp nhận thông tin phản hồi, đánh giá thành quả học tập của  
bản thân trên cơ sở đối chiếu với những sinh viên khác. Tương tự như thế,  
quá trình này đóng vai trò như một công cụ của người giảng dạy để ước  
lượng trình độ tiếp thu hiện tại của các sinh viên và điều chỉnh mức độ tập  
trung cần thiết đối với từng lĩnh vực kiến thức. Mazur cố gắng ghép đôi  
những sinh viên có đáp án ban đầu khác nhau cho cùng một câu hỏi để họ  
có thể nhận thấy một quan điểm khác và cố gắng thuyết phục đối phương  
về đáp án đúng.  
Bạn có thể xem thêm hai ví dụ về phương pháp này trong phần trình bày về  
các giảng viên Mary Pat Wenderoth và Michael D. Matthews ở chương 8.  
Cẩn trọng với những gợi ý bạn đang sử dụng để đánh giá những gì bạn đã  
học được. Sự quen thuộc hay trôi chảy một vấn đề không phải lúc nào cũng  
là một dấu hiệu đáng tin cậy. Và mức độ dễ dàng khi bạn nhớ lại một sự  
kiện hay một lối biểu đạt trong một bài kiểm tra được thực hiện ngay sau  
khi bạn bắt gặp chúng trong một bài giảng hay một tài liệu cũng chẳng nói  
lên điều gì. (Tuy nhiên sự hồi tưởng dễ dàng sau một khoảng thời gian trì  
hoãn lại là một dấu hiệu tốt.) Khả năng xây dựng một mô hình tư duy là một  
dấu hiệu tốt hơn nhiều. Mô hình này tích hợp những kiến thức về các ý  
tưởng khác nhau xuyên suốt văn bản, liên hệ chúng với những hiểu biết sẵn  
119  




BÍ QUYẾT HỌC ĐÂU NHỚ ĐÓ  
có và giúp bạn rút ra những kết luận. Khả năng thuyết minh tài liệu một  
cách khéo léo cũng là dấu hiệu tuyệt vời để đánh giá nhận thức, vì bạn phải  
khôi phục lại những luận điểm nổi bật từ trong trí nhớ, diễn đạt lại chúng  
bằng ngôn ngữ của chính mình, và lý giải tầm quan trọng cũng như mối  
tương quan của chúng với một chủ đề rộng hơn.  
Các giáo viên nên cung cấp sự điều chỉnh sửa chữa bằng các thông tin phản  
hồi và học viên thì nên tìm kiếm các thông tin này. Trong cuộc phỏng vấn  
của mình với E
ol Mo
is, nhà tâm lý học David Dunning nêu lên một luận  
điểm rằng, con đường đạt tới sự giác ngộ nội tâm của mỗi cá nhân phải trải  
qua thế giới quan của những cá nhân khác. “Bởi vậy, điều đó thực sự phụ  
thuộc vào dạng thông tin phản hồi mà bạn nhận được. Thế giới này có đang  
chỉ dạy bạn những điều tốt đẹp? Thế giới này có đang ban thưởng cho bạn  
theo cách mà bạn nghĩ rằng một cá nhân có năng lực xứng đáng được  
hưởng? Nếu nhìn sang những người khác, bạn thường nhận ra có những  
cách thức khác để thực hiện công việc, và còn cả những cách tốt hơn nữa.  
‘Tôi không giỏi như tôi vẫn tưởng, nhưng có vài điều tôi cần phải tiếp tục cố  
gắng.’” Thử nghĩ về những đứa trẻ đang xếp hàng chờ được gọi gia nhập  
vào đội bóng mềm – liệu bạn sẽ được chọn chứ?  
Trong nhiều lĩnh vực, sự góp ý, phê bình của bạn học là một công cụ khách  
quan, cung cấp thông tin phản hồi về kết quả thực hiện của một cá nhân.  
Hầu hết các nhóm thực hành y khoa đều có các buổi thảo luận về tình trạng  
bệnh nhân/tỷ lệ tử vong và nếu như một bác sĩ có một bệnh nhân với kết  
cục xấu, ông sẽ trình bày về nó ở đây. Những bác sĩ khác hoặc sẽ chỉ ra các  
sai lầm ông mắc phải, hoặc sẽ nói: “Anh đã làm tốt, có điều tình hình lại quá  
tệ.” Mike Ebersold nhận định rằng những đồng nghiệp trong lĩnh vực của  
ông nên làm việc theo nhóm. “Nếu xung quanh bạn có những nhà giải phẫu  
thần kinh khác, đó là một vành đai an toàn. Nếu bạn đang làm điều gì không  
thể chấp nhận, họ sẽ gọi bạn lại để phê bình về điều đó.”  
Trong nhiều tình huống, khả năng đánh giá và học hỏi của bạn được kiểm  
định trong quá trình làm việc cùng một người đồng hành giàu kinh nghiệm:  
cơ phó và cơ trưởng, các tân binh và những cảnh sát thâm niên, các bác sĩ  
thực tập nội trú và những bác sĩ phẫu thuật dày dạn kinh nghiệm. Mô hình  
học việc đã có thâm niên lâu đời trong lịch sử nhân loại, vì các tân binh (bất  
kể đó là anh thợ đóng giày hay người cố vấn luật pháp) đều có truyền thống  
tiếp thu tinh hoa từ những người thầy lão luyện.  
120  




BÍ QUYẾT HỌC ĐÂU NHỚ ĐÓ  
Trong những tình huống khác, các đội nhóm được hình thành giữa những  
cá nhân với những lĩnh vực chuyên môn có thể bổ sung lẫn nhau. Khi các  
bác sĩ cấy những thiết bị y tế như máy trợ tim hay dụng cụ kích thích thần  
kinh để điều trị chứng mất kiểm soát hay các triệu chứng của căn bệnh  
Parkinson, nhà sản xuất phải biệt phái một nhân viên đại diện có mặt ngay  
tại phòng mổ cùng với bác sĩ phẫu thuật. Người đại diện này đã chứng kiến  
rất nhiều ca phẫu thuật sử dụng thiết bị này, biết chính xác thiết bị sẽ mang  
lại lợi ích cho nhóm bệnh nhân nào, nắm rõ các trường hợp chống chỉ định  
và tác dụng phụ, cũng như thường trực một đường dây nóng để liên lạc với  
đội ngũ kỹ sư và bác sĩ của công ty. Nhân viên này theo dõi ca phẫu thuật để  
chắc chắn rằng thiết bị được cấy ghép vào đúng vị trí, các đầu dò được đặt  
theo đúng độ sâu chuẩn xác, v.v… Mỗi cá nhân tham gia vào quy trình đều  
có lợi. Người bệnh được bảo hiểm tính mạng trong một ca mổ phù hợp và  
thành công. Bác sĩ luôn có sản phẩm sẵn sàng và chuyên gia giải quyết các  
vấn đề rắc rối nảy sinh ngay trong tầm tay. Và nhà sản xuất yên tâm rằng  
sản phẩm của họ được sử dụng đúng cách.  
Mô hình rèn luyện phỏng theo giả định về các loại nhu cầu và những tình  
huống luôn vận động biến đổi được dự đoán có thể xảy ra trong thực tế.  
Nhờ đó các học viên cũng như huấn luyện viên có thể đánh giá trình độ  
thông thạo và định hướng tập trung vào những lĩnh vực kiến thức hay kỹ  
năng cần được cải thiện. Thử lấy công việc của các cảnh sát làm ví dụ. Họ sử  
dụng rất nhiều dạng thức mô phỏng khác nhau trong quá trình rèn luyện.  
Khi thực hành thao tác với súng cầm tay, họ sử dụng các kịch bản dựa trên  
các đoạn băng, với một màn ảnh rộng được lắp đặt ở một đầu căn phòng,  
nơi bố trí các đạo cụ để dàn cảnh về một tình huống mà người sĩ quan phải  
đối mặt. Người này sẽ tiến vào khung cảnh cùng với một khẩu súng đã được  
trang bị và điều chỉnh để tương tác với đoạn băng.  
Trung úy Catherine Johnson làm việc tại Sở Cảnh sát Minneapolis mô tả một  
số tình huống mô phỏng mà cô đã từng thực hành:  
Trong tình huống dừng phương tiện giao thông trên đường, phòng huấn  
luyện có một màn ảnh ở đầu phòng và các đạo cụ đặt xung quanh phòng –  
một hòm thư lớn màu xanh, một vòi nước cứu hỏa, một ô cửa – bạn có thể  
sử dụng chúng để che chắn nhằm đối phó với những diễn biến trên màn  
ảnh. Tôi nhớ mình đã đi về phía màn ảnh, và đoạn băng mô phỏng động tác  
tôi tiến gần về phía chiếc xe như thể tôi thực sự đã làm thế, một cách rất  
121  




BÍ QUYẾT HỌC ĐÂU NHỚ ĐÓ  
chân thực, và bất thình lình một gã đàn ông vọt ra từ trong thùng xe, rút ra  
một khẩu súng ngắn và bắn tôi.  
Từ ngày ấy cho đến bây giờ, mỗi ngày khi tiến lại gần để dừng một chiếc xe  
trên đường giao thông, tôi đều xô mạnh vào thùng xe để chắc rằng nó  
không mở. Và lý do khiến tôi làm vậy chính là kịch bản mà tôi đã thao tập  
trong các buổi huấn luyện.  
Một tình huống mô phỏng có sử dụng vũ trang khác là một cuộc triệu tập tại  
địa phương, mở đầu bằng cảnh tôi đang tiếp cận một khu dân cư và một gã  
đàn ông đang đứng trước cổng vào. Ngay từ giây phút đầu xuất hiện tôi đã  
nhìn thấy hắn có một khẩu súng trong tay. Tôi ra lệnh cho hắn bỏ nó xuống  
và điều đầu tiên hắn làm là quay đầu bỏ chạy. Và lúc ấy tôi nghĩ tôi không  
thể bắn vào lưng hắn, trong khi chẳng có ai khác ở đó. Tình huống có vẻ  
nguy hiểm, vậy tôi phải làm gì? Trong lúc tôi mất thời gian cân nhắc xem có  
bắn gã đàn ông hay không thì hắn đã quay lại và bắn tôi. Vì phản ứng của tôi  
chậm hơn hành động của hắn. Tấn công luôn đánh bại phản công. Đó là câu  
thần chú mà chúng ta phải khắc cốt ghi tâm.  
Những tình huống mô phỏng có sử dụng vũ trang có thể được thao diễn  
theo rất nhiều cách, gay cấn cũng có mà yên bình cũng có. Không có nhiều  
trường hợp mà trong đó câu trả lời là đúng hoặc sai rõ ràng vì ở đó luôn có  
một hệ thống phức tạp bao gồm nhiều nhân tố, mà chỉ một vài trong số  
chúng có thể được tiên liệu khi người sĩ quan tiến vào hiện trường, giả dụ  
như liệu người đàn ông đứng trên cổng vòm đã từng có tiền án hay chưa.  
Để kết luận, người sĩ quan thực hiện một cuộc phỏng vấn với người huấn  
luyện của mình để thu thập ý kiến phản hồi. Bài tập không chỉ là về vấn đề  
kỹ thuật, mà còn về đường lối tư duy mạch lạc và những phản xạ thích hợp  

chú ý những manh mối được thể hiện dưới cả hình thức ngôn ngữ lẫn  
hình ảnh, những kết cục có thể xảy ra, nhận thức rõ ràng về phương thức  
thích hợp khi sử dụng vũ khí gây sát thương và tìm cách lý giải cho những  
hành động bạn đã thực hiện trong những giây phút nguy cấp.  
Sự mô phỏng không bao giờ là hoàn hảo. Johnson đã tường thuật lại chi tiết  
quá trình các sĩ quan được huấn luyện để tước súng của một kẻ tấn công ở  
cự ly gần, một thao tác họ vẫn thực hành qua đóng thế với các sĩ quan đồng  
nghiệp. Nó đòi hỏi cả tốc độ và sự thành thạo: tấn công bất ngờ vào cổ tay  
đối phương bằng một tay để phá thế cầm súng của hắn trong khi cùng lúc  
122  




BÍ QUYẾT HỌC ĐÂU NHỚ ĐÓ  
tay còn lại giật mạnh khẩu súng khỏi tay hắn. Đó là cử động đã trở thành  
thói quen của các sĩ quan và được mài giũa thông qua quá trình luyện tập  
lặp đi lặp lại, tước súng, trả lại, rồi lấy lại lần nữa. Cứ thế cho đến khi một sĩ  
quan trong số họ, trong một lần được triệu tập đến hiện trường thực tế, đã  
tước súng của kẻ tấn công rồi trả lại cho hắn ngay lập tức. Trong lúc cả hai  
phía cùng bàng hoàng, người sĩ quan đã xoay xở chiếm lại khẩu súng và giữ  
được nó. Chế độ luyện tập trên đã vi phạm quy tắc trọng yếu rằng bạn nên  
luyện tập như thể bạn đang thực hiện, vì bạn sẽ thực hiện như lúc bạn luyện  
tập.  
Đôi khi thông tin phản hồi có tác động mạnh mẽ nhất tới quá trình kiểm  
định nhận thức của bạn về những điều bạn biết và không biết lại chính là  
những sai lầm bạn mắc phải trong thực tế, đấy là nếu bạn có thể sống sót  
vượt qua chúng và rút ra được bài học cho mình.  
123  




BÍ QUYẾT HỌC ĐÂU NHỚ ĐÓ  
Chương 6. Vượt ra ngoài khuôn khổ của  
những lề thói học tập  
Mỗi người học là một cá nhân khác biệt và tất cả đều đang tiến đến một nơi  
chốn tuyệt vời bằng những bậc thang xoắn ốc, Francis Bacon đã nói với  
chúng ta như thế.  
Hãy xem xét câu chuyện về Bruce Hendry. Ông sinh năm 1942, lớn lên bên  
những bờ kênh dọc theo miền Bắc Mississippi của bang Minneapolis nhờ sự  
dưỡng dục một thợ cơ khí và một bà nội trợ. Ông chẳng khác gì bao đứa trẻ  
Mỹ khác với đầu gối gầy guộc và khao khát làm giàu cháy bỏng. Không còn  
gì xa lạ khi chúng ta bàn tới những con người tự lập. Song câu chuyện này  
lại khác. Bruce Hendry có tự lập, nhưng câu chuyện lại nói về chiếc cầu  
thang xoắn ốc, về quá trình ông tìm ra con đường cho mình, cũng như  
những kết luận giúp chúng ta nhận thức được về sự khác biệt trong cách  
thức học tập của mỗi người.  
Quan điểm cho rằng mỗi cá nhân có phương pháp học tập riêng đã tồn tại  
đủ lâu để trở thành một phần trong truyền thống về thực hành giáo dục và  
là một yếu tố thiết yếu trong quá trình tự nhận thức của nhiều người. Theo  
một giả thuyết cơ bản, con người tiếp nhận và xử lý thông tin mới theo  
những phương thức khác nhau: chẳng hạn, vài người học tốt hơn với những  
tài liệu hình ảnh, và số khác giỏi hơn với những văn bản hay tài liệu âm  
thanh. Hơn thế nữa, lý thuyết này còn cho rằng người nào được chỉ dạy  
theo một cách thức không phù hợp với phương pháp học tập của họ thì  
người đó sẽ gặp bất lợi trong quá trình tiếp thu.  
Trong chương này, chúng tôi công nhận rằng mọi người đều có những sở  
thích học tập, nhưng không bị thuyết phục rằng bạn sẽ học tốt hơn khi  
phương pháp đào tạo phù hợp với những sở thích đó. Nhưng sự khác biệt  
trong cách thức học tập của mỗi người cũng được phân ra thành nhiều loại.  
Và đó mới chính là vấn đề. Đầu tiên, câu chuyện của Bruce sẽ giúp chúng tôi  
định hướng luận điểm của mình.  
CHỦ ĐỘNG TIẾP THU NGAY TỪ NHỮNG BƯỚC ĐẦU TIÊN  
Một phần bí quyết làm nên thành công của Bruce chính là ý thức của ông,  
ngay từ những ngày còn rất nhỏ. Khi Bruce mới hai tuổi, bà Doris mẹ ông đã  
124  
 




BÍ QUYẾT HỌC ĐÂU NHỚ ĐÓ  
dặn ông không được băng qua đường vì một chiếc xe có thể sẽ đâm vào ông.  
Ngày nào cậu bé Bruce cũng băng qua đường và ngày nào bà Doris cũng  
phát vào mông cậu. “Nó đã táo bạo từ lúc mới sinh ra,” Doris vẫn nói với các  
bạn của bà như thế.  
Lúc lên tám, chỉ với một hào, Bruce đã mua một cuộn dây trong một gian  
hàng đồ cũ, cắt nó ra và bán lại từng đoạn nhỏ với giá năm xu mỗi đoạn. Lúc  
lên mười, cậu đi giao báo. Mười một tuổi cậu có thêm nghề nhặt bóng tại  
sân gôn. Vào lúc mười hai tuổi, với 30 đô-la dành dụm được, cậu lẻn qua  
cửa sổ phòng ngủ từ trước bình minh cùng một chiếc vali trống rỗng và vẫy  
một chiếc xe để đi nhờ 400km đến Aberdeen, Nam Dakota. Cậu mua và tàng  
trữ pháo Black Cats, bom sơ ri, pháo hoa, những thứ bất hợp pháp ở  
Minnesota và vẫy xe về nhà trước bữa tối. Suốt cả tuần sau đó, Doris không  
thể tìm ra nguyên nhân vì sao tất cả các cậu bé giao báo đều dừng lại trước  
cửa nhà mình vài phút rồi mới rời đi. Công việc kinh doanh của Bruce phát  
đạt nhưng người giám sát các cậu bé giao báo đã phát hiện ra và mách cha  
của Bruce. Ông đã cảnh cáo Bruce rằng nếu như cậu còn làm như thế một  
lần nữa, ông sẽ đánh cậu một trận nhừ tử. Bruce vẫn tiếp tục hành trình  
mua bán đó một lần nữa vào mùa hè sau đó và nhận được trận đòn như đã  
được cảnh báo trước. “Điều đó là xứng đáng,” Bruce nói. Khi đó ông mới chỉ  
1
3 tuổi và đã học được một bài học về thừa cầu và thiếu cung.  
Bruce nhận ra rằng, những người thành đạt có lẽ không thông minh hơn  
ông, họ chỉ có những hiểu biết mà ông không có. Quá trình ông tìm kiếm  
những kiến thức mà ông cần có thể minh họa cho những điểm khác biệt  
quan trọng trong sự tiếp thu của mỗi cá nhân. Tất nhiên, điều đầu tiên là tự  
học, tự giáo dục chính mình là một thói quen Bruce đã nuôi dưỡng từ tuổi  
lên hai và duy trì nó bền bỉ một cách đáng kinh ngạc qua nhiều năm. Còn  
một số thói quen khác nữa của ông cũng minh chứng cho điều đó. Sau khi  
một kế hoạch kết thúc, ông rút ra những bài học và dấn thân vào một kế  
hoạch mới. Điều đó hoàn thiện khả năng đưa ra nhận định và định hướng  
mục tiêu của ông. Ông kết nối chặt chẽ những gì đã học hỏi được trong một  
mô hình tư duy nhằm phục vụ mục đích đầu tư, sau đó ông áp dụng mô  
hình này để vạch ra nhiều cơ hội phức hợp, tìm ra đường đi của riêng mình,  
nắm bắt những quan điểm đúng đắn giữa hàng loạt những thông tin không  
phù hợp để đạt tới phần thưởng cuối cùng là sự thành công. Các hành vi đó  
là những gì mà các nhà tâm lý học vẫn gọi là “học hỏi theo các quy luật” hay  
“xây dựng những cơ chế tiếp thu”. Những người có thói quen đúc rút những  
125  




BÍ QUYẾT HỌC ĐÂU NHỚ ĐÓ  
nguyên tắc hay quy luật cơ bản sau những trải nghiệm mới thường thành  
công hơn những người chỉ tiếp thu kinh nghiệm trên bề mặt mà không thể  
nhận thức được những bài học hàm ẩn trong đó, những bài học có thể được  
áp dụng trong những tình huống tương tự sau này. Giống như vậy, những  
người biết sàng lọc các khái niệm nổi bật ra khỏi những thông tin kém quan  
trọng hơn trong những tài liệu mới mà họ được tiếp xúc và những người  
biết liên kết những ý tưởng chủ chốt thành một cơ chế tư duy sẽ là những  
người học thành công hơn những cá nhân không thể phân biệt tốt xấu, hay  
dở cũng như không biết cách biến những kiến thức hữu ích thành kết quả  
trong thực tiễn.  
Khi còn là một thiếu niên, Bruce đã nhìn thấy một tờ rơi quảng cáo về các lô  
đất gần hồ ở trung tâm Minnesota. Khi nhận được lời khuyên rằng chưa ai  
từng thua lỗ khi đầu tư vào bất động sản, cậu đã mua một lô. Vài mùa hè  
sau, cùng sự giúp đỡ hiếm hoi từ người cha, cậu đã xây dựng một ngôi nhà  
trên đó, đương đầu với từng bước một trong toàn bộ quá trình, tự mình  
khám phá hoặc tìm kiếm sự chỉ dẫn từ một ai đó có thể. Để đào móng, cậu  
mượn một chiếc xe moóc và móc nó vào sau chiếc xe hiệu 49 Hudson của  
mình. Cậu trả các bạn mình 50 xu cho mỗi đống đất họ đào được, và sau đó  
cậu yêu cầu người chủ mảnh đất bên cạnh trả 1 đô-la cho mỗi đống đất họ  
cần để đắp nền. Cậu đã học được cách lát gạch từ một người bạn có cha  
kinh doanh xi măng rồi tự mình xây móng nhà. Cậu học cách lên khung cho  
những bức tường từ người bán hàng ở bãi xẻ gỗ. Cậu tự lắp đặt đường ống  
nước và mạng dây điện cũng theo cách như vậy. Một cậu bé hiếu kỳ luôn  
tìm tòi, học hỏi cách làm mọi thứ. Bruce nhớ lại: “Viên thanh tra điện lực  
không đồng ý cho tôi làm thế. Lúc đó tôi nhận ra rằng đó là vì họ muốn một  
người trong hiệp hội làm điều này, bởi thế tôi để cho một người như thế từ  
thành phố tới và làm lại toàn bộ mạng lưới dây điện của tôi. Nghĩ lại, tôi  
chắc chắn rằng mình đã làm một việc thực sự nguy hiểm.”  
Năm 19 tuổi và đang là một sinh viên đại học, ông cho thuê lại ngôi nhà với  
hình thức trả tiền trước làm bốn kỳ ở Minneapolis. Một phép tính đơn giản:  
bốn căn hộ mang về bốn tấm séc hàng tháng. Không lâu sau, ngoài việc học  
tập ở trường đại học, ông đảm nhiệm việc quản lý ngôi nhà cho thuê, thanh  
toán khoản đặt cọc, trả lời những cuộc điện thoại lúc nửa đêm, sửa đường  
ống nước hỏng, nâng giá nhà và bị mất khách thuê, rồi lại cố gắng tìm người  
lấp chỗ trống và kiếm thêm nhiều tiền hơn. Ông đã học được cách biến một  
mảnh đất trống thành một ngôi nhà, và một ngôi nhà thành một tổ hợp bốn  
126  




BÍ QUYẾT HỌC ĐÂU NHỚ ĐÓ  
căn hộ. Nhưng rốt cuộc bài học có được cũng song hành cùng quả đắng, nó  
mang tới cho ông những cơn đau đầu còn nhiều hơn là phần thưởng mang  
lại. Ông đã bán khu nhà và dừng việc kinh doanh bất động sản trong vòng  
2
0 năm sau đó.  
Tốt nghiệp đại học, Bruce trở thành một nhân viên kinh doanh phim cho  
hãng Kodak. Đến năm thứ ba làm việc tại đây, ông lọt vào top năm nhân  
viên kinh doanh giỏi nhất trên toàn quốc. Đó cũng chính là năm ông khám  
phá ra hiệu suất làm việc của giám đốc chi nhánh nơi ông làm việc còn thấp  
hơn cả ông. Mức lương cao hơn nên thuộc về người giỏi hơn chứ không  
phải người quản lý. Đó là một bài học khác, một bước tiến lên trên những  
bậc thang xoắn ốc của Bruce. Ông nghỉ việc để chuyển sang bán chứng  
khoán trong một công ty môi giới.  
Từ công việc mới này, ông gặt hái được thêm nhiều bài học: “Nếu tôi đầu tư  
một đô-la vào một doanh nghiệp kinh doanh ủy thác hoa hồng, một nửa sẽ  
được trao cho doanh nghiệp và một nửa trong số nửa còn lại do Sở Thuế vụ  
giữ. Để tạo ra lợi nhuận thực tế, tôi đã phải chú trọng nhiều hơn vào việc  
đầu tư bằng tiền của chính mình và giảm bớt việc kinh doanh ủy thác hoa  
hồng.” Chà chà, lại thêm một bài học khác: đầu tư cổ phiếu đồng nghĩa với  
rủi ro. Số tiền ông thua lỗ khi đầu tư bằng tiền của bản thân nhiều ngang với  
số tiền hoa hồng các khách hàng trả cho ông khi bán lại các khoản đầu tư.  
“Bạn không kiểm soát được mặt trái của quá trình này. Nếu một cổ phiếu  
rớt giá 50 xu, nó phải tăng lên 100 xu chỉ để hòa vốn. Mà mất 50 xu thì dễ  
chứ kiếm được 100 xu thì khó hơn nhiều!” Ông đã tích lũy được nhiều kiến  
thức. Ông đầu tư thời gian, tìm cách xoay xở để đạt được kết quả mình đang  
theo đuổi.  
Sam Leppla xuất hiện.  
Theo lời kể của Bruce, trong những ngày đó Leppla chỉ là một gã trai suốt  
ngày nhảy việc, chuyển hết công ty đầu tư này sang công ty đầu tư khác, bàn  
chuyện làm ăn và đưa ra lời khuyên. Một ngày nọ anh ta nói với Bruce về  
trái phiếu của một công ty sắp phá sản. Mỗi trái phiếu trị giá 1 đô-la đang  
được bán với giá 22 xu. “Những trái phiếu này có 22 điểm lợi tức không  
hoàn lại,” Bruce nhớ lại, “do đó khi công ty này phá sản, bạn sẽ thu hồi lại  
lợi tức của công ty - hay nói cách khác là 100% vốn đầu tư - mà bạn vẫn  
được sở hữu một trái phiếu sẽ được chi trả. Nó rốt cuộc sẽ trở thành tiền  
127  




BÍ QUYẾT HỌC ĐÂU NHỚ ĐÓ  
được cho không.” Bruce nói: “Tôi đã không mua bất kỳ trái phiếu nào trong  
số đó nhưng tôi theo dõi, và nó xảy ra chính xác như những gì Sam đã dự  
đoán. Bởi vậy, tôi gọi cho anh ta và nói: ‘Anh có thể ghé qua và nói chuyện  
với tôi về việc anh đang làm được không?’”  
Leppla giảng giải cho Bruce một mớ kiến thức về các mối tương quan giữa  
giá cả, cung cầu và giá trị phức tạp hơn nhiều so với những gì ông đã học  
được kể từ ngày ông khởi đầu cùng chiếc vali đầy pháo hoa. Phương thức  
làm việc của Leppla được đúc rút từ những quy tắc sau đây. Khi một công ty  
rơi vào khó khăn, đối tượng đầu tiên được hưởng quyền với tài sản của  
công ty không phải là những người chủ sở hữu, hay các cổ đông mà chính là  
các chủ nợ: những nhà cung cấp và trái chủ - người nắm giữ trái phiếu. Có  
một trình tự phân hạng áp dụng cho trái phiếu. Những trái phiếu được chi  
trả đầu tiên gọi là trái phiếu cao cấp. Tất cả phần tài sản còn lại sau khi chi  
trả hết cho các trái phiếu cao cấp mới được dùng để thanh toán các trái  
phiếu thứ cấp. Trái phiếu thứ cấp của một công ty đang gặp khó khăn  
thường rẻ vì các nhà đầu tư lo ngại rằng sẽ không có đủ tài sản còn lại để bù  
đắp cho giá trị của các trái phiếu, nhưng chính mối nghi ngại, lười biếng và  
thiếu hiểu biết của các nhà đầu tư có thể làm rớt giá trái phiếu xuống dưới  
mức giá trị thực của các tài sản cơ bản. Nếu bạn có thể xác định được giá trị  
thực đó và nắm được giá mua trái phiếu, bạn có thể an tâm đầu tư với tỷ lệ  
rủi ro rất thấp.  
Đây chính là kiểu kiến thức mà Bruce vẫn tìm kiếm.  
Vào thời điểm đó, các công ty đầu tư bất động sản ở Florida đang lâm vào  
cảnh khó khăn, do vậy Sam và Bruce bắt đầu để mắt đến những công ty này,  
mua trái phiếu ở những nơi họ có thể thấy rằng mức giá bán tháo đang hạ  
thấp giá trị thực của tài sản cơ bản một cách trầm trọng. “Chúng tôi đã mua  
chúng chỉ với 5 đô-la và bán lại với giá 50 đô-la. Mọi thứ chúng tôi mua đều  
sinh lời.” Công việc kinh doanh của họ vận hành tốt đẹp, nhưng giá cả thị  
trường đã bắt kịp các giá trị thực và chẳng bao lâu họ lại cần một ý tưởng  
mới.  
Lúc đó, các xí nghiệp đường sắt ở phía đông sắp rơi vào cảnh phá sản và  
chính quyền liên bang đang mua lại tài sản của các xí nghiệp này để thành  
lập các công ty vận tải Conrail và Amtrak. Bruce kể: “Một ngày nọ Sam nói:  

Cứ mỗi 50 năm, các xí nghiệp đường sắt lại phá sản và chẳng ai biết gì về  
128  




BÍ QUYẾT HỌC ĐÂU NHỚ ĐÓ  
chúng. Chúng thực sự rất phức tạp và cần nhiều năm để tìm hiểu.’ Bởi vậy  
chúng tôi tìm một chuyên gia hiểu biết về đường sắt tên là Barney Donahue.  
Barney nguyên là người đại diện của Sở Thuế vụ và cũng là một người say  
mê nghiên cứu về đường sắt. Nếu bạn đã từng gặp một người thực sự say  
mê đường sắt, bạn sẽ thấy họ nghĩ về nó, họ hít thở cùng nó, họ có thể nói  
cho bạn biết trọng lượng của đầu máy và cả các con số ghi trên những động  
cơ. Ông ấy chính là một trong số họ.”  
Nguyên lý trọng tâm trong mô hình đầu tư của họ là thu thập nhiều thông  
tin hơn những nhà đầu tư khác về lượng tài sản còn dư và trật tự chi trả các  
trái phiếu. Nhờ được trang bị những hiểu biết chuẩn xác, họ có thể chọn lựa  
những trái phiếu thứ cấp với mức giá dưới giá trị thực mà lại có khả năng  
được chi trả cao. Donahue rà soát các công ty vận tải đường sắt khác nhau  
và quyết định rằng công ty tốt nhất để đầu tư vào là Erie Lackawanna, vì khi  
công ty này đệ đơn xin phá sản, nó có những thiết bị hiện đại nhất. Hendry,  
Leppla và Donahue đi sâu vào xem xét tỉ mỉ hơn. Họ đã đi xuyên suốt chiều  
dài tuyến đường ray của công ty Erie để kiểm tra tình trạng của nó. Họ kiểm  
kê các thiết bị còn lại, xem xét tình trạng của chúng và đối chiếu với các bản  
ghi chép về ngành vận tải của công ty xếp hạng tín dụng Moody để tính toán  
các giá trị. “Bạn chỉ cần làm phép tính: Một động cơ đáng giá bao nhiêu?  
Tương tự với một toa hàng? Một đoạn đường ray dài 1,6km?” Erie đã phát  
hành 15 trái phiếu khác nhau trong 150 năm hoạt động, và giá trị của mỗi  
trái phiếu phụ thuộc một phần vào xếp hạng thâm niên của công ty này so  
với các công ty khác. Bruce đã tìm ra một số văn bản trong đó các tổ chức  
tài chính đã thống nhất về trình tự thanh toán các trái phiếu khi tài sản bị  
thanh lý. Nhờ xác định được giá trị của các tài sản, khoản nợ và cơ cấu trái  
phiếu, họ biết giá trị của mỗi hạng trái phiếu. Những người cầm giữ trái  
phiếu chưa từng tính toán thì không thể nhận thức được điều đó. Trái phiếu  
thứ cấp bị bán ra ở mức giá tụt dốc thảm hại bởi lẽ chúng đã chìm quá sâu  
xuống đáy chuỗi thức ăn đến mức các nhà đầu tư ngờ rằng họ sẽ không thể  
thu hồi lại tiền của mình được nữa. Những tính toán của Bruce lại đề xuất  
điều ngược lại và ông đã mua vào.  
Đó là một câu chuyện dài hơi mà chúng tôi khó có thể kể hết trong phạm vi  
cuốn sách này. Phá sản của một công ty vận tải đường sắt là một việc phức  
tạp đến mức đáng kinh ngạc. Bruce quyết tâm rằng mình phải thông hiểu về  
toàn bộ quá trình đó hơn bất cứ ai khác. Ông đến gõ cửa từng nhà, yêu cầu  
sự tác động từ những người bạn đang ở vị trí quản lý các thủ tục và cuối  
129  




BÍ QUYẾT HỌC ĐÂU NHỚ ĐÓ  
cùng ông cũng được tòa án bổ nhiệm vào vị trí chủ tịch ủy ban đại diện cho  
lợi ích của những trái chủ trong quy trình phá sản. Khi Erie vượt lên khỏi  
bờ vực phá sản hai năm sau đó, ông đã là chủ tịch và giám đốc điều hành  
của công ty. Ông thuê Barney Donahue quản lý công ty. Hendry, Donahue và  
ban giám đốc cùng hướng công ty vượt qua những vụ kiện tụng còn lại. Và  
khi lượng tiền của công ty được ổn định, giá trị danh nghĩa của những trái  
phiếu Bruce đang nắm giữ tăng lên gấp đôi, tức là gấp 20 lần mức giá ông  
đã trả để mua một số trái phiếu thứ cấp.  
Công ty Erie Lackawanna, cùng với tất cả sự phức tạp và những bứt phá phi  
thường như câu chuyện về David đánh bại người khổng lồ Goliath4, chính  
là điển hình về cách Bruce Hendry biến một đống hỗn độn thành một mối  
sinh lời: tìm kiếm một công ty đang lâm vào khó khăn, nghiên cứu các tài  
sản và khoản nợ, đọc chi tiết về các nghĩa vụ thanh toán nợ, xem xét bối  
cảnh toàn ngành và dự đoán xu hướng, tìm hiểu quá trình kiện tụng và hăng  
hái dấn thân khi đã nắm được cách mọi thứ sẽ diễn ra.  
Còn có các câu chuyện về những cuộc chinh phục ngoạn mục khác. Ông đã  
tiếp quản Kaiser Steel, ngăn nó khỏi vỡ nợ, chỉ đạo công ty vượt qua thảm  
họa phá sản với vai trò giám đốc điều hành, và nhận được 2% vốn chủ sở  
hữu của công ty mới. Ông đứng ra hòa giải trong vụ sụp đổ của Ngân hàng  
tiểu bang Texas First Republic Bank và thu về lợi nhuận gấp sáu lần khoản  
đầu tư đầu tiên vào công ty này. Khi các nhà sản xuất thừa cung và ngừng  
sản xuất các toa hàng, Bruce đã mua lại một nghìn chiếc cuối cùng, thu lại  
2
0% khoản tiền đầu tư từ việc cho thuê và sau đó bán lại những chiếc xe  
một năm sau đó khi thị trường lại thiếu cung và đưa ra một mức giá hấp  
dẫn. Câu chuyện về sự vươn lên của Hendry vừa quen thuộc lại vừa đặc  
biệt; sự quen thuộc nằm trong bản chất của cuộc tìm kiếm và đặc biệt ở  
cách Bruce học hỏi trong quá trình kinh doanh của mình, thiết lập một hệ  
thống nguyên tắc của riêng mình về những yếu tố tạo nên một cơ hội đầu tư  
hấp dẫn, liên kết các nguyên tắc đó thành một khuôn mẫu, và sau đó tìm ra  
những phương thức khác biệt và mới mẻ để áp dụng nó.  
Khi được hỏi về nguyên nhân làm nên thành công của mình, câu trả lời ông  
nêu ra tưởng chừng như rất đơn giản: xâm nhập những thị trường không có  
sự cạnh tranh, đào sâu nghiên cứu, đặt ra những câu hỏi chính xác, nhìn  
nhận trên bối cảnh rộng, chấp nhận rủi ro và trung thực. Nhưng những lý  
giải này chưa đủ thỏa đáng. Đằng sau chúng là một câu chuyện hấp dẫn  
130  




BÍ QUYẾT HỌC ĐÂU NHỚ ĐÓ  
hơn, một câu chuyện mà chúng ta phải ngầm hiểu: ông đã phát hiện ra mình  
cần những kiến thức gì và theo đuổi để nắm bắt kiến thức đó như thế nào;  
những thất bại ban đầu đã gieo mầm cho kỹ năng nhận định sắc sảo ra sao;  
cũng như quá trình ông phát triển một giác quan nhạy bén để phát hiện ra  
giá trị ở những nơi mà người khác chỉ có thể nhìn thấy các vấn đề. Năng  
khiếu phát hiện ra các giá trị của ông dường như là phi thường. Câu chuyện  
của ông hẳn sẽ ghi dấu trong tâm trí một đứa trẻ, một cậu bé thức dậy vào  
sinh nhật lần thứ tư và nhận thấy có một bãi phân to trong sân, nhảy vòng  
quanh nó và thét lên: “Mình dám cá thể nào cũng có một đồng 25 bảng Anh  
trong đó!”  
Tất cả mọi người đều không giống nhau, đó là một sự thật hiển nhiên mà  
chúng ta nhanh chóng nhận ra ngay từ lúc còn là một đứa trẻ, khi so sánh  
chính bản thân mình với các anh chị em ruột thịt. Điều này càng thể hiện rõ  
ràng qua điểm số trên lớp, trong các lĩnh vực thể thao, hay trong phòng họp  
của ban lãnh đạo. Ngay cả nếu chúng ta cùng chia sẻ niềm đam mê và sự  
quyết tâm của Bruce Hendry, ngay cả nếu chúng ta trăn trở suy ngẫm về  
những lời khuyên của ông, thì bao nhiêu người có thể nắm bắt được kỹ  
thuật nhận ra bãi phân nào có thể chứa một đồng 25 bảng trong đó? Khi câu  
chuyện về Bruce trở nên sáng tỏ, một số dấu hiệu đặc trưng về mức độ tiếp  
thu trở nên quan trọng hơn những dấu hiệu khác. Nhưng chúng là những  
dấu hiệu nào? Đó chính là nội dung mà chúng ta sẽ cùng khám phá trong  
phần còn lại của chương này.  
Sự khác biệt quan trọng nằm ở cách bạn nhìn nhận bản thân cũng như  
những khả năng của mình.  
Có một câu châm ngôn rằng: “Dù bạn nghĩ bạn có thể hay không thể làm  
điều gì đó thì bạn đều đúng.” Công trình của Carol Dweck, sẽ được mô tả  
trong chương 7, giúp ích rất nhiều trong việc xác minh tính đúng đắn của  
quan điểm này. Một bài viết trên tạp chí Fortune xuất bản vài năm trước  
cũng làm được điều tương tự. Bài báo này kể về một điều có vẻ mâu thuẫn,  
một câu chuyện về những người mắc chứng khó đọc đã trở nên thành đạt  
trong kinh doanh cũng như trong các lĩnh vực khác bất chấp những bất lợi  
trong quá trình học hỏi của họ. Richard Branson, chủ nhân hãng thu âm  
Virgin Records và hãng hàng không Virgin Atlantic Airways, đã bỏ học năm  
1
6 tuổi để bắt đầu và vận hành những hoạt động kinh doanh hiện đáng giá  
hàng tỷ đô; Diane Swonk là một trong số những nhà dự báo kinh tế hàng  
131  




BÍ QUYẾT HỌC ĐÂU NHỚ ĐÓ  
đầu tại Mỹ; Craig McCaw là người tiên phong trong nền công nghiệp sản  
xuất điện thoại di động; Paul Orfalea đã sáng lập ra công ty Kinko’s. Những  
con người thành công này và cả những người khác nữa, khi được hỏi, đã kể  
lại câu chuyện về quá trình vượt qua nghịch cảnh để vươn lên. Tất cả họ  
đều gặp khó khăn tại các trường học và với các phương pháp học tập đã  
được thừa nhận, hầu hết đều bị dán nhầm nhãn là những kẻ có chỉ số thông  
minh IQ thấp, một số bị lưu ban hay thuyên chuyển sang các lớp học dành  
cho đối tượng chậm phát triển về trí tuệ, và gần như tất cả đều được hỗ trợ  
bởi cha mẹ, gia sư và người hướng dẫn, những người vẫn đặt niềm tin vào  
họ. Branson nhớ lại: “Có đôi lúc tôi đã nghĩ rằng mắc chứng khó đọc còn tốt  
hơn việc là một kẻ ngốc.” Bằng cách diễn đạt đó, Branson đã thuyết minh  
quan điểm cá nhân của mình về lý thuyết ngoại lệ.  
Những câu chuyện chúng ta sáng tạo nên để tìm hiểu về chính bản thân  
mình trở thành những bản tường thuật về cuộc sống, lý giải những sai lầm  
và lựa chọn đã đưa chúng ta tới vị trí như ngày hôm nay: mình làm điều gì  
tốt, mình quan tâm tới điều gì nhất và đâu là điều mình hướng tới. Nếu bạn  
nằm trong số những đứa trẻ bị loại ra ngoài sau khi đội bóng mềm đã chọn  
xong cầu thủ, cách bạn nhận biết được chỗ đứng của mình trong thế giới  
này có khả năng tạo nên những thay đổi nhỏ, định hình ý thức của bạn về  
những khả năng mình có và vẽ nên những con đường tiếp theo bạn phải đi.  
Những gì bạn tự nhủ với bản thân về năng lực của mình sẽ góp phần định  
hướng cách bạn học tập và thể hiện – chẳng hạn như bạn phải chuyên tâm  
đến mức nào, hay bạn phải kiên nhẫn với việc chấp nhận những rủi ro và  
sẵn sàng bền bỉ đối mặt với những khó khăn ra sao. Nhưng sự khác biệt  
trong các kỹ năng và khả năng biến những kiến thức mới thành nền móng  
xây đắp nên những hiểu biết sâu rộng hơn, cũng là một yếu tố mở ra con  
đường cho bạn tiến tới thành công. Ví dụ, sự khéo léo trong môn bóng mềm  
của bạn phụ thuộc vào một nhóm các kỹ năng khác nhau, như khả năng  
đánh bóng, chạy về các chốt gôn, cũng như chặn bóng và ném bóng. Ngoài  
ra, kỹ năng trên sân không hẳn là điều kiện tiên quyết để trở thành một  
ngôi sao trong một môn thể thao. Không ít những nhà quản lý hay huấn  
luyện viên tài ba nhất trong các bộ môn thể thao chuyên nghiệp đã từng chỉ  
là những cầu thủ hạng xoàng, nhưng tình cờ thay, họ lại là những người  
nghiên cứu đặc biệt hiếm có trong bộ môn đó. Tuy sự nghiệp của cầu thủ  
bóng chày Tony Larussa kết thúc chóng vánh và không có gì nổi bật, nhưng  
ông đã tiếp tục sự nghiệp của mình như một nhà quản lý các đội bóng với  
132  




BÍ QUYẾT HỌC ĐÂU NHỚ ĐÓ  
những thành công đáng kể. Khi ông giã từ sự nghiệp, cùng với sáu giải vô  
địch bóng chày nhà nghề Mỹ và ba danh hiệu World Series được ghi, ông đã  
được xưng tụng như một trong những nhà quản lý tài ba nhất mọi thời đại.  
Mỗi người trong chúng ta đều tiềm ẩn một nguồn tài nguyên phong phú  
được thể hiện qua các năng khiếu, tri thức, trí tuệ, sở thích và ý thức về sức  
mạnh của bản thân, những điều định hình nên cách chúng ta học hỏi và  
vượt qua những khiếm khuyết của mình. Một trong số những đặc tính đó có  
một tầm quan trọng đặc biệt – ví dụ, khả năng đúc rút những nguyên tắc cơ  
bản từ những trải nghiệm mới mẻ và chuyển đổi tri thức mới thành những  
mô hình tư duy. Một số đặc trưng khác, như khả năng tiếp thu kiến thức thể  
hiện dưới dạng âm thanh hay hình ảnh, mà chúng ta vẫn tưởng rằng có vai  
trò quyết định thì thực ra lại không mấy quan trọng.  
Trong bất kỳ danh sách nào liệt kê những đặc tính có ảnh hưởng lớn nhất  
tới khả năng tiếp thu thì cách sử dụng ngôn ngữ lưu loát và khả năng đọc  
hiểu cũng gần hoặc đứng ở vị trí đầu bảng. Trong khi một số thử thách đòi  
hỏi chúng ta phải nỗ lực nhận thức, từ đó thúc đẩy quá trình học tập, thì  
một số khác lại không có tác dụng đó. Nếu nỗ lực hơn để bù đắp những  
thiếu hụt mà lại không thể góp phần trau dồi khả năng tiếp thu, thì đó  
không phải là điều đáng để chờ đợi. Một người khiếm khuyết trong khả  
năng đọc hiểu và không thể nắm bắt được mạch tư tưởng hàm chứa trong  
văn bản khi giải mã từng từ riêng lẻ trong một câu có thể là một ví dụ minh  
họa cho điều này. Đây là một ca bệnh khó đọc. Đồng thời, tuy khó đọc không  
phải là nguyên nhân duy nhất gây ra những khó khăn trong việc đọc hiểu  
nhưng nó là một trong số những trường hợp phổ biến nhất, ước tính có tới  
1
5% dân số chịu ảnh hưởng của hội chứng này. Hiện tượng này là hậu quả  
của quá trình phát triển thần kinh dị thường từ trong bào thai, cản trở khả  
năng đọc hiểu bằng cách tiêu hủy một năng lực thiết yếu của não bộ được  
sử dụng để phân biệt các từ ngữ. Đó là năng lực liên kết các chữ cái với các  
âm thanh phát ra trong quá trình phát âm. Con người không thể khắc phục  
hội chứng khó đọc, nhưng nếu được giúp đỡ họ có thể học cách giải quyết  
hoặc phòng tránh những vấn đề nảy sinh từ khiếm khuyết này. Những  
chương trình thành công nhất trong lĩnh vực này chú trọng tới tập luyện  
cách ước hiệu các âm vị, xây dựng vốn từ vựng, tăng cường khả năng nhận  
thức và cải thiện khả năng đọc. Các chuyên gia về thần kinh học và tâm lý  
học nhấn mạnh rằng việc chẩn đoán sớm hội chứng khó đọc và tác động tới  
trẻ mắc chứng này từ trước lớp 3 là rất quan trọng. Trước giai đoạn này  
133  




BÍ QUYẾT HỌC ĐÂU NHỚ ĐÓ  
não bộ vẫn còn tương đối dễ uốn nắn và có khả năng rèn luyện được, điều  
này cho phép tái lập trình các mạch thần kinh.  
Chứng khó đọc phổ biến hơn ở những trẻ bị chế nhạo hơn là cộng đồng đại  
chúng. Đó là kết quả của một loạt những chiều hướng xấu bắt đầu kể từ lúc  
những đứa trẻ khiếm khuyết khả năng đọc hiểu chìm sâu vào một dạng thất  
bại và bắt đầu gia tăng sự tự ti. Một vài em trong số đó nhiễm thói bắt nạt  
hay một số dạng hành vi chống đối xã hội khác, coi đây như một cách để bù  
đắp. Nếu không được giải quyết, tình trạng này sẽ nhanh chóng biến thành  
một dạng tội phạm.  
Những người học mắc chứng khó đọc không dễ gì nắm bắt được kỹ năng  
đọc hiểu và bất lợi này có thể kéo theo một loạt những cản trở khác trong  
học tập. Trong khi đó, những cá nhân thành đạt được Fortune phỏng vấn  
đưa ra lập luận rằng một số người mắc chứng khó đọc dường như sở hữu,  
hay phát triển một năng lực sáng tạo và giải quyết vấn đề nổi trội hơn, dù  
cho đó là kết quả của hệ thống thần kinh hay nhu cầu bức thiết của việc tìm  
kiếm giải pháp bù đắp cho khuyết tật của họ. Để đạt tới thành công, phần  
nhiều trong số những người được phỏng vấn cho biết họ phải học cách bao  
quát bối cảnh rộng lớn ngay từ rất sớm hơn là chật vật giải mã những bộ  
phận cấu thành, học cách tiếp cận vấn đề theo một cách khác biệt và sáng  
tạo, học cách hành động theo đường lối chiến lược và học cách kiểm soát  
mức độ rủi ro. Những kỹ năng cần thiết này một khi đã được nắm vững sẽ  
mang lại cho họ sự hỗ trợ có tính quyết định tới sự nghiệp trong tương lai.  
Có thể một vài kỹ năng trong số này thực sự có cơ sở là sự phát triển của hệ  
thần kinh. Những thí nghiệm được tiến hành bởi Gadi Geiger và Jerome  
Lettvin tại Viện Công nghệ Massachusetts đã khám phá ra rằng những cá  
nhân mắc chứng khó đọc cắt nghĩa thông tin nhận được thông qua thị giác  
kém hơn so với những người không mắc chứng này. Tuy nhiên họ lại có khả  
năng giải mã thông tin từ tầm nhìn ngoại biên của mình nổi trội một cách  
đáng kể so với những người khác. Điều này mang đến giả thuyết rằng mạng  
lưới tiếp hợp thần kinh của não bộ có thể là nguồn gốc sản sinh ra khả năng  
bao quát vượt trội.  
Có vô vàn những tài liệu nghiên cứu về hội chứng khó đọc nhưng chúng tôi  
sẽ không tiếp tục đi sâu trong phạm vi cuốn sách này. Tuy nhiên có một  
điều phải công nhận rằng một số đặc trưng của hệ thần kinh có thể tác động  
đáng kể tới khả năng tiếp thu của chúng ta. Và với một nhóm những cá  
134  




BÍ QUYẾT HỌC ĐÂU NHỚ ĐÓ  
nhân kể trên, sự kết hợp của động lực thúc đẩy mạnh mẽ, sự ủng hộ đặc  
biệt được duy trì liên tục và tập trung, và những kỹ năng hay “trí tuệ” ra đời  
nhằm bù đắp cho các khiếm khuyết chính là điều đã giúp họ vươn lên mạnh  
mẽ.  
Niềm tin vào lý thuyết về các phong cách học tập đã trở nên phổ biến rộng  
khắp. Việc đánh giá chất lượng phương pháp học tập của sinh viên được  
khuyến nghị tại mọi cấp giáo dục. Mọi giáo viên đều bị hối thúc phải cung  
cấp những tài liệu giảng dạy theo nhiều dạng thức khác nhau để mỗi sinh  
viên đều có thể tiếp cận chúng theo cách họ đã được trang bị kỹ càng nhất.  
Lý thuyết về các phương thức học tập đã bám rễ vào quá trình phát triển hệ  
thống quản lý, cũng như các mô hình đào tạo hướng nghiệp lẫn chuyên  
nghiệp, bao gồm các khóa huấn luyện phi công quân sự, nhân viên y tế, cảnh  
sát đô thị, v.v… Bản báo cáo về một cuộc khảo sát được tiến hành vào năm  
2
004 bởi Trung tâm Nghiên cứu các Kỹ năng và Kiến thức tại Anh đã đối  
chiếu hơn 70 lý thuyết về các phương pháp học hỏi hiện đang được đưa ra  
trên thị trường, đi cùng với chúng là các công cụ chẩn đoán cách thức học  
tập đặc thù của từng cá nhân. Các tác giả của bản báo cáo đã mô tả việc cung  
cấp các công cụ này như một ngành công nghiệp bị làm băng hoại bởi  
những quyền lợi được bảo đảm bất di bất dịch. Ngành công nghiệp này chào  
bán một “mớ hỗn độn những tuyên ngôn mâu thuẫn” và mối quan tâm duy  
nhất của họ là lôi kéo người sử dụng vào việc phân loại, đóng mác, và dập  
khuôn các cá nhân. Các tác giả đã liên hệ tới một tai nạn xảy ra trong một  
cuộc hội thảo. Tại đây một sinh viên vừa hoàn tất một thao tác đánh giá đã  
báo cáo lại kết quả: “Tôi nhận ra rằng tôi khá kém cỏi trong việc tiếp nhận  
kiến thức thông qua kênh thính giác và vận động. Do đó việc đọc một cuốn  
sách hay lắng nghe ai đó trong khoảng thời gian nhiều hơn vài phút không  
có tác dụng gì với tôi.” Đây là một kết luận vô cùng bảo thủ. Nó không  
những không có được sự ủng hộ của cộng đồng khoa học mà còn tuyên  
truyền một ý thức có tính xâm lấn và lầm lạc của một tiềm năng đang ngày  
càng suy giảm.  
Bất chấp con số tưởng như vô hạn về các mô hình phong cách học tập, bạn  
không thể tìm ra một mô hình lý thuyết nhất quán nếu như bạn thu hẹp  
phạm vi tìm kiếm vào những mô hình vẫn được chấp nhận rộng rãi nhất.  
Neil Flemming chủ trương ủng hộ một phương pháp tiếp cận có tên gọi  
VARK. Người học tiếp thu kiến thức thông qua các trải nghiệm được thể  
hiện chủ yếu dưới một trong các hình thức nhìn, nghe, đọc hay vận động (ví  
135  




BÍ QUYẾT HỌC ĐÂU NHỚ ĐÓ  
dụ như di chuyển, động chạm và chủ động khám phá). Mỗi cá nhân lại có  
một sở thích và ưu tiên cho một hình thức này hơn những hình thức khác.  
VARK phân loại các cá nhân dựa trên sự khác biệt đó. Theo Flemming,  
VARK chỉ thuyết minh được về một phương diện trong phong cách học tập  
của một cá nhân trong khi xét về tổng thể nó có tới 18 khía cạnh khác nhau,  
bao gồm cả sự ưa thích hơn với nhiệt độ, ánh sáng, thực phẩm, nhịp sinh  
học, cũng như làm việc theo nhóm so với làm việc độc lập.  
Những lý thuyết và tài liệu khác về phong cách học tập dựa trên những khía  
cạnh không mấy tương đồng với những vấn đề kể trên. Một công cụ được  
sử dụng rộng rãi, ra đời dựa trên công trình nghiên cứu của Kenneth Dunn  
và Rita Dunn, đánh giá sáu khía cạnh khác nhau trong phong cách học tập  
của một cá nhân: môi trường, xúc cảm, xã hội, nhận thức, sinh lý và tâm lý.  
Ngoài ra còn có những mô hình khác đánh giá các phong cách được xây  
dựng cùng với những phương diện sau đây:  



Các hình thái nhận thức cụ thể và trừu tượng  
Các mô hình thử nghiệm tích cực và quan sát phản xạ  
Các hình thức tổ chức ngẫu nhiên và theo trình tự  
Bảng câu hỏi đánh giá các phong cách học tập của Honey và Mumford, một  
công cụ phổ biến trong những mô hình quản lý, giúp người nhân công xác  
định tác phong của họ chủ yếu thuộc kiểu “hoạt động”, “phản ánh”, “lý  
thuyết” hay “thực tiễn”, nhờ đó họ có thể cải thiện những lĩnh vực họ chỉ đạt  
kết quả thấp lên mức linh hoạt hơn.  
Sự thật đơn giản rằng những học thuyết khác nhau đang bao hàm những  
phương diện bất đồng quá lớn là nguyên nhân gây ra lo ngại về cơ sở khoa  
học của các học thuyết này. Đúng là hầu hết chúng ta đều có cách thức  
nghiên cứu tài liệu ưa thích của riêng mình, nhưng điều cốt lõi của phong  
cách học tập đúng đắn là chúng ta học tốt hơn khi hình thức trình bày thích  
hợp với một kiểu học tập cụ thể, có thể phát huy tối đa khả năng tiếp thu  
của cá nhân. Đó là một yêu cầu then chốt.  
Năm 2008, các nhà tâm lý học nhận thức Harold Pashler, Mark McDaniel,  
Doug Rohrer và Bob Bjork đã tiến hành nghiên cứu xem liệu yêu cầu then  
chốt ở trên có được sự ủng hộ của các chứng cứ khoa học hay không. Cả  
đoàn bắt đầu trả lời hai câu hỏi. Thứ nhất, dạng chứng cứ nào là cần thiết để  
136  




BÍ QUYẾT HỌC ĐÂU NHỚ ĐÓ  
các tổ chức có thể điều chỉnh mô hình giảng dạy của họ lấy cơ sở từ quá  
trình đánh giá phong cách học tập của các sinh viên hoặc các nhân viên? Để  
tăng độ tin cậy cho các kết quả, đội nghiên cứu quyết định rằng cuộc khảo  
sát sẽ cần đến một vài quy tắc thực hiện. Đầu tiên, các sinh viên được phân  
thành các nhóm căn cứ theo phong cách học tập của họ. Sau đó họ sẽ được  
phân công vào các lớp học khác nhau một cách ngẫu nhiên. Tại các lớp này,  
các sinh viên này sẽ được dạy cùng một tài liệu nhưng theo những phương  
pháp khác nhau. Sau đó, tất cả các sinh viên phải cùng làm một bài kiểm tra.  
Bài kiểm tra cần chỉ ra được rằng những sinh viên học tập theo một hình  
thức cụ thể (ví dụ như những người tiếp thu kiến thức thông qua hình ảnh)  
đã phát huy khả năng tốt hơn khi tiếp nhận sự giảng dạy phù hợp với hình  
thức học tập của họ (thông qua hình ảnh) so với tiếp nhận sự giảng dạy  
bằng một hình thức khác (sử dụng âm thanh); thêm vào đó, một điều nữa  
cũng cần được chỉ ra rằng những kiểu người học khác gặt hái được nhiều  
lợi ích hơn từ hình thức giáo dục họ ưa thích hơn là từ những hình thức  
khác (những người học bằng thính giác tiếp nhận kiến thức được truyền  
thụ bằng các phương tiện âm thanh tốt hơn khi học từ các bài thuyết trình  
bằng hình ảnh).  
Vấn đề thứ hai mà đoàn muốn nghiên cứu là liệu loại bằng chứng này có tồn  
tại hay không. Câu trả lời là không. Họ chỉ tìm thấy một con số rất nhỏ các  
nghiên cứu được thiết kế để có thể kiểm nghiệm được tính xác thực của lý  
thuyết về phong cách học tập trong giáo dục. Và họ còn chẳng thấy nghiên  
cứu nào trong số rất ít đó công nhận lý thuyết này một cách rõ ràng, thậm  
chí vài cuộc khảo sát còn phủ nhận nó một cách dứt khoát. Hơn nữa, họ  
cũng xem xét và chỉ ra rằng sự phù hợp của mô hình giảng dạy với bản chất  
của đề tài giảng dạy còn quan trọng hơn: công cụ giảng dạy bằng hình ảnh  
dành cho các bộ môn hình học và địa lý, phương pháp giảng dạy thông qua  
lời nói áp dụng cho thơ ca, v.v… Khi hình thức giảng dạy tương thích với  
bản chất của nội dung, mọi sinh viên đều có thể học tốt hơn bất kể họ ưa  
thích hình thức truyền đạt kiến thức nào.  
Không có bằng chứng xác nhận lý thuyết về phong cách học tập không có  
nghĩa là mọi lý thuyết đều sai lầm. Các lý thuyết về phong cách học tập có  
rất nhiều hình thức, một số trong đó có thể có giá trị. Nhưng chúng ta cũng  
không thể biết được đó là lý thuyết nào: không có cơ sở nghiên cứu để giải  
đáp vấn đề vì số lượng các cuộc khảo sát chính xác là cực kỳ ít. Từ những  
phát hiện của mình, Pashler và các đồng nghiệp của ông đã đưa ra lập luận  
137  




BÍ QUYẾT HỌC ĐÂU NHỚ ĐÓ  
rằng những bằng chứng hiện có không thể bù đắp khối lượng thời gian và  
tiền bạc khổng lồ cần được đầu tư để đánh giá các sinh viên và tái cơ cấu lại  
mô hình giảng dạy cho tương ứng với các hình thức học tập của họ. Chỉ khi  
những chứng cứ như thế được đưa ra thì người ta mới thấy được tầm quan  
trọng của những phương pháp giảng dạy đã được nghiên cứu chứng minh  
là có thể mang lại lợi ích cho người học bất kể họ thích tiếp thu kiến thức  
theo cách nào. Một số phương pháp trong đó đã được phác thảo sơ lược  
trong cuốn sách này.  
LOẠI TRÍ TUỆ CẦN THIẾT CHO THÀNH CÔNG  
Trí tuệ là một trong những điều làm nên sự khác biệt giữa các cá nhân trong  
quá trình học tập. Chúng ta biết tầm quan trọng của nó, nhưng chính xác thì  
trí tuệ là gì? Mọi xã hội đều có quan điểm riêng về trí tuệ. Hơn một trăm  
năm nay, chúng ta vẫn trăn trở làm thế nào để có thể xác định và lượng hóa  
trí tuệ theo một cách mà từ đó ta có thể lý giải được năng suất tư duy của  
con người và mang đến một thước đo chuẩn xác về tiềm năng của họ. Các  
nhà tâm lý học cũng đã nỗ lực để có thể ước lượng được cấu trúc này ngay  
từ những năm đầu của thế kỷ XX. Ngày nay nhìn chung các nhà tâm lý học  
đều chấp nhận rằng mỗi cá nhân đều sở hữu ít nhất một trong hai loại trí  
tuệ. Trí tuệ linh hoạt (fluid intelligence) là khả năng lý giải, nhận thức các  
mối quan hệ, tư duy có tính trừu tượng và ghi nhớ thông tin trong lúc giải  
quyết vấn đề; trí tuệ kết tinh (crystallized intelligence) là hiểu biết của một  
cá nhân về thế giới được tích lũy cũng như các thao tác và mô hình tư duy  
đã được phát triển từ quá trình học tập trong quá khứ và các trải nghiệm.  
Cùng với nhau, hai loại trí thông minh này cho phép chúng ta học hỏi, suy  
luận và giải quyết các vấn đề.  
Các bài kiểm tra đánh giá chỉ số thông minh IQ được sử dụng như một  
truyền thống để lượng hóa khả năng tư duy logic và sử dụng ngôn ngữ của  
các cá nhân. Những bài kiểm tra này ấn định một thương số trí tuệ, thương  
số này biểu thị tỷ lệ giữa độ tuổi trí tuệ và độ tuổi vật lý nhân với 100 lần.  
Tức là một đứa trẻ tám tuổi có thể giải những bài toán trong đề kiểm tra mà  
hầu hết những đứa trẻ mười tuổi mới có thể giải được thì đứa trẻ đó có chỉ  
số IQ là 125 (10 chia cho 8 rồi nhân 100). Mọi người đã từng nghĩ rằng chỉ  
số IQ không thay đổi từ khi sinh ra, nhưng những quan niệm truyền thống  
về trí thông minh đang bị thách thức.  
138  




BÍ QUYẾT HỌC ĐÂU NHỚ ĐÓ  
Một ý tưởng đối lập đã được khởi xướng bởi nhà tâm lý học Howard  
Gardner nhằm lý giải các khả năng đa dạng của con người. Ông đưa ra giả  
thuyết rằng con người có khoảng tám loại hình trí thông minh khác nhau:  
Trí thông minh về logic – toán học: khả năng tư duy suy luận, làm việc với  
các con số, các khái niệm trừu tượng và những vấn đề tương tự;  
Trí thông minh về không gian: khả năng ước đoán không gian ba chiều và  
hình dung từ trong trí tưởng tượng;  
Trí thông minh về ngôn ngữ: khả năng làm việc với từ ngữ và ngôn ngữ;  
Trí thông minh về vận động: khả năng vận dụng sức mạnh thể chất và điều  
khiển cơ thể một cách khéo léo;  
Trí thông minh về âm nhạc: độ nhạy bén với các âm thanh, nhịp điệu, tần số  
và âm nhạc;  
Trí thông minh về giao tiếp: khả năng hiểu (“đọc”) và làm việc được với  
người khác một cách hiệu quả;  
Trí thông minh nội tâm: khả năng nhận thức được cái tôi của mình cũng  
như đánh giá chính xác được hiểu biết, năng lực và tính hiệu quả của bản  
thân;  
Trí thông minh tự nhiên: khả năng phân biệt và liên hệ với môi trường tự  
nhiên xung quanh (những dạng trí tuệ được huy động bởi một người làm  
vườn, một người thợ săn hay đầu bếp chẳng hạn).  
Những ý tưởng của Gardner rất hấp dẫn vì nhiều lý do, ít nhất cũng vì  
chúng đã nỗ lực lý giải những điểm khác biệt của con người. Chúng ta có thể  
quan sát những điểm khác biệt đó nhưng không thể giải thích chúng bằng  
những định nghĩa hiện đại của phương Tây về trí tuệ, nơi mà người ta vẫn  
chú trọng vào các khả năng ngôn ngữ và suy luận logic. Cũng như lý thuyết  
về phong cách học tập, sự đa dạng về các dạng thức trí tuệ đã giúp các nhà  
giáo dục có thể đa dạng hóa các hình thức trải nghiệm học tập dành cho  
sinh viên. Lý luận về các phong cách học tập khác nhau có thể gây nên  
những tác dụng trái chiều khi khiến các cá nhân tưởng rằng khả năng học  
tập của mình hạn chế. Không giống như thế, lý thuyết về các hình thức trí  
tuệ đa dạng càng bồi đắp cho hệ thống công cụ tự nhiên của chúng ta thêm  
139  




BÍ QUYẾT HỌC ĐÂU NHỚ ĐÓ  
phong phú. Điều mà cả hai học thuyết trên đều thiếu là một nền móng vững  
chắc được xây dựng nên từ sự xác minh thông qua quá trình thực nghiệm,  
chính bản thân Gardner cũng nghiệm ra và thừa nhận rằng xác định sự pha  
trộn đặc trưng của các loại trí tuệ trong một cá nhân giống một môn nghệ  
thuật hơn là một môn khoa học.  
Trong khi Gardner góp phần hữu ích vào việc mở rộng quan niệm về trí tuệ  
thì nhà tâm lý học Robert J. Sternberg lại giúp chúng ta sàng lọc nó thêm lần  
nữa. Thay vì tám loại trí tuệ, mô hình của Sternberg chỉ đề xuất ba loại:  
phân tích, sáng tạo và thực tiễn. Hơn nữa, không giống như lý thuyết của  
Gardner, học thuyết của Sternberg nhận được sự ủng hộ của các nghiên cứu  
thực chứng.  
Để tìm hiểu vấn đề làm thế nào để chúng ta có thể lượng hóa được trí thông  
minh, Sternberg đã tiến hành một số nghiên cứu ở vùng nông thôn Kenya,  
nơi ông và các cộng sự quan sát những hiểu biết của trẻ em ở đây về các  
loại thảo dược không được ghi nhận chính thức trong sách vở. Thói quen sử  
dụng những thảo dược này là một phần quan trọng trong cuộc sống hằng  
ngày của người dân Kenya. Kiến thức này không hề được dạy trong các  
trường học hay được đặt ra trong các bài kiểm tra, nhưng những em nhỏ có  
khả năng nhận biết các loài thảo dược cũng như cách sử dụng và liều lượng  
phù hợp có thể thích nghi với môi trường sống tốt hơn những em không có  
những hiểu biết này. Những em hoàn tất bài kiểm tra về những kiến thức  
không được ghi nhận trong sách vở này với kết quả tốt nhất lại là những em  
có kết quả thấp nhất trong các bài sát hạch về những môn học chính thức  
được giảng dạy tại trường, và theo như cách nói của Sternberg thì những  
em này có vẻ “kém thông minh” theo như tiêu chuẩn của các bài kiểm tra  
chính thức. Làm thế nào để dung hòa sự bất nhất này? Sternberg cho rằng  
những em có sự hiểu biết sâu rộng về các kiến thức bản địa xuất thân từ  
những gia đình đề cao giá trị của hiểu biết thực tiễn hơn những gia đình có  
con em học giỏi các môn học được giảng dạy tại trường học. Những trẻ em  
sống trong môi trường đề cao một hình thức học hỏi này hơn một hình thức  
khác (những gia đình dạy cho con cái về thảo dược, hiểu biết thực tiễn được  
coi trọng hơn kiến thức học thuật) có trình độ hiểu biết thấp hơn trong  
những lĩnh vực học thuật (lĩnh vực không được chú trọng trong gia đình  
của họ). Các gia đình khác đề cao giá trị của thông tin có tính phân tích lý  
luận (có nền tảng từ môi trường học thuật) và ít chú trọng hơn đến những  
kiến thức về thảo dược thực tế.  
140  




BÍ QUYẾT HỌC ĐÂU NHỚ ĐÓ  
Có hai điều quan trọng ở đây. Thứ nhất, những công cụ lượng hóa trí thông  
minh truyền thống không thể lý giải được những khác biệt về môi trường.  
Những đứa trẻ xuất sắc vượt trội về những kiến thức bản địa không có  
trong sách vở chưa chắc đã không thể bắt kịp các bạn đồng lứa trong môi  
trường học thuật, khi các em được trao cho những cơ hội thích hợp. Thứ  
hai, đối với những trẻ em phát triển trong môi trường chú trọng những kiến  
thức bản địa, khả năng nắm bắt những tri thức học thuật trong các em vẫn  
phát triển. Theo quan điểm của Sternberg, tất cả chúng ta đều đang ở trong  
trạng thái phát triển sở trường của mình và bất kỳ bài kiểm tra nào chỉ  
dừng lại ở việc đánh giá được hiểu biết của chúng ta tại chính thời điểm đó  
thì đó chỉ là một thước đo tĩnh, một công cụ chẳng thể nói lên được gì về  
tiềm năng của chúng ta trong lĩnh vực được kiểm nghiệm.  
Sternberg còn trích dẫn nhanh hai câu chuyện giúp làm sáng tỏ vấn đề. Một  
là loạt công trình nghiên cứu về trẻ em mồ côi ở Brazil. Để tồn tại, các em  
buộc phải học cách bắt đầu và duy trì việc buôn bán trên đường phố. Các  
em bị thúc đẩy bởi những động cơ mãnh liệt, vì nếu các em biến mình thành  
kẻ chuyên trộm cắp thì các em sẽ phải mạo hiểm mạng sống của mình để  
lao vào chỗ chết. Các em học làm toán như một cách bắt buộc để duy trì  
công việc buôn bán, nhưng lại không thể giải bài toán tương tự khi nó được  
trình bày ở dạng trừu tượng. Nhìn nhận từ quan điểm về quá trình phát  
triển sở trường, Sternberg cho rằng kết quả này mang ý nghĩa quan trọng:  
những trẻ em này tồn tại trong một môi trường chú trọng những kỹ năng  
thực tế chứ không phải học thuật và chính nhu cầu cấp bách của thực tiễn  
mới chính là điều quyết định bản chất và hình thức của quá trình học hỏi.  
Câu chuyện thứ hai là về những người chuyên đặt cược vào những con  
ngựa bị đánh cược sai ở những trường đua. Họ có cách tư duy cực kỳ phức  
tạp trong việc đặt cược vào những con ngựa nhưng cũng chính họ lại là  
những người chỉ đạt trình độ trung bình theo tiêu chuẩn đánh giá chỉ số  
thông minh IQ. Những mô hình chấp điểm đặt cược của họ đã được đối  
chiếu với những mô hình của những người chơi chấp điểm ở trình độ thấp  
hơn nhưng lại có chỉ số IQ tương tự. Chấp điểm đòi hỏi người chơi phải đối  
chiếu những con ngựa với một danh sách dài những biến số, ví dụ như tuổi  
đời, tốc độ, những cuộc đua mà nó đã thắng, khả năng của người cưỡi ngựa  
vào thời điểm hiện tại, cũng như cả tá đặc điểm riêng trong từng cuộc đua  
trước đó của nó. Chỉ để dự đoán tốc độ của một con ngựa trong 400m nước  
rút cuối cùng, các chuyên gia phải dựa vào một công thức phức tạp lên đến  
141  




BÍ QUYẾT HỌC ĐÂU NHỚ ĐÓ  
bảy biến số. Cuộc nghiên cứu đã phát hiện rằng chỉ số thông minh IQ không  
hề có liên hệ gì tới khả năng chấp điểm và “bất kể bài kiểm tra chỉ số thông  
minh IQ đánh giá điều gì đi nữa thì đó cũng không phải là khả năng tiến  
hành những lý luận đa chiều phức tạp về mặt nhận thức.”  
Để bù đắp vào khoảng trống đó, Robert Sternberg đã đưa ra một học thuyết  
với ba tầng trí tuệ cần thiết để tạo nên thành công. Trí tuệ phân tích là khả  
năng hoàn tất các yêu cầu giải quyết vấn đề như những yêu cầu điển hình  
vẫn được nêu trong các bài kiểm tra; trí tuệ sáng tạo là khả năng tổng hợp  
và áp dụng những kiến thức và kỹ năng hiện có để đối phó với những tình  
huống mới mẻ và khác thường; trí tuệ thực tiễn là khả năng thích nghi với  
cuộc sống hằng ngày, hiểu trình tự cụ thể khi làm việc gì đó và sau đó thực  
hiện nó. Đó là những gì chúng ta vẫn gọi là trí khôn hè phố (street smarts).  
Những nền văn hóa và những tình huống khác nhau sẽ cần đến những dạng  
thức trí tuệ này theo những cách khác nhau. Hơn nữa, phần lớn những yếu  
tố cần thiết làm nên thành công của một cá nhân trong một tình huống cụ  
thể không được đánh giá bởi tiêu chuẩn IQ hay những bài kiểm tra năng lực  
mà tại đó những năng lực lập luận có thể bị bỏ sót.  
HỆ THỐNG THI CỬ NĂNG ĐỘNG  
Robert Sternberg và Elena Grigorenko đã đề xuất một ý tưởng sử dụng hệ  
thống thi cử để đánh giá khả năng một cách linh động. Theo quan điểm của  
Sternberg về phát triển sở trường, nhờ những kinh nghiệm tích lũy liên tục  
trong một lĩnh vực, chúng ta luôn phát triển từ một trình độ năng lực thấp  
lên một trình độ cao hơn. Quan điểm của ông cũng nêu lên rằng những bài  
kiểm tra được tiêu chuẩn hóa hàng loạt không thể đánh giá chuẩn xác khả  
năng của chúng ta vì những gì được bộc lộ trong quá trình đó chỉ giới hạn  
trong một báo cáo tĩnh dừng lại tại đúng thời điểm của bài kiểm tra mà  
không phản ánh được cả quá trình học tập và tiếp thu diễn ra liên tục. Tiếp  
nối sau mô hình trí tuệ ba tầng, ông và Grigorenko đã đề xuất chuyển những  
bài kiểm tra tĩnh tại thành thứ mà họ vẫn gọi là hệ thống thi cử năng động:  
xác định sở trường của một cá nhân đang ở trạng thái nào; chuyển hướng  
tập trung vào những lĩnh vực mà họ còn yếu kém; theo dõi sát sao tiến trình  
kiểm tra để đánh giá sự cải thiện và điều chỉnh lại hướng tập trung trong  
chiến lược học tập để có thể tiếp tục nâng cao trình độ chuyên môn. Bởi  
vậy, có thể một bài kiểm tra đánh giá về một nhược điểm, nhưng thay vì áp  
đặt rằng nhược điểm đó là một dấu hiệu của sự yếu kém mãi mãi, bạn hãy  
142  




BÍ QUYẾT HỌC ĐÂU NHỚ ĐÓ  
nghĩ về nó như một nhu cầu kỹ năng hay tri thức đang cần được giải tỏa. Hệ  
thống kiểm tra năng động có hai ưu điểm vượt trội so với hệ thống thi cử  
tiêu chuẩn. Nó hướng người học tập và người giảng dạy tập trung vào  
những lĩnh vực cần được bồi dưỡng hơn là vào những lĩnh vực đã được  
chinh phục thành công. Hơn nữa, khả năng đánh giá sự tiến bộ của học viên  
từ bài kiểm tra này tới bài kiểm tra kế tiếp cũng cung cấp một công cụ đánh  
giá chính xác hơn về tiềm năng tiếp thu của họ.  
Hệ thống thi cử năng động không cho rằng một người phải chấp nhận và  
thích nghi với vài dạng giới hạn cố định về năng lực học hỏi mà đưa ra  
những đánh giá về trình độ hay nhận thức hiện tại của cá nhân đó trên một  
số phương diện và chỉ ra người đó cần phải tiến tới thành công như thế  
nào: mình cần phải học thêm những gì để có thể hoàn thiện? Trong khi các  
bài kiểm tra năng lực và phần lớn những lý luận về phong cách học tập có  
xu hướng chú trọng vào ưu điểm của chúng ta và khuyến khích chúng ta tập  
trung vào đó thì hệ thống thi cử năng động lại giúp chúng ta phát hiện  
những nhược điểm và sửa chữa chúng. Trong những trải nghiệm trên  
trường đời, những thất bại chỉ cho chúng ta thấy mình cần phải làm tốt hơn  
từ đâu. Chúng ta có thể tránh khỏi những khó khăn tương tự sau này, hay  
chúng ta có thể nhân đôi nỗ lực để trở nên thông thạo, mở rộng phạm vi  
năng lực và nâng cao sở trường. Trải nghiệm của Bruce Hendry trong việc  
đầu tư vào cho thuê tài sản và thị trường chứng khoán cho ông những thất  
bại, và bài học ông rút ra từ đó là những nhân tố thiết yếu trong quá trình  
học hỏi của ông: hoài nghi khi ai đó cố gắng bán cho ông thứ gì đó, tìm ra  
chính xác vấn đề và học cách tìm ra đáp án. Đó là cách để phát triển sở  
trường.  
Hệ thống thi cử năng động bao gồm ba bước:  
Bước 1: Một bài kiểm tra dưới một vài hình thức – có thể là một bài thi thực  
hành hay một bài thi viết – chỉ cho tôi thấy một kiến thức hay kỹ năng còn  
hạn chế của bản thân.  
Bước 2: Tôi cống hiến hết mình để có thể trở nên thông thạo hơn, áp dụng  
phương pháp suy ngẫm, rèn luyện, ngắt quãng và các kỹ thuật khác phục vụ  
quá trình học hỏi hiệu quả.  
143  




BÍ QUYẾT HỌC ĐÂU NHỚ ĐÓ  
Bước 3: Tôi tự kiểm tra lại mình thêm lần nữa, chú ý vào không chỉ những  
lĩnh vực hoạt động hiệu quả hơn, mà còn đặc biệt là những lĩnh vực tôi cần  
nỗ lực hơn nữa.  
Khi cất những bước chân chập chững đầu tiên, chúng ta đang tiến hành  
phương pháp kiểm tra năng động. Khi viết truyện ngắn đầu tay, trình bày  
nó trước một nhóm những tác giả khác để lấy thông tin phản hồi, rồi sửa  
chữa và trình bày lại, bạn đang thực hiện phương pháp kiểm tra năng động,  
học hỏi kỹ thuật sáng tác của những người viết khác và tự nhận thức tiềm  
năng của mình. Những giới hạn về khả năng thực hiện bất kỳ một kỹ năng  
nhận thức hay vận động nào cũng có thể được quyết định bởi những yếu tố  
nằm ngoài tầm kiểm soát của chúng ta, như trí thông minh hay những hạn  
chế bẩm sinh. Nhưng hầu hết chúng ta có thể học hỏi để có thể huy động  
gần đến mức tối đa tiềm năng của mình trong hầu hết các lĩnh vực bằng  
cách phát hiện ra các nhược điểm và nỗ lực làm việc để cải thiện chúng.  
XÂY DỰNG MÔ HÌNH KẾT CẤU TƯ DUY  
Trong quá trình học hỏi, chúng ta không thể tránh khỏi những khác biệt về  
nhận thức, cho dù đó là những khác biệt được ghi nhận bởi những người  
ủng hộ học thuyết về các phong cách học tập. Một trong số những khác biệt  
này đã được đề cập đến ở phần trước và được các nhà tâm lý học gọi là sự  
xây dựng cơ cấu: đó là hành vi đúc rút những ý chính nổi bật và xây dựng  
một khuôn khổ tư duy thống nhất và mạch lạc từ những ý tưởng đó khi lần  
đầu tiếp xúc với một kiến thức mới. Đôi khi những khuôn khổ này được gọi  
là những mô hình hay chiến lược tư duy. Một số cá nhân đặc biệt xuất sắc  
trong việc xây dựng những mô hình tư duy. Một số khác thì yếu kém hơn.  
Nhóm thứ nhất tiếp thu kiến thức mới tốt hơn. Nhóm thứ hai gặp khó khăn  
trong việc gạt bỏ những thông tin đối kháng hoặc không phù hợp, và do đó  
họ có xu hướng nắm giữ quá nhiều khái niệm đến mức không thể tổng hợp  
chúng vào trong một mô hình có tính khả thi (hay toàn bộ cấu trúc) đóng  
vai trò nền tảng cho quá trình học tập xa hơn nữa.  
Lý thuyết về xây dựng cấu trúc tư duy có vài điểm tương đồng với một ngôi  
làng xây bằng những viên gạch Lego. Giả sử bạn đang tham dự một lớp học  
tổng quan về một môn mới. Bạn bắt đầu với một cuốn sách đầy những khái  
niệm và bắt đầu kiến tạo một mô hình tư duy thống nhất của những tri thức  
mà chúng hàm chứa. Tương tự, trong trò chơi Lego, bạn bắt đầu với một  
144  




BÍ QUYẾT HỌC ĐÂU NHỚ ĐÓ  
hộp đầy những mảnh ghép Lego và tiến hành xây dựng thị trấn được in trên  
vỏ hộp. Bạn đổ các mảnh ghép ra và chia chúng thành những đống lớn. Đầu  
tiên bạn sắp đặt các con đường và hè phố để xác định ranh giới vòng ngoài  
của thành phố và các khu vực riêng biệt bên trong nó. Sau đó bạn phân loại  
các miếng ghép còn lại theo các công trình cần đến chúng: tổ hợp căn hộ,  
trường học, bệnh viện, sân vận động, khu mua sắm, trạm cứu hỏa. Mỗi công  
trình này cũng giống như một khái niệm trọng tâm trong sách giáo khoa và  
mỗi khái niệm cũng cần được tạo lập các hình thức biểu hiện cũng như sắc  
thái tương tự như cách các mảnh ghép được đặt vào đúng chỗ của chúng.  
Những khái niệm trọng tâm này hình thành nên kết cấu rộng lớn hơn của  
ngôi làng.  
Bây giờ hãy thử tưởng tượng em trai bạn đã từng dùng bộ đồ chơi Lego  
trước đây và đổ những miếng ghép vào trong một chiếc hộp của một bộ  
Lego khác. Khi bạn tìm các miếng ghép, có thể vài miếng sẽ không khớp với  
công trình xây dựng của bạn, và bạn có thể đặt chúng sang một bên. Hay  
bạn có thể khám phá ra một vài trong số những mảnh ghép mới có thể được  
sử dụng để xây dựng cơ sở hạ tầng cho công trình hiện tại, gia cố thêm độ  
sâu và ranh giới của nó (cổng vòm, sân trong, sân sau là cơ sở hạ tầng của  
các căn hộ; đèn đường, vòi nước và cây xanh trên đường là cơ sở hạ tầng  
của các con đường). Bạn vui vẻ đặt thêm những mảnh ghép này vào ngôi  
làng của mình cho dù những nhà thiết kế nguyên bản không hề đưa ra sự  
xuất hiện của chúng. Những cá nhân có khả năng xây dựng cấu trúc tư duy  
phát triển kỹ năng này để nhận dạng những khái niệm nền tảng và những  
công trình chủ chốt cũng như phân loại những kiến thức mới theo hướng  
đâu là thông tin cần được thêm vào và đâu là thông tin không liên quan và  
cần được đặt sang một bên. Ngược lại, những nhà kiến trúc bất tài phải chật  
vật để tìm hiểu và nắm bắt một cấu trúc bao quát cũng như nhận biết thông  
tin nào phù hợp với cấu trúc đó và thông tin nào nên bị loại bỏ. Xây dựng cơ  
cấu tư duy là một dạng nguyên lý có tính ý thức và tiềm thức: thông tin có  
phù hợp hay không; nó cung cấp thêm sắc thái, năng lực và ý nghĩa hay nó  
làm quá tải và gia tăng sự tối nghĩa.  
Một ví dụ đơn giản hơn có thể là câu chuyện mà một cô bạn muốn kể cho  
bạn về một cậu bé bốn tuổi mà cô quen: cô đề cập đến mẹ cậu bé, quá trình  
họ kết bạn với nhau trong một câu lạc bộ sách và cuối cùng đề cập đến việc  
mẹ cậu bé tình cờ đặt một lượng phân bón lớn chuyển đến vườn nhà vào  
buổi sáng sinh nhật cậu bé. Mẹ cậu là một người làm vườn xuất sắc, cây cà  
145  




BÍ QUYẾT HỌC ĐÂU NHỚ ĐÓ  
tím của cô đã đạt giải trong hội chợ của hạt và mang lại cho cô cuộc phỏng  
vấn trên đài phát thanh. Cô lấy phân bón từ một người đàn ông góa vợ mà  
cô gặp tại nhà thờ. Người đàn ông này nuôi giống ngựa Clydesdale và con  
trai ông kết hôn với… Cô bạn của bạn không thể sàng lọc những ý chính từ  
một loạt những sự liên kết thiếu hợp lý và người nghe chẳng thể hiểu nổi  
câu chuyện. Câu chuyện cũng cần đến một kết cấu.  
Chúng ta ý thức được rằng hành vi xây dựng kết cấu tư duy cũng mang đến  
sự khác biệt về nhận thức trong quá trình học hỏi. Nhưng những hiểu biết  
của chúng ta về điều đó mới chỉ dừng lại ở những giai đoạn đầu tiên: liệu sự  
yếu kém trong xây dựng kết cấu tư duy có phải là hậu quả của một cơ chế  
nhận thức sai lầm, hay phải chăng việc xây dựng kết cấu tư duy là khả năng  
bẩm sinh ở một số người và phải được đào tạo ở một số khác? Chúng ta biết  
rằng khi các câu hỏi được đưa vào tài liệu để giúp định hướng người đọc  
tập trung vào các ý chính, hiệu quả tiếp thu của những người không có lợi  
thế trong việc xây dựng kết cấu tư duy thấp được cải thiện ở một trình độ  
tương xứng với những cá nhân xuất sắc hơn trong việc này. Nhờ sự thúc  
đẩy của những câu hỏi này mà những người không có khả năng hình thành  
cấu trúc tư duy có thể trình bày tài liệu theo một cách mạch lạc hơn những  
gì họ có thể làm chỉ với khả năng của chính họ, nhờ thế mà họ có thể đạt  
được trình độ tiếp thu ngang bằng những người xuất sắc hơn.  
Cho đến nay, những khả năng có thể xảy ra trong tình huống này vẫn còn bỏ  
ngỏ, nhưng kết luận rút ra cho những người học dường như củng cố cho  
quan điểm đã được đưa ra trước đó bởi nhà giải phẫu thần kinh Mike  
Ebersold và nhà thần kinh học Doug Larsen: thói quen phản ánh kinh  
nghiệm của bản thân bằng cách liên kết chúng thành một câu chuyện sẽ  
tăng cường năng lực tiếp thu. Lý thuyết về xây dựng kết cấu tư duy có thể  
mang lại lời giải đáp cho vấn đề: suy ngẫm về điều gì mình làm đúng, điều gì  
mình làm sai và mình có thể làm gì khác đi trong lần tới giúp chúng ta tách  
riêng những ý chính, sắp xếp chúng thành những mô hình tư duy, và áp  
dụng chúng trong tương lai nhằm cải thiện và trau dồi kiến thức đã học  
được.  
HỌC TẬP DỰA THEO CÁC QUY LUẬT VÀ TIẾP THU THÔNG QUA CÁC VÍ  
DỤ  
146  




BÍ QUYẾT HỌC ĐÂU NHỚ ĐÓ  
Một điểm khác biệt quan trọng là liệu bạn nghĩ mình là “người học theo  
những quy luật” hay là “người tiếp thu qua các ví dụ” và dấu hiệu đặc trưng  
này là một điều gì đó tương tự như những gì chúng ta vừa thảo luận. Khi  
nghiên cứu những dạng bài tập khác nhau trong lớp hóa học, hay những  
mẫu vật với chủ đề là các loài chim và cách thức nhận dạng chúng, những  
học viên ưa thích các nguyên tắc có xu hướng đúc rút các nguyên lý cơ bản  
hay các “quy luật” để phân biệt các ví dụ đang được nghiên cứu. Sau này,  
khi họ gặp một bài tập hóa học hay một mẫu chim mới, họ áp dụng những  
quy luật này như một phương tiện để phân loại bài tập hay vật mẫu đó và  
chọn lựa cách giải phù hợp hay chuồng nuôi vật mẫu chính xác. Những  
người tiếp thu qua các ví dụ thường hay hồi tưởng lại các ví dụ thay vì các  
nguyên lý cơ bản. Khi họ đối mặt với một tình huống xa lạ, họ không nhận  
thức được các quy luật cần thiết để phân loại hay giải quyết vấn đề, do vậy  
họ thực hiện khái quát hóa từ một ví dụ gần nhất họ có thể nhớ, ngay cả khi  
nó không thực sự liên quan tới trường hợp mới. Tuy nhiên, những người  
học bằng các ví dụ có thể nâng cao khả năng đúc rút các quy luật nền tảng  
khi họ bị yêu cầu so sánh hai ví dụ khác nhau thay vì tập trung vào nghiên  
cứu lần lượt mỗi lần một ví dụ. Tương tự, họ dễ khám phá ra giải pháp  
chung cho các vấn đề khác nhau nếu ban đầu họ phải so sánh các vấn đề và  
cố gắng tìm ra những điểm tương đồng cơ bản.  
Hãy cùng xem xét hai trường hợp khác nhau mà người học phải giải quyết.  
Đây là các ví dụ được lấy từ một nghiên cứu về phương pháp học tập dựa  
theo các quy luật. Trong trường hợp thứ nhất, đội quân của một vị tướng  
được bố trí để tấn công một lâu đài. Lâu đài này được bảo vệ bởi một chiến  
hào. Những người hoa tiêu báo rằng những chiếc cầu bắc qua hào nước đã  
được người quản lý lâu đài gài mìn. Mìn được bố trí để chỉ những nhóm nhỏ  
mới có thể đi qua những chiếc cầu, nhờ đó cư dân của lâu đài có thể lấy  
thức ăn và nhiên liệu. Vậy làm thế nào mà vị tướng có thể đưa một lực  
lượng đông đảo qua cầu mà mìn không nổ?  
Trường hợp thứ hai liên quan đến một khối u ác tính. Khối u này có thể  
được chữa trị bằng bức xạ cường độ cao. Tuy nhiên tia bức xạ cũng sẽ phải  
xuyên qua các tế bào khỏe mạnh. Một chùm bức xạ với cường độ đủ mạnh  
để tiêu hủy một khối u sẽ làm tổn thương phần mô khỏe mạnh mà chúng  
xuyên qua. Vậy làm thế nào để tiêu diệt khối u mà không làm tổn hại các mô  
khỏe mạnh?  
147  




BÍ QUYẾT HỌC ĐÂU NHỚ ĐÓ  
Trong quá trình nghiên cứu, sinh viên sẽ gặp khó khăn trong việc tìm ra giải  
pháp cho cả hai loại vấn đề trừ khi họ được hướng dẫn tìm kiếm các điểm  
tương đồng giữa chúng. Khi tìm kiếm các điểm tương đồng, nhiều sinh viên  
để ý thấy (1) cả hai vấn đề đều đòi hỏi một lực lượng đủ mạnh nhắm vào  
một mục tiêu, (2) không thể tập trung toàn bộ sức mạnh và dẫn truyền theo  
một lộ trình duy nhất mà không gây ra tác dụng phụ và (3) những lực tác  
động nhỏ hơn có thể tiến tới mục tiêu nhưng lại không đủ mạnh để giải  
quyết vấn đề. Bằng cách phát hiện ra những điểm tương đồng, các sinh viên  
thường áp dụng chiến lược chia nhỏ tổng lực thành các lực tác động nhỏ  
hơn và dẫn truyền chúng thông qua những lộ trình khác nhau để hội tụ  
chúng vào phá hủy mục tiêu mà không làm kích hoạt mìn hay phá hủy  
những mô khỏe mạnh. Và đây là phần thưởng của việc đó: sau khi tìm ra  
phương pháp nền tảng chung, các sinh viên có thể quy nhiều vấn đề khác  
nhau về cùng một số dạng thức chủ yếu và xử trí chúng.  
Tương tự như những gì chúng ta biết về sự chênh lệch trong khả năng tiếp  
thu giữa những cá nhân giỏi xây dựng kết cấu tư duy với những cá nhân  
không có lợi thế này, nhận thức của chúng ta về sự khác biệt trong hiệu quả  
giữa việc học theo các quy tắc và học thông qua các ví dụ mới chỉ dừng lại ở  
mức độ sơ khai. Tuy nhiên, chúng ta ý thức được rằng những học viên có  
khả năng thiết lập các mô hình tư duy và đúc rút các nguyên lý gặt hái được  
nhiều thành quả kiến thức hơn những sinh viên chỉ học qua các ví dụ và  
không thể xây dựng các kết cấu tư duy. Có thể bạn sẽ băn khoăn liệu khả  
năng tư duy theo kết cấu có liên hệ gì với xu hướng học tập theo các quy  
luật cơ bản hay không. Tiếc rằng các nghiên cứu hiện nay chưa thể đưa ra  
câu trả lời cho vấn đề này.  
Bạn có thể quan sát quá trình phát triển khả năng thiết lập tư duy cấu trúc  
và kỹ năng học hỏi trong cách một đứa trẻ kể một câu chuyện đùa. Có lẽ  
một cậu bé ba tuổi không thể diễn tả trò chơi cốc cốc cốc vì em không thể  
hiểu cấu trúc của trò chơi. Nghe tiếng gõ cửa, người anh đáp lại “Ai đó?” và  
cậu bé vội vàng đi ngay tới điểm nút của trò chơi: “Cửa khóa rồi, em không  
vào được!” Em không hề biết phải trả lời “Doris” sau câu hỏi “Ai đó?” để bắt  
đầu trò chơi. Nhưng cậu nhanh chóng trở thành bậc thầy trong trò chơi này  
trước khi lên năm: cậu đã có thể nhớ được kết cấu của nó. Tuy nhiên, cậu bé  
năm tuổi vẫn chưa thể thành thạo mọi trò chơi vì cậu chưa nắm bắt đủ  
những yếu tố cần thiết của mỗi trò chơi. Luôn có một quy tắc tất yếu: mọi  
148  




BÍ QUYẾT HỌC ĐÂU NHỚ ĐÓ  
trò chơi đều cần đến một nút thắt, hiển hiện rõ ràng hoặc được ngụ ý ám  
chỉ.  
Nếu bạn xem xét lại bài học đầu tiên của Bruce Hendry về giá trị thu được  
từ một vali đựng đầy những loại pháo hoa khó kiếm, bạn có thể hiểu được  
cách ông xây dựng cán cân cung-cầu trong công việc kinh doanh sau đó  
nhiều năm khi ông bắt gặp những toa xe chở hàng. Chỉ có điều đó là một mô  
hình tư duy phức tạp hơn nhiều và đòi hỏi áp dụng những kiến thức về rủi  
ro tín dụng, chu kỳ kinh doanh, quy trình giải quyết phá sản mà ông đã bồi  
đắp suốt hàng năm trời. Tại sao những toa hàng lại rơi vào tình trạng dư  
thừa? Vì những chính sách thuế đã khuyến khích các nhà đầu tư đổ quá  
nhiều tiền vào quy trình sản xuất các toa xe chở hàng. Và đâu là giá trị của  
một chiếc toa hàng? Để làm ra và duy trì một chiếc luôn trong tình trạng  
như mới người ta đã phải tiêu tốn đến 42.000 đô-la vì chúng là vài trong số  
những chiếc toa hàng cuối cùng được sản xuất. Hendry đã nghiên cứu tuổi  
thọ của một toa xe và giá trị phế liệu của nó (tính theo giá thị trường), cũng  
như nghiền ngẫm các hợp đồng cho thuê. Ngay cả nếu tất cả xe của ông đều  
để không, thì các khoản thanh toán từ những hợp đồng cho thuê vẫn mang  
lại cho ông chút ít lợi nhuận trong giai đoạn dư thừa và thị trường đang  
quay vòng.  
Giả sử như chúng ta có mặt trong thời điểm đó, chúng ta cũng sẽ nghĩ đến  
điều đó hoặc mua lại những chiếc toa chở hàng. Nhưng nó không hề giống  
đầu tư vào một chiếc túi đựng đầy pháo hoa dù cho chúng ta áp dụng cùng  
một nguyên tắc cung cầu cơ bản cho cả hai trường hợp. Bạn phải mua  
những chiếc toa hàng có giá trị xứng đáng và biết làm thế nào để bắt tay vào  
việc, điều mà chúng tôi vẫn gọi bằng một thuật ngữ đời thường là các kỹ  
năng. Kiến thức chưa thể trở thành kỹ năng cho đến khi bạn có thể nắm bắt  
được những nguyên lý nền tảng và phối hợp chúng nhuần nhuyễn trong  
một kết cấu lớn hơn. Kỹ năng là những hiểu biết biến tri thức của bạn thành  
hành động.  
Những điều cần ghi nhớ  
Với những điều chúng ta đã biết về sự khác biệt của mỗi cá nhân trong quá  
trình học tập, đâu là điều cần đúc rút và ghi nhớ?  
Hãy tự chịu trách nhiệm với chính quá trình học tập của mình. Có một chân lý  
từ lâu vẫn được lưu truyền trong giới kinh doanh là bạn không thể cứ ngồi  
149  




BÍ QUYẾT HỌC ĐÂU NHỚ ĐÓ  
trong lều mà bắn một con hươu. Trong quá trình học tập cũng vậy: bạn phải  
bước ra thế giới bên ngoài, thích nghi với nó và tìm ra điều mình muốn theo  
đuổi. Sự tinh thông trong mọi lĩnh vực, đặc biệt là đối với những kiến thức  
phức tạp, các kỹ năng và thao tác là một cuộc tìm kiếm. Đó không phải là vấn  
đề thứ hạng trong một kỳ thi, một yêu cầu được đặt ra bởi huấn luyện viên,  
hay một việc đến với bạn đơn giản và dễ dàng như tuổi già và tóc bạc.  
Nắm bắt kiến thức cần thiết để tạo dựng thành công. Hãy gạt bỏ mọi phân  
biệt và thành kiến: đừng khư khư bám lấy phong cách học tập bạn vẫn ưa  
thích, mà hãy thích nghi với điều kiện và nguồn tài liệu bạn có, cũng như huy  
động tất cả “các dạng thức trí tuệ” mà bạn có để nắm vững tri thức hay kỹ  
năng mà bạn muốn làm chủ. Hãy hình dung ra điều bạn muốn biết, muốn làm  
hay muốn chinh phục. Rồi bạn liệt kê những kỹ năng thiết yếu, những điều  
cần học và nơi bạn có thể thu nhận tri thức và rèn luyện kỹ năng. Sau đó bạn  
mới tiến hành.  
Lưu ý duy trì sở trường của bạn trong trạng thái phát triển liên tục, thực  
hiện các bài kiểm tra năng động một cách hệ thống để phát hiện ra những  
nhược điểm của bạn trong quá trình học tập và tập trung vào cải thiện  
những nhược điểm này. Phát huy ưu điểm của mình là một phương pháp  
khôn ngoan, nhưng bạn có thể nâng cao năng lực và sự linh hoạt hơn nữa  
nếu như cùng lúc bạn áp dụng cả hệ thống kiểm tra, phương pháp thử  
nghiệm và sai sót nhằm hoàn thiện những lĩnh vực mà kiến thức cũng như  
quá trình thực hiện của bạn chưa phát huy đến mức tối đa.  
Áp dụng những chiến lược học tập chủ động như ôn luyện thường xuyên,  
ngắt quãng và lồng ghép các nội dung kiến thức. Bạn phải trở nên tháo vát  
và năng nổ. Một số người mắc chứng khó đọc vẫn có thể trở thành những cá  
nhân cực kỳ thành đạt. Tương tự như thế, bạn có thể trau dồi những kỹ năng  
thay thế hay bù đắp cho những hạn chế hay khuyết điểm trong năng lực của  
mình.  
Đừng chỉ dựa dẫm vào những gì mà bạn cảm thấy là tốt nhất: giống như một  
phi công giỏi luôn kiểm tra những máy móc mà mình có, hãy sử dụng những  
bài kiểm tra, những nhận xét phê bình của bạn học và những công cụ khác đã  
được đề cập đến trong chương 5 để đảm bảo rằng nhận thức của bạn về kiến  
thức và khả năng của mình là chính xác, cũng như những mục tiêu chiến lược  
của bạn là đúng đắn.  
150  




BÍ QUYẾT HỌC ĐÂU NHỚ ĐÓ  
Đừng nghĩ rằng mình đang làm điều gì đó sai lầm nếu như bạn cảm thấy khó  
khăn trong quá trình học tập. Bạn nên nhớ rằng những khó khăn bạn có thể  
vượt qua bằng cách nỗ lực tư duy hơn nữa sẽ mang lại cho bạn những kiến  
thức sâu sắc và lâu bền như một sự đền bù xứng đáng.  
Nắm được những nguyên tắc nền tảng; xây dựng hệ thống cơ cấu tư duy. Nếu  
bạn thường học tập thông qua các ví dụ, hãy nghiên cứu hai hay nhiều ví dụ  
cùng một lúc thay vì từng ví dụ một, và tự hỏi chính mình xem chúng giống và  
khác nhau như thế nào. Liệu đó là những điểm khác biệt đòi hỏi những giải  
pháp khác nhau, hay những điểm tương đồng có thể được giải quyết theo  
cùng một cách?  
Phân tích ý tưởng hay năng lực bạn mong muốn đạt tới thành những phần  
nhỏ hơn. Nếu bạn nghĩ mình không giỏi trong việc thiết lập những mô hình tư  
duy hay mình chỉ có thể tiếp thu kiến thức từ những ví dụ, hãy đặt ra những  
chu kỳ trong quá trình nghiên cứu một tài liệu mới để có thể ngừng lại và tự  
hỏi đâu là những tư tưởng và quy tắc chủ đạo. Mô tả cụ thể từng ý tưởng đó  
và nhớ lại những quan điểm có liên quan. Trong số đó, ý tưởng nào giữ vai  
trò trung tâm và ý tưởng nào có tính hỗ trợ? Giả dụ như bạn đang tự kiểm  
tra chính mình về những ý chính này thì bạn sẽ diễn đạt chúng như thế nào?  
Bạn có thể hình dung ra loại mô hình hay khuôn khổ nào để kết nối và phối  
hợp những tư tưởng chủ đạo đó? Nếu chúng ta mượn hình ảnh chiếc cầu  
thang xoắn ốc như một phép ẩn dụ về kết cấu mô hình đầu tư của Bruce  
Hendry, chúng ta cũng có thể áp dụng nó trong trường hợp này. Những chiếc  
cầu thang xoắn ốc luôn có ba phần: một cột trụ ở vị trí trung tâm, những bậc  
cầu thang và các ván đứng giữa hai bậc cầu thang. Hãy tưởng tượng cột trụ  
trung tâm như một thứ kết nối chúng ta từ vị trí hiện tại (dưới thấp) tới vị trí  
mong muốn (trên cao): đó là một cơ hội đầu tư. Mỗi bậc cầu thang là một yếu  
tố trong quy trình kinh doanh để bảo vệ chúng ta khỏi nguy cơ thua lỗ hay sa  
sút và mỗi ván đứng là một sức mạnh nâng chúng ta lên một mức cao hơn.  
Những cơ hội kinh doanh hấp dẫn, cũng giống như những chiếc thang, không  
thể vận hành nếu không có các bậc thang và ván đứng. Hiểu biết về giá trị  
của những toa xe chở hàng là một bậc thang, điều giúp Bruce ý thức được  
rằng lợi nhuận ông thu về sẽ không ít hơn khoản đầu tư của mình. Một bậc  
thang khác là thu nhập được đảm bảo chắc chắn từ việc cho thuê lại những  
toa xe này trong lúc ông gặp khó khăn về nguồn vốn. Còn đâu là những ván  
đứng? Nguy cơ khan hiếm luôn thường trực sẽ nâng cao giá trị thị trường  
151  




BÍ QUYẾT HỌC ĐÂU NHỚ ĐÓ  
của những toa hàng. Tình trạng như mới của những chiếc toa hàng mới  
quyết định giá trị tiềm ẩn của chúng. Một thương vụ mà thiếu đi những bậc  
thang và ván đứng như thế thì không thể tránh khỏi những bất lợi.  
Chúng ta có thể tìm thấy hình ảnh ẩn dụ của một nhà thơ về các kết cấu  
trong tất cả những sự vật hiện hữu xung quanh. Một cái cây với rễ, thân và  
nhánh. Một dòng sông. Một thị trấn với những con phố, tòa nhà, căn hộ, cửa  
hàng và văn phòng. Cấu trúc của thị trấn lý giải cách thức các yếu tố được  
liên kết với nhau mà nhờ đó cộng đồng có thể tồn tại, điều không thể xảy ra  
nếu như các yếu tố cấu thành chỉ được bố trí rải rác một cách ngẫu nhiên  
trên một vùng đất trống trải.  
Những gì bạn đạt được nhờ nắm vững các nguyên lý cơ bản và kết hợp chúng  
nhuần nhuyễn trong một kết cấu không chỉ là kiến thức mà còn là những kỹ  
năng. Đó mới chính là ưu thế giúp bạn tiến bộ.  
152  




BÍ QUYẾT HỌC ĐÂU NHỚ ĐÓ  
Chương 7. Phát triển các khả năng của  
bạn  
Trong một nghiên cứu nổi tiếng từ thập niên 1970, một nhà khoa học đã  
tiến hành lần lượt đưa từng em nhỏ ở độ tuổi mẫu giáo vào một căn phòng.  
Trong đó không hề có một phương tiện giải trí hay điều gì thú vị ngoại trừ  
chiếc kẹo dẻo đặt trên một chiếc khay trên bàn. Khi nhà nghiên cứu rời  
phòng, ông bảo cậu bé rằng cậu có thể ăn kẹo dẻo ngay lúc đó, nhưng nếu  
cậu đợi thêm 15 phút, cậu sẽ được thưởng thêm một chiếc kẹo thứ hai.  
Thông qua một chiếc gương, Walter Mischel cùng những sinh viên của mình  
quan sát quá trình các em nhỏ đối mặt với tình huống khó xử đó. Một số  
nhét kẹo dẻo vào miệng ngay khi nhà nghiên cứu vừa rời khỏi, nhưng các  
em khác vẫn có thể chờ đợi. Để ngăn mình khỏi bỏ cuộc, những em này cố  
gắng nghĩ tới bất cứ thứ gì khác có thể. Họ quan sát thấy các em “lấy tay che  
mắt hay quay lưng lại để không phải thấy chiếc khay, các em bắt đầu đá  
chiếc bàn, giật bím tóc, hay đánh cái kẹo dẻo như thể nó là một con thú nhồi  
bông tí hon vậy,” nhà nghiên cứu ghi chép lại.  
Trong số hơn 600 em nhỏ tham gia vào cuộc thí nghiệm, chỉ một phần ba  
thành công trong việc cưỡng lại ham muốn đủ lâu để có được chiếc kẹo dẻo  
thứ hai.  
Trong một loạt các nghiên cứu tiếp theo đó, gần đây nhất là vào năm 2011,  
người ta đã phát hiện ra rằng những em nhỏ ở độ tuổi mẫu giáo có khả  
năng trì hoãn sự thích thú với phần thưởng trong bài tập này tốt hơn sẽ gặt  
hái được nhiều thành công hơn trong quá trình học tập và làm việc sau này.  
Cuộc khảo sát tiến hành với chiếc kẹo dẻo tuy cực kỳ đơn giản nhưng lại  
mang đến một ẩn dụ về cuộc sống. Chúng ta được sinh ra với món quà của  
tạo hóa, những năng khiếu được quyết định bởi bộ gen của chúng ta, nhưng  
ngạc nhiên thay sự thành công của chúng ta còn được quyết định bởi khả  
năng tập trung và tính kỷ luật. Những đức tính đó là kết quả của tính mục  
đích và ý thức về năng lực bản thân.  
Hãy cùng xem xét trường hợp của James Paterson, một chàng trai xứ Wales  
đang ở độ tuổi 30 hăng say năng nổ. Anh luôn bị hấp dẫn một cách vô thức  
bởi sức mạnh của thuật nhớ (mnemonic) và những cuộc thử thách trí nhớ.  
153  
 




BÍ QUYẾT HỌC ĐÂU NHỚ ĐÓ  
“Mnemonic” mang nghĩa trí nhớ, là một từ có nguồn gốc từ tiếng Hy Lạp.  
Các thuật nhớ này là những công cụ tư duy được biểu hiện trong rất nhiều  
dạng thức, nhưng nhìn chung chúng đều được sử dụng để lưu giữ một khối  
lượng lớn kiến thức trong ký ức và tạo ra những gợi ý để những kiến thức  
này luôn ở trong trạng thái sẵn sàng mỗi khi cần nhớ lại.  
James bắt đầu nghiên cứu các thuật nhớ khi một trong số những giảng viên  
đại học của anh nhắc qua chúng trong một tiết học. Anh đi thẳng về nhà, tìm  
kiếm trên các trang web và mua một cuốn sách. Anh khám phá ra rằng nếu  
như anh có thể học được những kỹ thuật này, anh có thể ghi nhớ một cách  
vắn tắt những kiến thức trên lớp và có nhiều thời gian hơn để ra ngoài với  
bạn bè. Anh bắt đầu thực hành ghi nhớ mọi thứ: tên tuổi và ngày tháng của  
các trường phái triết học cũng như chúng được trích dẫn tại trang số bao  
nhiêu trong sách giáo khoa. Anh cũng luyện những trò ảo thuật nhỏ hay  
được diễn trong phòng khách, như ghi nhớ thứ tự của các lá bài đã được  
chia trong một cỗ bài đã bị xáo trộn hay một chuỗi những con số ngẫu nhiên  
được đọc lên từ những danh sách do các bạn anh lập ra. Bên cạnh cuộc sống  
xã hội với những bữa tiệc sinh viên, anh đã dành hàng giờ mài giũa những  
kỹ thuật của mình để có thể trở nên thành thạo. Đó là năm 2006, khi được  
biết về một cuộc thi trí nhớ được tổ chức ở Cam
idge, anh đã quyết định  
tham gia. Tại đó, chính anh cũng phải tự thấy kinh ngạc khi giành giải nhất  
trong thứ hạng dành cho những người mới bắt đầu và đút túi 1.000 euro.  
Anh đã thực sự bị lôi cuốn. Cầm trên tay một tờ rơi về Giải vô địch trí nhớ  
đẳng cấp thế giới đầu tiên trong đời mình được tổ chức ở London cũng  
trong năm đó, anh nhận ra rằng mình chẳng có gì để mất và quyết định lên  
đường.  
Nhờ những thuật nhớ, James đã hình dung ra vài lập luận dễ nhớ để vượt  
qua các bài kiểm tra của mình mà không cần phải tốn thời gian và công sức  
nghiên cứu toàn bộ tài liệu, nhưng anh còn khám phá ra vài điều hoàn toàn  
khác biệt. Chúng tôi sẽ tường thuật lại chi tiết những điều này ngay dưới  
đây.  
Các vận động viên trí nhớ là cái tên những người tham gia các cuộc tranh tài  
này tự đặt cho mình. Tất cả bọn họ đều bắt đầu theo những cách khác nhau.  
Nelson Dellis, nhà vô địch cuộc thi Trí nhớ siêu phàm của Mỹ năm 2012, đã  
bắt đầu sau khi bà anh mất vì bệnh Alzheimer. Anh quan sát sức khỏe của  
bà ngày một sa sút, trong đó năng lực tư duy suy giảm đầu tiên là khả năng  
154  




BÍ QUYẾT HỌC ĐÂU NHỚ ĐÓ  
ghi nhớ. Mặc dù mới ở độ tuổi 20 nhưng Nelson đã băn khoăn liệu mình có  
rơi vào số phận tương tự và tự hỏi mình có thể làm gì để ngăn chặn điều đó.  
Anh khai phá bộ môn rèn luyện tư duy, với hy vọng rằng mình có thể phát  
triển tối đa khả năng ghi nhớ, đủ để chống chọi lại với căn bệnh có thể đánh  
gục anh lúc về già. Nelson bắt đầu thành lập Quỹ Nỗ lực vì Trí nhớ (Climb  
for Memory) để nâng cao nhận thức của mọi người và gây quỹ cho các hoạt  
động nghiên cứu phòng chống căn bệnh khủng khiếp này. Cái tên của Quỹ  
cũng xuất phát từ sở thích leo núi của Nelson (đã hai lần anh gần chạm tới  
đỉnh Everest). Trong chương này chúng ta cũng sẽ gặp gỡ những cá nhân  
khác thành công trong việc phát triển những khả năng nhận thức, như  
Paterson và Dellis chẳng hạn.  
Hầu hết trí tuệ của mọi người đều đặc biệt mềm dẻo và dễ uốn nắn (thuật  
ngữ được sử dụng trong bộ môn thần kinh học), ngay cả đối với những  
người lớn tuổi. Trong chương sách dành riêng cho chủ đề phát triển những  
khả năng tư duy này, chúng ta sẽ xem xét một số vấn đề vẫn đang làm đau  
đầu các nhà khoa học. Đó là quá trình những khả năng của não bộ thay đổi  
trong suốt vòng đời và cách con người có thể tác động tới những thay đổi  
này cũng như nâng cao chỉ số thông minh của họ. Tiếp đó chúng tôi sẽ mô tả  
ba chiến lược nhận thức từng được biết đến nhằm giúp bạn huy động hết  
công suất tư duy của não bộ.  
Về một khía cạnh nào đó thì trí tuệ của một đứa bé cũng giống như một  
quốc gia non trẻ. Năm 1846 nước Mỹ tổ chức một chiến dịch để giành lấy  
phần lãnh thổ phía Tây khỏi Mexico. Khi John Fremont đến Pueblo de Los  
Angeles cùng đội quân viễn chinh của mình, ông không có cách nào khác để  
báo cáo tiến độ của mình cho Tổng thống James Polk ở Washington ngoài  
việc cử người lính trinh sát của mình là Kit Carson băng qua lục địa trên  
một con la. Đó là một hành trình khứ hồi dài gần 9.600km băng qua bao  
nhiêu ngọn núi, sa mạc, rừng rậm và thảo nguyên. Fremont thúc giục  
Carson phi hết tốc lực, thậm chí không được ngừng lại để bắn những con  
thú dọc đường. Carson phải duy trì sự tồn tại của mình bằng cách ăn những  
con la khi chúng đuối sức và cần được thay thế. Chính sự đòi hỏi cấp thiết  
về một hành trình như thế đã hé lộ tình trạng chưa phát triển của đất nước  
này. Carson, một người đàn ông nặng 64kg và cao tầm 1m6 là lựa chọn tốt  
nhất mà chúng ta có để giữ liên lạc từ bờ biển này đến bờ biển khác. Tuy lục  
địa này sở hữu những nguồn tài nguyên phong phú song một quốc gia non  
trẻ như thế lại gần như không có một năng lực tiềm tàng nào. Để trở nên  
155  




BÍ QUYẾT HỌC ĐÂU NHỚ ĐÓ  
lớn mạnh, nó cần những thành phố, trường đại học, các nhà máy, nông trại,  
cảng biển và cả đường xá, tàu hỏa, đường dây điện tín để duy trì liên lạc.  
Một bộ não cũng vận hành theo cách tương tự. Chúng ta ra đời cùng những  
khả năng thiên phú là kết quả của bộ gen di truyền, nhưng chúng ta cũng  
phát triển những khả năng khác thông qua quá trình học hỏi và trau dồi  
những mô hình tư duy. Nhờ thế mà chúng ta có khả năng suy luận, giải  
thích và sáng tạo. Chúng ta được nuôi dạy cùng suy nghĩ rằng trí tuệ đã  
được định sẵn và những năng lực tư duy không ít thì nhiều cũng có tính  
bẩm sinh. Giờ chúng ta đã biết một điều hoàn toàn khác. Những chỉ số đo  
lường trí tuệ tăng lên trong một thế kỷ vừa qua cùng với những thay đổi  
trong điều kiện sống. Khi con người hứng chịu thương tổn về não bộ như  
những cơn đột quỵ hay tai nạn, các nhà khoa học nhận thấy bộ não tái phân  
công lại các nhiệm vụ theo một cách nào đó để hệ thần kinh ngoại biên đảm  
trách công việc của các khu vực bị tổn thương, cho phép chủ thể phục hồi  
lại các chức năng đã mất. Những cuộc thi giữa các “vận động viên trí nhớ”  
như James Paterson và Nelson Dellis đã nổi lên như một môn thể thao quốc  
tế giữa những người đã tự rèn luyện khả năng khôi phục ký ức một cách  
đáng kinh ngạc. Chúng ta đã thấy rằng những thành tích trong các lĩnh vực  
chuyên môn như y tế, khoa học, âm nhạc hay thể thao không chỉ là sản  
phẩm của năng khiếu bẩm sinh như chúng ta trước nay vẫn thường nghĩ mà  
còn là kết quả của những kỹ năng được trau dồi từng bước một qua hàng  
ngàn giờ miệt mài luyện tập. Tóm lại, những nghiên cứu và ghi chép mới  
đây đã chỉ ra rằng những khả năng siêu phàm mà chúng ta và bộ não của  
chúng ta có thể thực hiện còn vượt xa hơn những gì mà các nhà khoa học  
vẫn tưởng dù chỉ là cách đây vài thập kỷ.  
CƠ CHẾ THẦN KINH MỀM DẺO  
Tất cả hiểu biết và ký ức đều là những hiện tượng sinh lý diễn ra trong các  
tế bào thần kinh và dây thần kinh. Nhờ một phát hiện mới đây, chúng ta  
biết được rằng bộ não không phải là một phần cứng cố định bất biến mà là  
một cơ chế mềm dẻo, dễ biến đổi, có thể tự tái tổ chức lại theo từng nhiệm  
vụ mới. Song những hiểu biết của chúng ta về ý nghĩa cũng như cách thức  
vận hành của quá trình đó mới chỉ chạm tới những gì sơ đẳng nhất.  
Trong một tạp chí về thần kinh học, John T. Bruer đã quyết định nghiên cứu  
vấn đề này vì nó liên quan tới khả năng phát triển ban đầu và tính ổn định  
156  




BÍ QUYẾT HỌC ĐÂU NHỚ ĐÓ  
của mạng lưới thần kinh não bộ. Điều này cũng ảnh hưởng tới việc chúng ta  
có thể thúc đẩy năng lực tư duy của trẻ ngay từ những năm đầu đời như thế  
nào. Khi mới ra đời, chúng ta đã sở hữu khoảng 100 tỷ tế bào thần kinh, hay  
còn được gọi là các nơ ron thần kinh. Khớp thần kinh là một khớp nối giữa  
các nơ ron, nhằm hỗ trợ chúng thực hiện quá trình truyền tín hiệu. Trong  
một khoảng thời gian ngắn trước và sau khi mỗi người được sinh ra, chúng  
ta phải trải qua “quá trình hình thành một mạng lưới dày đặc của các khớp  
nối thần kinh” mà nhờ đó trong bộ não: các nơ ron thần kinh sản sinh ra các  
nhánh siêu nhỏ, được gọi là các sợi trục. Các sợi trục này vươn ra ngoài để  
tìm những mấu li ti trên những nơ ron khác, hay chính là các sợi nhánh. Khi  
sợi trục tiếp xúc với sợi nhánh, một khớp nối được hình thành. Một số sợi  
trục phải vượt qua một khoảng cách tương đối lớn để chạm tới mục tiêu sợi  
nhánh của mình và tạo thành liên kết. Những liên kết này tạo nên mạng lưới  
hệ thần kinh của chúng ta (Bruen đã ví hành trình gian nan và nhàm chán  
về cả quy mô lẫn độ chính xác này cũng giống như cách thức ai đó khám phá  
ra một lộ trình rõ ràng băng qua nước Mỹ để gặp một đối tác ở bờ bên kia,  
chứ không hề giống nhiệm vụ liên lạc với tổng thống Polk mà tướng  
Fremont đã giao cho Kit Carson). Chính mạng lưới này cho phép chúng ta  
thực hiện các hành vi cảm giác, tư duy, và kỹ năng vận động, trong đó bao  
gồm cả học hỏi và ghi nhớ. Cũng chính mạng lưới này quyết định những khả  
năng và hạn chế trong năng lực trí tuệ của một cá nhân.  
Số lượng khớp nối thần kinh đạt tới mức tối đa trong một hai năm đầu đời,  
khoảng gấp rưỡi số lượng khớp nối trung bình của một người trưởng  
thành. Tiếp theo là một thời kỳ ổn định kéo dài đến tuổi dậy thì, khi sự dồi  
dào bắt đầu có dấu hiệu suy giảm vì bộ não bước sang thời kỳ cắt giảm số  
lượng các khớp nối thần kinh. Chúng ta chạm tới tuổi trưởng thành, khoảng  
mười sáu tuổi, cùng một con số đáng kinh ngạc, tổng cộng gần 150 nghìn tỷ  
liên kết thần kinh theo như nghiên cứu cho biết.  
Chúng ta chưa hiểu hết tại sao bộ não của trẻ sơ sinh lại sản sinh ra một  
lượng lớn các liên kết đến vậy cũng như cách thức bộ não quyết định loại  
liên kết nào sẽ bị cắt giảm sau đó. Một số nhà thần kinh học tin rằng những  
liên kết chúng ta không sử dụng sẽ bị suy yếu dần và biến mất, đó có vẻ như  
là một quan điểm mô tả chính xác nguyên lý “sử dụng nó hay đánh mất nó”  
và làm cơ sở cho quá trình mô phỏng lại nhiều liên kết hết mức có thể ngay  
từ giai đoạn đầu với hy vọng duy trì chúng trong suốt cuộc đời. Một lý  
thuyết khác lại đưa ra ý kiến rằng sự sản sinh và sàng lọc này được quyết  
157  




BÍ QUYẾT HỌC ĐÂU NHỚ ĐÓ  
định bởi gen di truyền, chúng ta hầu như không thể tác động lên quá trình  
tồn tại hay biến mất của các khớp nối thần kinh.  
Nhà thần kinh học Patricia Goldman-Rakic đã phát biểu trước Ủy ban Giáo  
dục Hoa Kỳ rằng, “Trong khi bộ não của trẻ nhỏ đòi hỏi rất nhiều khớp nối  
thần kinh được hình thành trong những năm tháng đầu đời thì hầu hết  
thành quả học tập lại đạt được sau khi quá trình này đã bước vào giai đoạn  
ổn định. Hầu như không có thay đổi gì trong số lượng các khớp nối thần  
kinh từ khi một đứa trẻ bắt đầu bước vào độ tuổi đi học cho đến lúc tốt  
nghiệp trung học, đại học và sau đó nữa. Thời kỳ này, khi mà rất ít, thậm chí  
là hầu như không có khớp nối thần kinh mới nào được tạo ra, chính là lúc  
chúng ta học hỏi được nhiều nhất, cũng là lúc chúng ta phát triển các kỹ  
năng ngôn ngữ, toán học và suy luận logic ở trình độ của người trưởng  
thành.” Và theo quan điểm của nhà thần kinh học Ha
y T. Chugani, trong  
thời kỳ này chứ không phải thời kỳ sơ sinh, những kinh nghiệm và sự mô  
phỏng môi trường xung quanh mới là yếu tố tinh chỉnh mạng lưới hệ thần  
kinh và tạo nên tính độc nhất trong kết cấu hệ thần kinh của một cá nhân.  
Trong một bài báo đăng tải năm 2011, một nhóm các nhà khoa học Anh  
hoạt động trong các lĩnh vực tâm lý và sinh lý học đã xem xét những bằng  
chứng thu được trong quá trình nghiên cứu thần kinh học và đưa ra kết  
luận rằng có vẻ như kiến trúc và cấu tạo chung của não bộ được quyết định  
chủ yếu bởi yếu tố di truyền nhưng chính kinh nghiệm mới là nhân tố tạo  
thành cũng như quyết định những biến đổi quan trọng trong kết cấu tinh vi  
của mạng lưới thần kinh.  
Quan điểm cho rằng não bộ có khả năng thay đổi đã được kiểm chứng trong  
rất nhiều lĩnh vực. Trong cuốn sách The Brain That Changes Itself (tạm  
dịch: Khả năng tự thay đổi của não bộ), Norman Doidge xem xét những  
trường hợp đầy tính thuyết phục về những bệnh nhân đã vượt qua các  
thương tổn trầm trọng cùng sự hỗ trợ của các nhà thần kinh học. Những  
công trình nghiên cứu cũng như quá trình thực hành lý thuyết của họ đang  
mở rộng phạm vi hiểu biết của chúng ta về thủ thuật tạo hình thần kinh.  
Paul Bach-y-Rita là một trong số những nhà khoa học kể trên. Ông là người  
tiên phong trong việc sử dụng một thiết bị để trợ giúp các bệnh nhân,  
những người đang phải chịu đựng sự thiệt thòi vì các cơ quan cảm giác bị  
hủy hoại. Thiết bị của Bach-y-Rita cho phép họ có thể phục hồi lại những  
cảm giác đã mất bằng cách rèn luyện cho não bộ khả năng phản ứng với  
158  




BÍ QUYẾT HỌC ĐÂU NHỚ ĐÓ  
những tín hiệu mô phỏng được tạo ra từ các bộ phận khác trong cơ thể,  
thay thế cơ quan cảm giác này bằng một cơ quan khác, thậm chí một người  
mù có thể học cách định hướng nhờ tiếng vang, “nhìn thấy” những vật xung  
quanh bằng cách diễn giải những âm thanh khác nhau phát ra khi gõ chiếc  
gậy ba-toong, hay rèn luyện khả năng đọc bằng xúc giác nhờ sử dụng hệ  
thống chữ nổi Braille.  
Một trong số những bệnh nhân của Bach-y-Rita gặp vấn đề với hệ tiền đình  
(
cơ cấu cân bằng và định hướng không gian của các cơ quan cảm giác bên  
trong tai). Điều đó khiến cô luôn bị mất thăng bằng đến nỗi cô không thể  
đứng, đi lại và luôn phải phụ thuộc vào sự hỗ trợ. Bach-y-Rita thiết kế một  
chiếc mặt nạ có gắn các thước đo của thợ mộc và nối chúng với mạch điện  
để dẫn truyền các xung điện qua một dải băng hẹp có chiều ngang cỡ một  
chiếc tem bưu điện đến lưỡi của người phụ nữ, trên đó có gắn 144 điện cực  
siêu nhỏ. Khi cô nghiêng đầu, các điện cực nhấp nháy trên lưỡi cô như thể  
đang sủi bọt, nhưng theo những tín hiệu đặc biệt để phản ánh hướng và góc  
nghiêng khi đầu cô cử động. Nhờ tập cách sử dụng thiết bị này, người phụ  
nữ dần dần rèn luyện được não bộ và hệ tiền đình, khôi phục lại cảm giác  
cân bằng trong một khoảng thời gian ngày càng kéo dài sau khóa huấn  
luyện.  
Một bệnh nhân khác là một người đàn ông đang ở độ tuổi 35, mắc chứng  
khiếm thị từ khi mười ba tuổi. Anh được trang bị một chiếc camera nhỏ gắn  
trên một chiếc mặt nạ và một thiết bị cho phép truyền các xung điện tới đầu  
lưỡi. Như Bach-y-Rita đã giải thích, con người có thể nhìn là nhờ não chứ  
không phải nhờ mắt. Mắt người là cơ quan tiếp nhận các cảm giác và não bộ  
diễn dịch các cảm giác đó. Thiết bị này có được sử dụng thành công hay  
không tùy thuộc vào quá trình bộ não học cách diễn giải các tín hiệu do lưỡi  
cung cấp thành các hình ảnh. Thời báo New York đã đăng tải những kết quả  
đáng chú ý: người bệnh “đã tìm thấy cửa ra vào, bắt trúng những quả bóng  
đang được ném về phía anh ta và lần đầu tiên trong suốt 20 năm anh có thể  
cùng chơi oẳn tù tì với cô con gái nhỏ. Anh cho biết nhờ quá trình luyện tập  
mà các giác quan được thay thế của anh đã được cải thiện, ‘như thể bộ não  
đang tự cơ cấu lại vậy.’”  
Trong một ứng dụng thú vị khác, có cơ sở từ những thảo luận trước đây của  
chúng ta về lĩnh vực siêu nhận thức, các phi công được gắn các máy kích  
điện trên ngực để truyền các tín hiệu đo được từ các thiết bị trong buồng  
159  




BÍ QUYẾT HỌC ĐÂU NHỚ ĐÓ  
lái. Chúng giúp bộ não cảm nhận được những thay đổi về cường độ và cao  
độ mà hệ tiền đình của người phi công không thể xác định được trong một  
số tình huống nhất định xảy ra giữa chuyến bay.  
Tế bào thần kinh chiếm phần lớn bên trong não bộ là chất xám, theo cách  
gọi của các nhà khoa học. Phần còn lại là chất trắng, những mô được tạo  
nên từ hệ thống mạng thần kinh: đó là những sợi trục liên kết với các sợi  
nhánh tỏa ra từ thân các tế bào thần kinh khác, lớp màng myelin bao bọc  
bên ngoài các sợi trục, giống như lớp vỏ bằng chất dẻo phủ ngoài dây tóc  
bóng đèn. Cả chất xám và chất trắng đều là đối tượng nghiên cứu của các  
công trình khoa học chuyên sâu, vì chúng ta đang nỗ lực tìm hiểu cách thức  
các bộ phận cấu thành não bộ định hướng quá trình nhận thức và các kỹ  
năng vận động cũng như sự thay đổi của chúng trong suốt cuộc đời của  
chúng ta. Những nghiên cứu đó đã đạt được tiến bộ vượt bậc nhờ các bước  
đột phá trong công nghệ hình ảnh thần kinh học.  
Một nỗ lực đầy tham vọng khác là dự án Human Connectome được tài trợ  
bởi các Viện Y tế Quốc gia. Dự án này được tiến hành nhằm mục đích lập  
bản đồ các liên kết trong não bộ của con người. (Từ “connectome” dùng để  
chỉ kết cấu của mạng lưới tế bào thần kinh, từ này được cấu tạo theo cùng  
một cách như từ “genome”, dùng để chỉ sơ đồ bộ mã gen của con người.)  
Những website của các học viện tham gia nghiên cứu trưng bày những hình  
ảnh nổi bật về kết cấu sợi của bộ não, hàng loạt những sợi trục có dạng hình  
dây được tô màu neon để thể hiện các hướng tín hiệu. Hệ thống sợi trục này  
có kết cấu giống một cách kỳ lạ với những mạng dây điện tử đồ sộ bên trong  
các siêu máy tính từ những thập niên 70. Nghiên cứu ban đầu mang tới  
những phát hiện đầy hứng thú. Trong một cuộc khảo sát tại trường Đại học  
California, Los Angeles, người ta tiến hành đối chiếu cơ cấu tiếp hợp của  
một cặp song sinh có bộ gen giống hệt nhau với một cặp chị em chỉ có chung  
một vài gen. Nghiên cứu này đưa ra một kết luận thống nhất với những  
nghiên cứu khác rằng những liên kết thần kinh bền chắc quyết định tốc độ  
thực hiện các năng lực của não bộ. Trong giai đoạn đầu đời sự bền chắc này  
chủ yếu phụ thuộc vào yếu tố di truyền, nhưng mạng lưới thần kinh của  
chúng ta không phát triển sớm bằng cơ thể mà thay vào đó, nó tiếp tục thay  
đổi và trưởng thành cho đến tận độ tuổi 40, 50 và 60. Sự dày lên dần dần  
của lớp màng myelin bao bọc các sợi trục góp phần vào sự gia tăng của  
những liên kết này. Nhìn chung quá trình myelin hóa bắt đầu từ phần phía  
sau não bộ và di chuyển về phía trước, tới các thùy trán khi chúng ta bước  
160  




BÍ QUYẾT HỌC ĐÂU NHỚ ĐÓ  
vào giai đoạn trưởng thành. Những thùy trán thực hiện các chức năng điều  
hành của não bộ và là nơi xử lý các quá trình đánh giá, suy luận ở trình độ  
cao cũng như các kỹ năng được trau dồi bằng trải nghiệm.  
Độ dày của lớp phủ myelin tỷ lệ thuận với năng lực của não bộ và các  
nghiên cứu cũng khẳng định rằng tăng cường luyện tập sẽ làm dày thêm lớp  
màng myelin dọc theo những tuyến thần kinh có liên quan, cải thiện cường  
độ cũng như tốc độ của các tín hiệu điện tử, và nhờ thế mà quá trình thực  
hiện trở nên tốt hơn. Chẳng hạn, quá trình tập luyện với đàn piano nhiều  
hơn thúc đẩy quá trình myelin hóa của các sợi thần kinh có liên hệ với các  
cử động ngón tay và thao tác tư duy trong chơi nhạc, những thay đổi này  
chỉ xuất hiện ở các nhạc sĩ.  
Cuộc khảo sát về quá trình hình thành thói quen mang đến một quan điểm  
thú vị về cơ chế thần kinh mềm dẻo. Những tuyến thần kinh chúng ta sử  
dụng khi chúng ta thực hiện những hành động có ý thức nhằm hoàn tất một  
mục tiêu nào đó không hề giống với những tuyến thần kinh tác động tới  
những hành vi đã trở thành phản xạ tự động, một kết quả của thói quen.  
Những hành động được thực hiện như một thói quen được chỉ đạo từ một  
khu vực sâu hơn trong não bộ có tên gọi là hạch nền (basal ganglia). Một  
quan điểm cho rằng khi chúng ta tiến hành quá trình huấn luyện chuyên  
sâu và liên tục lặp lại một số hình thức học tập, đặc biệt là các kỹ năng vận  
động và những thao tác nối tiếp nhau, những thành quả tiếp thu được ghi  
nhận trong khu vực sâu hơn này, cũng chính khu vực này kiểm soát những  
hành vi có ý thức như cử động mắt. Trong quá trình ghi nhận này, não bộ  
phân tách riêng các chuỗi hành vi vận động và nhận thức để có thể thực  
hiện từng hành vi một. Thao tác này không hề đòi hỏi các hành vi chủ ý,  
những gì sẽ khiến chúng ta phản ứng chậm đi một cách đáng kể. Những  
chuỗi cử động này sẽ trở thành phản xạ, tức là có thể bạn bắt đầu thực hiện  
chúng như cách chúng ta tự huấn luyện bản thân hoàn thành một mục tiêu,  
nhưng chúng đã trở thành những phản ứng tự động với sự kích thích của  
các tác nhân. Một số nhà nghiên cứu đã sử dụng thuật ngữ “macro” (một  
ứng dụng đơn giản của máy tính) để mô tả quá trình phân tách này vận  
hành như một dạng thức tiếp thu được củng cố và có tính hiệu quả cao.  
Những lý thuyết đề cập đến sự phân tách nói trên như một phần thiết yếu  
của quá trình hình thành thói quen có thể giúp ích cho chúng ta rất nhiều  
trong việc lý giải cách thức các vận động viên thể thao phát triển khả năng  
phản ứng lại với những sự việc dồn dập nhanh hơn cả trước khi chúng ta  
161  




BÍ QUYẾT HỌC ĐÂU NHỚ ĐÓ  
kịp có thời gian để suy xét, vì sao những cử động ngón tay của một nhạc  
công có thể đi trước ý thức của anh ta, hay vì sao một kì thủ có thể học cách  
đoán trước được vô số những nước cờ có thể và những ẩn ý trong từng thế  
cờ. Hầu hết chúng ta cũng thực hiện những khả năng tương tự khi chúng ta  
soạn thảo văn bản.  
Một dấu hiệu cơ bản khác phản ánh sự mềm dẻo trong khả năng chịu đựng  
của não bộ được phát hiện trong một nghiên cứu về hồi hải mã, khu vực  
củng cố các kiến thức và ký ức trong não bộ. Cơ quan này có thể sản sinh  
những nơ ron thần kinh mới trong suốt cuộc đời. Hiện tượng có tên gọi là  
neurogenesis (sự sinh sản của những tế bào thần kinh) này là nhân tố có vai  
trò quyết định tới khả năng phục hồi của não bộ sau những chấn thương  
cũng như khả năng học hỏi của con người trong suốt cuộc đời. Mối liên hệ  
giữa sự sản sinh các tế bào thần kinh với quá trình học tập và ghi nhớ là  
một lĩnh vực mới đang được nghiên cứu, nhưng mới đây các nhà khoa học  
đã chỉ ra rằng những hoạt động nhận thức có tính liên tưởng (tức là hành vi  
tìm hiểu và ghi nhớ mối liên hệ giữa những vấn đề không liên quan tới  
nhau, như ghi nhớ tên của mọi người và khuôn mặt của họ) thúc đẩy sự gia  
tăng số lượng các tế bào thần kinh mới được tạo ra trong hồi hải mã. Sự gia  
tăng này bắt đầu trước khi một hành vi nhận thức mới được diễn ra, tức là  
não bộ có ý thức tập trung vào công việc học tập và tiếp diễn đến một thời  
điểm sau khi hành vi nhận thức được hoàn thành, điều này minh chứng cho  
vai trò của sự sản sinh các tế bào thần kinh mới đối với sự củng cố khả năng  
ghi nhớ và những lợi ích lâu dài được mang lại từ quá trình luyện tập thông  
qua hồi tưởng và có sự ngắt quãng.  
Tất nhiên học hỏi và ghi nhớ là những thao tác của các cơ quan thần kinh.  
Các hình thức luyện tập khả năng hồi tưởng, ngắt quãng, diễn tập, học hỏi  
thông qua đúc rút các quy luật, cũng như xây dựng các mô hình tư duy giúp  
cải thiện kỹ năng học hỏi và ghi nhớ. Điều này là một minh chứng cho cơ  
chế mềm dẻo của hệ thần kinh cũng như thống nhất với những hiểu biết  
của các nhà khoa học về quá trình củng cố những ký ức. Quá trình này như  
một công cụ giúp tăng cường những tuyến thần kinh mà nhờ đó con người  
có thể nhớ lại và áp dụng kiến thức. Theo cách nói của Ann và Richard  
Barnet, sự phát triển trí tuệ của con người là “sự tương tác không ngừng  
nghỉ giữa những xu hướng được kế tục và lịch sử cuộc đời mỗi người”. Bản  
chất của sự tương tác này là vấn đề trọng tâm chúng ta sẽ khám phá trong  
phần còn lại của chương này.  
162  




BÍ QUYẾT HỌC ĐÂU NHỚ ĐÓ  
LIỆU CHỈ SỐ THÔNG MINH CÓ THỂ THAY ĐỔI?  
Chỉ số thông minh IQ là một sản phẩm của các yếu tố di truyền và môi  
trường xã hội. Hãy thử so sánh chỉ số này với chiều cao. Chiều cao được kế  
thừa từ thế hệ này sang thế hệ khác, nhưng trải qua nhiều thập kỷ với sự cải  
thiện trong chế độ dinh dưỡng, những thế hệ tiếp nối có thể phát triển  
chiều cao nhiều hơn. Tương tự như vậy, các chỉ số đo lường trí tuệ của  
những cá nhân hoạt động trong mọi lĩnh vực trên thế giới đã tăng một cách  
liên tục và bền vững kể từ thời điểm người ta bắt đầu tiến hành lấy mẫu  
tiêu chuẩn vào năm 1932. Đó là một hiện tượng có tên hiệu ứng Flynn,  
được đặt theo tên một nhà khoa học chính trị, người đầu tiên mang nó tới  
với công chúng. Tại Mỹ, chỉ số IQ đã tăng 18 điểm trong vòng 60 năm trở lại  
đây. Đối với bất kỳ một nhóm tuổi nào, chỉ số IQ ở ngưỡng 100 là số điểm  
trung bình của những người tiến hành kiểm tra, vậy sự gia tăng kể trên  
cũng có nghĩa là một người có chỉ số IQ đạt 100 trong thời điểm hiện tại có  
độ thông minh ngang bằng với một người có chỉ số IQ đạt 118 tại thời điểm  
6
0 năm trước. Đó là sự thay đổi trong giá trị trung bình. Những nguyên  
nhân lý giải hiện tượng này được trình bày trong một số học thuyết. Một  
trong những nguyên nhân chính là sự thay đổi đáng kể của môi trường học  
tập, văn hóa cũng như chế độ dinh dưỡng, những yếu tố tác động tới các  
khả năng được xác định thông qua các bài kiểm tra chỉ số IQ là ngôn ngữ và  
toán học.  
Trong tác phẩm Intelligence and How to get it (tạm dịch: Trí tuệ và Làm thế  
nào để có thể trở nên thông minh), Richard Nisbett đã bàn về sự thâm nhập  
của các tác nhân chưa hề tồn tại trong nhiều năm trước đây vào xã hội hiện  
đại, bằng cách đưa ra một ví dụ tương đối đơn giản. Trò chơi khám phá mê  
cung đi kèm trong set đồ ăn Happy Meals của hãng McDonald’s vài năm  
trước thậm chí còn khó hơn những mê cung đang được sử dụng trong các  
bài kiểm tra chỉ số thông minh dành cho các em nhỏ có năng khiếu. Nisbett  
cũng viết về những “hệ số môi trường”, trong đó ông đề xuất rằng một cậu  
bé có lợi thế chiều cao và lựa chọn bộ môn bóng rổ sẽ phát triển tài năng  
trong bộ môn thể thao này, điều không thể xuất hiện ở một cậu bé thấp hơn  
với cùng những năng khiếu như vậy. Tương tự, một cậu bé ham hiểu biết và  
thông minh sẽ tiếp thu nhanh hơn một cậu bé có cùng mức độ thông minh  
nhưng lại không có sự ham học hỏi. Số lượng các phương pháp học tập đã  
được nhân lên theo cấp lũy thừa. Có thể tính hiếu kỳ và ham hiểu biết chỉ là  
kết quả của một khác biệt nhỏ bé về di truyền, nhưng ảnh hưởng của nó lại  
163  




BÍ QUYẾT HỌC ĐÂU NHỚ ĐÓ  
được nhân lên gấp bội trong một môi trường khơi gợi và thỏa mãn lòng  
ham học hỏi.  
Một nhân tố môi trường sống khác có vai trò trong quá trình hình thành trí  
tuệ là địa vị kinh tế xã hội cũng như sự khích lệ và chế độ dinh dưỡng. Nhân  
tố này thường hay xuất hiện ở những gia đình có điều kiện kinh tế và tiềm  
lực giáo dục dồi dào hơn. Trung bình, con em của những gia đình khá giả có  
chỉ số IQ cao hơn con em của những gia đình nghèo khó, cũng như những  
em sinh ra trong một gia đình thiếu thốn nhưng được các gia đình giàu có  
nhận nuôi thì có chỉ số IQ cao hơn những em không có may mắn đó bất kể  
địa vị kinh tế xã hội của cha mẹ đẻ của các em là cao hay thấp.  
Khả năng cải thiện chỉ số IQ hiện là đề tài của các cuộc tranh luận và vô vàn  
những nghiên cứu phản ánh sự bất bình đẳng đang lan tràn trong những  
học thuyết khoa học cứng nhắc. Một bài phê bình thấu đáo về những công  
trình khoa học nhằm nỗ lực kích thích phát triển trí tuệ của trẻ nhỏ đã được  
xuất bản vào năm 2013. Tác phẩm này làm sáng tỏ vấn đề một phần cũng  
nhờ hệ thống tiêu chuẩn nghiêm ngặt được đưa ra bởi các tác giả nhằm xác  
định nghiên cứu nào đủ điều kiện để có thể được cân nhắc. Những nghiên  
cứu đủ điều kiện này phải được tiến hành trên một tập hợp đại chúng và  
khách quan; được thiết kế theo một mô hình kiểm chứng ngẫu nhiên; bao  
gồm những tác nhân can thiệp được duy trì liên tục chứ không phải những  
liệu pháp ngắn hạn hay những thao tác đơn giản được vận dụng trong quá  
trình thí nghiệm; cũng như sử dụng một hệ thống đo lường trí tuệ được tiêu  
chuẩn hóa và thừa nhận rộng rãi. Người viết tập trung vào những thí  
nghiệm được thực hiện với trẻ em trong thời kỳ từ trước khi sinh đến độ  
tuổi mẫu giáo và những nghiên cứu đáp ứng các yêu cầu của họ với lượng  
người tham dự vượt quá con số 37.000.  
Họ đã phát hiện ra điều gì? Chế độ dinh dưỡng tác động tới chỉ số thông  
minh. Chỉ số thông minh tăng lên từ 3,5 đến 6,5 điểm nhờ bổ sung các axit  
béo vào bữa ăn của những phụ nữ có thai, bà mẹ cho con bú và trẻ sơ sinh.  
Cơ thể không thể tự sản sinh một số thành phần thiết yếu trong quá trình  
phát triển của các tế bào thần kinh. Các thành phần này chỉ có thể được  
cung cấp bởi những axit béo nhất định. Và ý tưởng đằng sau kết quả đó là  
thực phẩm bổ sung hỗ trợ sự hình thành các khớp thần kinh mới. Một số  
khảo sát về những thực phẩm bổ sung khác như sắt và các vitamin nhóm B  
cũng khẳng định lợi ích của chúng, song những phát hiện này cần được  
164  




BÍ QUYẾT HỌC ĐÂU NHỚ ĐÓ  
kiểm chứng thông qua những nghiên cứu sâu hơn trước khi độ chính xác  
của chúng được công nhận.  
Trong phạm vi nghiên cứu về những yếu tố tác động của môi trường, các  
tác giả đã phát hiện ra rằng trẻ em xuất thân từ những gia đình nghèo  
nhưng sớm nhận được sự giáo dục có thể nâng chỉ số thông minh lên hơn 4  
điểm, thậm chí gần 7 điểm nếu có sự can thiệp của một trung tâm đào tạo  
thay vì giáo dục tại nhà, vì sự thúc đẩy học tập tại môi trường gia đình ít  
được duy trì thường xuyên liên tục hơn. (Giáo dục trẻ từ sớm ở đây được  
hiểu là làm giàu tri thức cho trẻ thông qua môi trường xung quanh và thiết  
kế mô hình học tập cho trẻ trước độ tuổi mẫu giáo). Có thể những chương  
trình giáo dục từ sớm không mang lại những thành quả tương tự cho con  
em của các gia đình với giả định rằng các em được hưởng nhiều lợi ích từ  
các điều kiện học tập tại nhà hơn. Thêm vào đó, không có một chứng cứ nào  
ủng hộ quan điểm đang được thừa nhận rộng rãi rằng các em nhỏ càng sớm  
tham gia vào các chương trình này thì kết quả em đó đạt được càng tốt hơn.  
Thay vào đó, những chứng cứ lại đứng về phía những lập luận của John  
Bruer rằng vài năm tháng đầu tiên của cuộc đời không phải là cánh cửa hẹp  
mở ra triển vọng phát triển nhưng cũng sẽ nhanh chóng khép lại.  
Sự gia tăng của chỉ số IQ xuất hiện trong một số lĩnh vực giáo dục nhận  
thức. Khi những bà mẹ trong các gia đình có thu nhập thấp được tạo điều  
kiện để trang trải cho các giáo cụ, sách vở và các bài toán đố cũng như được  
tập huấn cách thức dạy con học nói và xác định các đồ vật trong nhà; chỉ số  
IQ của con họ tăng rõ rệt. Khi những bà mẹ có con cỡ ba tuổi trong các gia  
đình có thu nhập thấp được hướng dẫn cách trò chuyện với con thường  
xuyên trong một thời gian dài và sau đó đặt ra cho con rất nhiều những câu  
hỏi mở, các chỉ số trí tuệ của con họ cũng tăng. Đọc sách cho trẻ dưới bốn  
tuổi sẽ nâng cao trí thông minh của trẻ, đặc biệt nếu trẻ được cha mẹ  
khuyến khích tham gia một cách tích cực vào quá trình đọc. Sau bốn tuổi,  
nghe đọc sách không còn gia tăng chỉ số thông minh của trẻ nhưng vẫn tiếp  
tục đẩy mạnh tốc độ phát triển ngôn ngữ. Chỉ số thông minh của trẻ tăng  
hơn bốn điểm nhờ việc đi học mẫu giáo và nếu giáo trình có bao gồm các  
bài học về ngôn ngữ, thì con số này còn có thể vượt quá con số 7. Lại một  
lần nữa, không có chứng cứ nào xác nhận cho kết luận rằng những hình  
thức giáo dục từ sớm, giáo dục mầm non, hay đào tạo ngôn ngữ sẽ là nhân  
tố làm gia tăng chỉ số thông minh của trẻ em sinh ra trong những gia đình  
165  




BÍ QUYẾT HỌC ĐÂU NHỚ ĐÓ  
khá giả, nơi mà các em được hưởng lợi ích từ một môi trường sung túc đầy  
đủ.  
RÈN LUYỆN TƯ DUY  
Vậy còn những trò chơi “rèn luyện tư duy” thì sao? Chúng ta đã chứng kiến  
một hình thức kinh doanh mới xuất hiện, các trò chơi trực tuyến và băng  
hình hứa hẹn sẽ hỗ trợ trí óc bạn trau dồi các khả năng nhận thức không  
khác gì tập luyện cơ bắp. Những sản phẩm này lấy căn cứ chủ yếu trên một  
cuộc khảo sát được công bố vào năm 2008. Tuy nhiên nghiên cứu này  
tương đối hạn chế về mặt phạm vi và cũng chưa từng được tiến hành lại.  
Nghiên cứu này tập trung vào cải thiện những “dạng thức trí tuệ có khả  
năng thay đổi” (fluid intelligence): khả năng suy luận một cách trừu tượng,  
nắm bắt các mối quan hệ xa lạ và giải quyết những vấn đề mới mẻ. Trí tuệ  
có thể thay đổi là một trong hai loại trí tuệ quyết định chỉ số thông minh.  
Loại còn lại là trí tuệ được kết tinh, đó là nơi lưu trữ lượng kiến thức chúng  
ta đã tích lũy trong hàng năm trời. Rõ ràng là chúng ta có thể trau dồi trí tuệ  
được kết tinh bằng những phương pháp học tập và ghi nhớ hiệu quả, nhưng  
trí tuệ có khả năng biến đổi thì sao?  
Nhân tố chủ chốt quyết định trí tuệ có thể biến đổi hay không là hiệu suất  
làm việc của trí nhớ con người – số lượng kiến thức cũng như mối quan hệ  
mới mà một người có thể lưu giữ trong trí óc trong quá trình giải quyết một  
vấn đề (đặc biệt là khi đối mặt với vài sự xao nhãng). Cuộc khảo sát tiến  
hành tại Thụy Sĩ yêu cầu người tham gia làm các bài tập thử thách trí nhớ  
với độ khó tăng dần. Họ phải ghi nhớ hai nhân tố khác nhau trong một thời  
gian dài với mức độ xao lãng tăng dần. Một tác nhân là một dãy số. Tác nhân  
còn lại là một ô vuông sáng lên ở những vị trí khác nhau trên màn hình. Cả  
chữ số lẫn vị trí của ô vuông đều thay đổi ba giây một lần. Nhiệm vụ đặt ra ở  
đây là đối với mỗi kết hợp số và ô vuông, người tham gia phải quyết định  
liệu kết hợp đó có phù hợp với một kết hợp đã được hiển thị n lần trước đó  
trong lúc theo dõi một dãy số luôn thay đổi và những ô vuông liên tục đổi vị  
trí. Con số n lần được gia tăng trong mỗi lần thử, khiến cho bộ nhớ phải đối  
mặt với thử thách ngày càng khó khăn.  
Mọi đối tượng tham gia đều phải làm các kiểm tra để đánh giá trí tuệ có khả  
năng biến đổi trước khi bắt đầu cuộc khảo sát. Sau đó họ được giao các bài  
tập thử thách bộ nhớ với độ khó tăng dần như đã đề cập ở trên trong những  
166  




BÍ QUYẾT HỌC ĐÂU NHỚ ĐÓ  
khoảng thời gian kéo dài đến 19 ngày. Cuối kỳ tập huấn, trí tuệ có khả năng  
biến đổi của họ được kiểm tra lại. Kết quả của tất cả mọi người đều tốt hơn  
những gì thu được trước kỳ tập huấn, và những người đã thực hiện quá  
trình rèn luyện trong quãng thời gian lâu nhất cho thấy sự cải thiện lớn  
nhất. Nhờ những kết quả đó mà lần đầu tiên ý tưởng về sự phát triển trí tuệ  
có khả năng thay đổi thông qua luyện tập được chứng minh.  
Các nhà phê bình nghĩ gì về điều đó?  
Số lượng người tham dự cuộc khảo sát này còn rất ít (chỉ có 35 người) và  
tất cả đều được tuyển lựa từ một nhóm dân số có trình độ cao tương tự  
nhau. Hơn nữa, nghiên cứu này chỉ tập trung vào huấn luyện một nhiệm vụ  
duy nhất, do đó không thể xác định rõ ràng phạm vi áp dụng của nó lên  
những nhiệm vụ khác được đặt ra cho bộ nhớ làm việc hay liệu những kết  
quả này thực sự phản ánh đúng tính chất của bộ nhớ làm việc chứ không  
phải là vài điểm đặc trưng xuất hiện trong quá trình tập huấn từng nhiệm  
vụ cụ thể. Điểm cuối cùng, chúng ta vẫn chưa thể biết được liệu sự cải thiện  
này có thể kéo dài bao lâu, và như đã lưu ý ở trên, những kết quả này vẫn  
chưa hề xuất hiện lại trong những nghiên cứu khác. Khả năng vượt qua quá  
trình kiểm nghiệm thực chứng là nền tảng của mọi lý thuyết khoa học.  
Website PsychFileDrawer.org lưu giữ một danh sách gồm 20 công trình  
nghiên cứu hàng đầu trong lĩnh vực tâm lý học mà những người truy cập  
muốn tham khảo, và cuộc khảo sát ở Thụy Sĩ đứng đầu trong danh sách này.  
Một nỗ lực khác mới đây là một công trình nghiên cứu được công bố kết  
quả vào năm 2013. Công trình này đã không thể tìm ra bất kỳ bằng chứng  
nào cho thấy những bài tập được tái hiện lại theo cuộc khảo sát tại Thụy Sĩ  
có tác dụng cải thiện trí nhớ biến đổi. Một điều thú vị là những người tham  
gia vào cuộc nghiên cứu này lại tin rằng năng lực tư duy của họ đã được  
tăng cường, hiện tượng này đã được các tác giả mô tả như một sự ảo tưởng.  
Tuy nhiên, các tác giả cũng công nhận rằng ý thức về năng lực bản thân tăng  
lên có thể sẽ khiến con người kiên trì hơn trong việc giải quyết các vấn đề  
khó khăn, vì họ được động viên bởi niềm tin rằng quá trình tập huấn đã cải  
thiện các kỹ năng của họ.  
Não bộ không phải là cơ bắp, do đó củng cố một kỹ năng không có nghĩa là  
các kỹ năng khác cũng tự động được củng cố. Những phương pháp học tập  
và ghi nhớ, như tập luyện khả năng hồi tưởng và xây dựng mô hình tư duy,  
giúp tăng cường khả năng tư duy trong phạm vi những kiến thức và kỹ  
167  




BÍ QUYẾT HỌC ĐÂU NHỚ ĐÓ  
năng được luyện tập, nhưng những lợi ích này không mở rộng sang những  
lĩnh vực kiến thức và kỹ năng khác. Những nghiên cứu về trí tuệ của các  
chuyên gia cho thấy sự dày lên của lớp màng myelin bao bọc các sợi trục  
xuất hiện ở khu vực có liên quan tới lĩnh vực chuyên môn nhưng không hề  
xuất hiện ở bất kỳ khu vực nào khác. Người ta quan sát thấy những thay đổi  
của lớp màng myelin trong não các nghệ sĩ chơi đàn piano là dấu hiệu đặc  
trưng của một tài năng piano. Nhưng khả năng biến sự luyện tập thành một  
thói quen đang ngày càng được đại chúng hóa. Như những người cổ xúy lý  
thuyết này vẫn kêu gọi, trong một chừng mực nào đó “quá trình rèn luyện  
tư duy” có thể nâng cao sự tự tin và ý thức về năng lực cá nhân của người  
học, do đó những lợi ích họ gặt hái được giống với kết quả của những thói  
quen tốt hơn, chẳng hạn như học cách tập trung sự chú ý và kiên trì luyện  
tập.  
Khi đề cập đến những “hệ số” môi trường, Richard Nisbett viết rằng chúng  
có thể khiến một thiên hướng di truyền nhỏ nhoi phát huy tác dụng to lớn  
đến mức bất cân xứng – một cô bé có chút phẩm chất ham học hỏi bẩm sinh  
có thể trở nên đặc biệt thông minh nếu em sống trong một môi trường thỏa  
mãn khát khao hiểu biết của mình. Giờ hãy thử lật ngược lại vấn đề. Vì có vẻ  
như tôi khó có thể nâng chỉ số thông minh của mình lên trong một thời gian  
ngắn, liệu có những chiến lược hay hành vi nào có thể đóng vai trò “hệ số”  
nhận thức, nhằm thúc đẩy hiệu suất làm việc của trí thông minh tôi đang sở  
hữu không? Câu trả lời là có và đó là ba điều sau: nắm bắt một tư duy cầu  
tiến, rèn luyện như một chuyên gia và thiết lập những tín hiệu khơi gợi ký  
ức.  
TƯ DUY CẦU TIẾN  
Hãy cùng xem lại một câu châm ngôn: “Nếu nghĩ mình có thể hay không thể  
làm gì đó thì bạn đều đúng.” Nếu thế thì chắc hẳn ở đây có nhiều chân lý  
hơn là trí khôn. Quan điểm đóng một vai trò rất quan trọng. Những nghiên  
cứu của nhà tâm lý học Carol Dweck đã thu hút được rất nhiều sự quan tâm  
khi chỉ ra mức độ tác động của một kết luận đơn giản lên quá trình tiếp thu  
và thực hành: đó là niềm tin rằng trình độ tư duy của bạn không phải là bất  
biến mà phụ thuộc phần nhiều vào sự kiểm soát của chính bạn.  
Dweck và các đồng nghiệp của bà đã tái hiện và nhân rộng những kết quả  
đã thu được của mình trong rất nhiều nghiên cứu. Ở một trong những thử  
168  




BÍ QUYẾT HỌC ĐÂU NHỚ ĐÓ  
nghiệm đầu tiên, bà tiến hành một nhóm thảo luận dành cho những học  
sinh lớp 7 có kết quả học tập yếu kém của trường trung học cơ sở New  
York. Tại đây bà giảng giải cho các em về não bộ và những phương pháp  
học tập hiệu quả. Phân nửa nhóm được tiếp cận một bài thuyết trình về trí  
nhớ, nhưng phần còn lại được nghe giải thích về quá trình biến đổi của não  
bộ nhờ sự nỗ lực học hỏi: đó là khi bạn cố gắng hết sức và học được một  
điều mới mẻ, bộ não sẽ thiết lập những mối tương quan, và dần dần những  
mối tương quan này sẽ khiến bạn trở nên khôn ngoan hơn. Nhóm này được  
dạy rằng sự phát triển trí tuệ không phải là sự bộc phát tự nhiên của trí  
thông minh mà là kết quả của những mối liên hệ được hình thành thông  
qua quá trình nỗ lực và học hỏi. Sau buổi thảo luận, cả hai nhóm đều được  
sàng lọc lại trong các bài tập trên lớp. Giáo viên của các em không hề biết  
rằng một số học sinh của mình đã được dạy rằng nỗ lực học tập có thể biến  
đổi não bộ, nhưng khi bước vào năm học, những học sinh thực hiện điều mà  
Dweck vẫn gọi là “tư duy cầu tiến” tin tưởng rằng mình có thể kiểm soát  
được phần lớn trí tuệ của mình, và các em trở thành những học sinh năng  
nổ hơn cũng như đạt kết quả tốt hơn hẳn so với nhóm thứ nhất, tập hợp  
những em tiếp tục duy trì quan điểm thông thường của mình, điều vẫn  
được Dweck gọi là “tư duy bảo thủ” khi cho rằng khả năng tư duy của mình  
đã được định sẵn từ lúc mới ra đời bởi những năng khiếu tự nhiên bẩm  
sinh.  
Dweck luôn băn khoăn tìm hiểu tại sao một số người trở nên bất lực khi họ  
đối mặt với thử thách và thất bại trong khi số khác phản ứng lại với sự thất  
bại bằng cách áp dụng những chiến lược mới và nhân đôi nỗ lực. Điều đó đã  
gợi ý tưởng cho những nghiên cứu của bà. Bà đã phát hiện rằng sự khác biệt  
căn bản giữa hai cách phản ứng này nằm trong chính cách họ nhìn nhận  
nguyên nhân của những thất bại: những người quy kết thất bại là do sự  
thiếu năng lực của bản thân – “Tôi không đủ thông minh” – sẽ bỏ cuộc.  
Những người lý giải thất bại là hậu quả của sự thiếu nỗ lực hay một chiến  
lược thiếu hiệu quả sẽ tiếp tục đào sâu nghiên cứu và thử nghiệm các  
phương pháp khác nhau.  
Dweck khám phá ra rằng một số sinh viên đặt mục tiêu dựa trên những  
thành tích thu được từ quá trình thực hiện, trong khi số khác gắng sức đạt  
tới mục đích gặt hái kiến thức. Trong trường hợp thứ nhất, bạn học tập để  
chứng tỏ năng lực của mình. Trong trường hợp thứ hai, bạn học tập để thu  
nhận những kiến thức hay kỹ năng mới. Những cá nhân chú trọng vào  
169  




BÍ QUYẾT HỌC ĐÂU NHỚ ĐÓ  
thành tích thường vô tình tự hạn chế tiềm năng của mình. Nếu mục đích của  
bạn là chứng tỏ hay bộc lộ năng lực của mình, bạn sẽ lựa chọn những vấn đề  
mà bạn tự tin rằng mình có thể vượt qua. Bạn muốn tỏ ra thông minh, do đó  
bạn sẽ lặp đi lặp lại kỳ công đó. Nhưng nếu mục tiêu của bạn là nâng cao  
khả năng của mình, bạn sẽ lựa chọn những thử thách với độ khó không  
ngừng gia tăng, và bạn nhìn nhận thất bại như nguồn thông tin hữu ích mà  
nhờ đó bạn có thể gia tăng khả năng tập trung, trở nên sáng tạo và nỗ lực  
hơn nữa. Dweck cho rằng: “Nếu muốn liên tục chứng minh một điều gì đó  
nhiều lần, bạn sẽ cảm thấy ‘năng lực’ giống như một điều gì đó tĩnh tại ẩn  
sâu ngay bên trong bạn, trong khi nếu bạn muốn cải thiện năng lực của  
mình, bạn phải cảm thấy nó là một điều gì đó năng động và có thể rèn giũa.”  
Mục tiêu tiếp thu tri thức làm nảy sinh những suy nghĩ và hành động hoàn  
toàn khác với mục tiêu gặt hái thành tích.  
Nghịch lý thay khi sự chú trọng thành tích đôi khi lại nhấn chìm một số vận  
động viên nổi tiếng. Được khen ngợi nhờ tài năng “bẩm sinh”, họ tin rằng  
thành quả họ có được là kết quả của thiên khiếu. Nếu đó là những phẩm  
chất tự nhiên thì họ chẳng cần phấn đấu nhiều để trở nên thuần thục và  
thực sự nhiều người trong số họ nghĩ như vậy. Họ hạn chế rèn luyện, vì coi  
nhu cầu rèn luyện là một bằng chứng để công chúng thấy rằng họ không đủ  
thiên khiếu để trở thành ngôi sao. Quá chú trọng vào thành tích thay vì tập  
trung vào mục tiêu phát triển và gặt hái kiến thức khiến người học do dự  
trước việc chấp nhận rủi ro hay mạo hiểm hình ảnh của bản thân vào sự  
nhạo báng của dư luận khi tự đặt mình vào một tình huống mà trong đó họ  
phải toát mồ hôi trước những tác động của dư luận.  
Công trình của Dweck đã tiếp tục nghiên cứu sự khen ngợi và tác động của  
nó tới việc con người định hình phương thức phản ứng trước các thử thách.  
Sau đây là một ví dụ. Một nhóm học sinh lớp 5 được yêu cầu giải một câu  
đố. Một số học sinh được khen ngợi là thông minh vì đã tìm ra đúng đáp án;  
một số khác được khen ngợi vì đã cố gắng chăm chỉ. Sau đó các học sinh này  
được phép chọn một câu đố khác: một câu đố với độ khó tương tự hoặc một  
câu đố khó hơn. Nhưng nhờ đó các em có thể tiếp thu thêm được kiến thức  
bằng cách nỗ lực giải đáp chúng. Phần lớn những học sinh đã từng được tán  
dương vì sự thông minh của mình đều chọn câu đố dễ hơn, và 90% học sinh  
đã được khen ngợi vì sự cố gắng chọn câu hỏi khó hơn.  
170  




BÍ QUYẾT HỌC ĐÂU NHỚ ĐÓ  
Cuộc khảo sát thay đổi khi các học sinh nhận được các câu đố từ hai người  
là Tom và Bill. Các học sinh có thể giải những câu đố Tom đưa ra bằng sự cố  
gắng, nhưng những câu hỏi Bill mang đến thì lại vô phương giải đáp. Tất cả  
các em đều nhận các câu hỏi từ cả Tom và Bill. Sau khi nghiên cứu các câu  
hỏi, một số em được khen ngợi là thông minh và số khác được khen nhờ đã  
cố gắng. Trong lượt hai, các em phải giải đáp nhiều câu hỏi hơn từ cả Tom  
và Bill, và lần này tất cả đều nằm trong khả năng giải đáp của các em. Và  
một điều ngạc nhiên là: rất ít học sinh trong số những em đã được tán  
dương vì sự thông minh khi giải được những câu hỏi của Bill mặc dù chúng  
chẳng khác gì những câu hỏi mà các em này đã giải được khi chúng được  
đưa ra bởi Tom. Đối với những học sinh được công nhận là cực kỳ thông  
minh, trải nghiệm thất bại khi giải các câu đố của Bill trong vòng một đã  
định hình trong các em ý thức về sự bất lực.  
Khi bạn khen ngợi trí tuệ của trẻ, chúng sẽ nhận được thông điệp rằng mục  
đích trọng yếu là được công nhận như một đứa trẻ thông minh. “Sự đề cao  
nỗ lực đặt ra cho trẻ một biến số hiếm có mà chúng có thể kiểm soát,”  
Dweck nói, “nhưng đề cao trí thông minh bẩm sinh sẽ khiến trẻ mất kiểm  
soát, và nó chẳng mang lại cách thức tốt đẹp nào để phản ứng với sự thất  
bại.”  
Trong cuốn sách vừa xuất bản mang tên Điều gì làm nên thành công của  
trẻ?5 (How children succeed), Paul Tough đã rút ra một kết luận từ những  
công trình khoa học của Dweck và các nhà nghiên cứu khác rằng chúng ta  
thành công phần nhiều là nhờ sự rèn giũa bền bỉ, lòng ham hiểu biết và sự  
kiên định hơn là chỉ số thông minh. Một gia vị không thể thiếu trong công  
thức dẫn tới thành công là đối mặt với những nghịch cảnh ngay từ tuổi ấu  
thơ và học cách vượt qua chúng. Tough viết rằng những đứa trẻ sinh ra từ  
những tầng lớp đáy cùng xã hội bị bủa vây bởi quá nhiều thử thách và thiếu  
thốn điều kiện đến mức các em không có nổi một cơ hội để trải nghiệm sự  
thành công. Nhưng chính ở đó lại nảy sinh một nghịch lý. Có những đứa trẻ  
được sinh ra trong những gia đình bao gồm những thành viên là các cá  
nhân dẫn đầu trong xã hội, được nuôi dưỡng trong một môi trường sung  
túc, được khen ngợi vì trí tuệ xuất chúng, được cha mẹ bao bọc và nâng đỡ  
khỏi mọi khó khăn, không bao giờ được phép tự mình trải nghiệm sự thất  
bại hay thành công trong những tình thế khó khăn. Các em này không có  
được phẩm chất cần có – trau dồi những kinh nghiệm thiết yếu để có thể  
gặt hái thành công trong tương lai. Một cô bé sinh ra trong một gia đình  
171  




BÍ QUYẾT HỌC ĐÂU NHỚ ĐÓ  
sung túc và lớn lên với sự kiêu ngạo ít khi nắm bắt được những thử thách  
mà nhờ đó em có thể khám phá hết khả năng của mình. Quá chú trọng tới  
sự công nhận của người khác về trí tuệ của mình khiến con người do dự  
không dám chấp nhận những rủi ro trong cuộc sống, những điều nhỏ nhoi  
nhưng chắp cánh cho họ bay tới những khát vọng của mình, cũng như  
những bước tiến táo bạo tới sự thành công. Sự thất bại, theo như cách  
Dweck đã đề cập với chúng ta, mang tới cho bạn nguồn thông tin hữu ích và  
cơ hội để bạn khám phá ra bạn có thể làm được gì khi bạn thực sự quyết  
tâm.  
Kết luận chúng ta có thể rút ra từ những nghiên cứu của Dweck, Tough và  
các đồng nghiệp của họ trong lĩnh vực này là ngoài chỉ số thông minh, chính  
tính kỷ luật, sự táo bạo và tư duy cầu tiến mới là điều khiến con người thấm  
nhuần ý thức về tiềm năng và sức sáng tạo cùng sự kiên trì bền bỉ, những  
phẩm chất không thể thiếu để vươn tới những nấc thang nhận thức và  
thành công cao hơn. “Chỉ khi bị thúc đẩy bởi một thành phần tích cực, các  
kỹ năng nghiên cứu và học tập mới được giải phóng khỏi sự trì trệ,” Dweck  
khẳng định. Thành phần tích cực này là một nhận thức đơn giản nhưng lại  
vô cùng sâu sắc: sức mạnh tăng cường các khả năng của bạn phần lớn nằm  
trong tầm kiểm soát của chính bạn.  
SỰ RÈN LUYỆN KỸ LƯỠNG  
Khi bạn chiêm ngưỡng màn trình diễn cừ khôi của một chuyên gia trong bất  
kỳ lĩnh vực nào – một nhạc sĩ dương cầm, một kỳ thủ, hay một người chơi  
golf – có thể bạn sẽ tự hỏi tài năng thiên bẩm nào là cơ sở cho những khả  
năng của họ, nhưng những màn trình diễn chuyên nghiệp thường bắt nguồn  
từ một tố chất có tính di truyền hay một lợi thế về trí tuệ. Đó là kết quả của  
hàng ngàn giờ thực hiện một quá trình mà Anders Ericsson gọi là sự rèn  
luyện kỹ lưỡng được duy trì liên tục. Nếu như liên tục lặp lại một hành vi có  
thể được xem như một sự luyện tập thì rèn luyện kỹ lưỡng lại là một loại  
hình khác: đó là một quá trình với mục tiêu xác định, thường có tính duy  
nhất và là tổng hợp của những nỗ lực được lặp đi lặp lại nhằm vượt lên khỏi  
trình độ hiện tại của mình. Có ý kiến cho rằng dù là trong lĩnh vực nào thì  
một màn trình diễn điêu luyện cũng được tích lũy thông qua quá trình tiếp  
thu từ từ một lượng lớn các mô hình với mức độ phức tạp tăng dần. Những  
mô hình này được sử dụng để lưu trữ nhận thức của con người về việc  
phương án hành động nào được tiến hành trong vô vàn tình huống khác  
172  




BÍ QUYẾT HỌC ĐÂU NHỚ ĐÓ  
nhau. Hãy cùng kiểm chứng điều đó qua ví dụ về một nhà vô địch cờ vua.  
Khi nghiên cứu các vị trí trên bàn cờ, anh có thể dự liệu được rất nhiều  
nước đi và vô vàn những phương hướng có thể xảy ra. Cố gắng rồi thất bại,  
tìm ra phương án giải quyết và nỗ lực thêm lần nữa là đặc trưng của một  
quá trình rèn luyện kỹ lưỡng nhằm bồi đắp vốn hiểu biết, sự thích ứng về  
mặt tâm sinh lý cũng như những mô hình tư duy phức tạp, những yếu tố  
không thể thiếu để đạt tới trình độ cao hơn.  
Trong một bài tường thuật về Michelangelo sau khi ông hoàn tất tác phẩm  
hội họa với hơn 400 nhân vật có kích cỡ như trong đời thực trên trần nhà  
nguyện Sistine, ông đã viết: “Nếu mọi người hiểu tôi đã phải vất vả thế nào  
để đạt tới trình độ điêu luyện của mình thì họ sẽ thấy tài năng của tôi rốt  
cuộc cũng chẳng lấy gì làm phi thường cả.” Những kỳ công mà người hâm  
mộ của ông vẫn tưởng là kết quả của tài năng thiên bẩm thực chất lại cần  
tới bốn năm làm việc và cống hiến đầy lao khổ.  
Quá trình rèn luyện kỹ lưỡng thường không mấy dễ dàng, và đối với hầu  
hết người học đều cần tới một huấn luyện viên hay người hướng dẫn,  
những người có thể giúp họ xác định những lĩnh vực nào cần được cải thiện,  
hướng họ tập trung sự chú ý vào những khía cạnh cụ thể, và cung cấp  
những thông tin phản hồi để họ có thể nhận thức và đánh giá vấn đề một  
cách chính xác. Sự phấn đấu bền bỉ trong khi rèn luyện khiến não bộ và các  
chức năng tâm sinh lý được tái tổ chức để phát huy đến hiệu suất cao hơn.  
Tuy nhiên, việc bạn thành thạo trong một lĩnh vực cụ thể nhất định chỉ có  
nghĩa bạn là chuyên gia trong lĩnh vực đó. Sự điêu luyện trong lĩnh vực này  
không hề đồng nghĩa với một lợi thế hay một khởi đầu thuận lợi trong một  
lĩnh vực khác. Một ví dụ đơn giản về cách thức não bộ được tái tổ chức nhờ  
rèn luyện là quá trình điều trị rối loạn trương lực cơ tay thuận, một hội  
chứng ảnh hưởng tới các nhạc công ghita hay nhạc sĩ dương cầm. Họ liên  
tục chơi nhạc tới nỗi não bộ của họ bị tái điều chỉnh, khiến họ luôn có cảm  
tưởng rằng hai ngón tay của mình như dính lại làm một. Nhờ sự trợ giúp  
của một loạt những bài tập khó khăn, họ mới có thể dần dần lấy lại được  
kiểm soát và cử động hai ngón tay một cách riêng biệt.  
Đôi khi các chuyên gia vẫn bị lầm tưởng về việc sở hữu một tài năng phi  
thường. Lý do là một số người trong số họ có thể theo dõi một màn biểu  
diễn phức tạp trong phạm vi lĩnh vực của mình rồi sau đó tái tạo lại từ trong  
trí nhớ từng thao tác của màn trình diễn, chính xác đến từng chi tiết nhỏ.  
173  




BÍ QUYẾT HỌC ĐÂU NHỚ ĐÓ  
Mozart nổi tiếng vì khả năng tái hiện lại những bản nhạc mà chỉ cần nghe  
chúng một lần. Nhưng như Ericsson đã nói, kỹ năng này không bắt nguồn từ  
một trong sáu giác quan mà là kết quả của sự nhận thức và trí nhớ siêu  
đẳng trong lĩnh vực chuyên môn của người nghệ sĩ mà để đạt được điều đó  
họ đã phải tốn hàng năm trời. Hầu hết những chuyên gia lão luyện trong  
một lĩnh vực nào đó cũng chỉ là những cá nhân bình thường ở những lĩnh  
vực khác trong cuộc sống.  
Ericsson đã nghiên cứu ra rằng 10 nghìn giờ hay mười năm luyện tập là  
khoảng thời gian trung bình mà một người cần đầu tư để có thể trở thành  
chuyên gia trong lĩnh vực của mình, và những cá nhân kiệt xuất nhất trong  
số này đã giành phần lớn quỹ thời gian cho quá trình luyện tập duy nhất  
một kỹ năng chuyên môn nào đó. Những màn biểu diễn chuyên nghiệp là  
sản phẩm thu được từ số lượng và chất lượng của quá trình tập luyện chứ  
không phải là kết quả của yếu tố thiên bẩm có tính di truyền. Một điều nữa,  
trình độ ở mức chuyên gia không hề nằm ngoài tầm với của những cá nhân  
với tài năng ở mức thông thường nhưng có động lực, thời gian và kỷ luật để  
theo đuổi nó.  
NHỮNG KÝ HIỆU KHƠI GỢI KÝ ỨC  
Như chúng tôi đã đề cập, thuật nhớ là những công cụ tư duy hỗ trợ bộ nhớ  
lưu giữ kiến thức, thiết lập những ký hiệu để các kiến thức này luôn ở trong  
trạng thái sẵn sàng khôi phục lại. (Mnemosyne là nữ thần trí nhớ, một trong  
chín nữ thần trong thần thoại Hy Lạp.) Những từ cấu tạo bằng cách kết hợp  
các chữ cái đầu tiên của các từ khác là một ví dụ về các thuật nhớ đơn giản,  
chẳng hạn như “ROY G BIV” ám chỉ các màu sắc của cầu vồng, các chữ cái  
đầu trong cụm “I Value Xylophones Like Cows Dig Milk” được sử dụng để  
ghi nhớ các chữ số La Mã từ 1 đến 1.000 theo thứ tự tăng dần của giá trị  
(
chẳng hạn V = 5; D = 500).  
Cung điện ký ức (memory palace) là một dạng thức phức tạp hơn của thuật  
nhớ và đặc biệt hữu dụng trong việc tổ chức cũng như lưu giữ những khối  
lượng kiến thức khổng lồ trong não bộ. Nó lấy cơ sở từ phương pháp loci,  
bắt nguồn từ thời đại Hy Lạp cổ xưa, theo đó những hình ảnh tưởng tượng  
trong não bộ được liên kết với một loạt những địa điểm mà nhờ đó ký ức có  
thể được khơi gợi lại. Chẳng hạn, bạn tưởng tượng mình đang ở trong một  
không gian quen thuộc như nhà mình và sau đó bạn liên hệ những điểm nổi  
174  




BÍ QUYẾT HỌC ĐÂU NHỚ ĐÓ  
bật của không gian đó, như một chiếc ghế dựa, với một hình ảnh về điều mà  
bạn muốn ghi nhớ. (Khi bạn nghĩ về chiếc ghế dựa, bạn có thể tưởng tượng  
một bậc thầy yoga đang ngồi đó, để nhắc mình nhớ lại về những bài tập  
yoga.) Những điểm đặc trưng trong ngôi nhà của bạn có thể được liên hệ  
với vô số những ám hiệu hình ảnh phục vụ quá trình khôi phục ký ức sau  
này, khi đó bạn chỉ cần tưởng tượng một cách đơn giản là mình đang bước  
xuyên qua căn nhà. (Phương pháp loci cũng được sử dụng để liên kết  
những ký hiệu với các đặc điểm bạn bắt gặp trên một hành trình xa lạ, như  
khi bạn đi bộ đến một cửa hiệu trong góc phố.)  
Khi chúng tôi viết tài liệu này thì một nhóm sinh viên tại Oxford, nước Anh  
đang xây dựng những cung điện ký ức để chuẩn bị cho kỳ thi triết học trình  
độ A. Trong sáu tuần liên tiếp, tuần nào cũng vậy, những sinh viên này và  
giáo viên hướng dẫn của họ cùng đến một quán cà phê khác nhau trong thị  
trấn, nơi họ thư giãn bên tách cà phê, tự làm quen với kiến trúc của quán và  
thảo luận xem làm thế nào họ có thể hình dung ra nó chật kín với những  
nhân vật sống động, những người sẽ gợi ý cho họ nhớ tới những phương  
diện triết học họ phải viết trong kỳ thi sắp tới.  
Chúng ta sẽ quay trở lại với những sinh viên này, nhưng trước hết hãy cùng  
điểm qua một vài lưu ý về phương pháp trên. Đó là một kỹ thuật mang lại  
hiệu quả đáng kinh ngạc, dựa trên cách thức chúng ta tái hiện lại trí nhớ  
một cách sống động và thiết lập những liên kết tới các ký ức đó nhờ quá  
trình tưởng tượng. Con người dễ ghi nhớ hình ảnh hơn từ ngữ. (Chẳng hạn  
hình ảnh một con voi thì dễ nhớ hơn từ “con voi”). Do đó rõ ràng là phương  
pháp liên hệ những hình dung sống động trong tư duy với những tài liệu  
trừu tượng khiến người học dễ dàng ghi nhớ hay khôi phục lại kiến thức  
hơn. Một hình dung rõ ràng sắc nét trong tư tưởng có thể mang tới hiệu quả  
chắc chắn và dồi dào như một dây câu nặng cá. Giật mạnh dây câu và công  
sức một ngày hiện lên trên mặt nước. Khi được nhắc nhở bởi một người  
bạn về cuộc trò chuyện với một người mà cả hai đã gặp trong một chuyến  
đi, bạn cố gắng nhớ lại nó. Cô ấy kể lại cho bạn về nơi diễn ra cuộc thảo  
luận, và bạn hình dung lại khung cảnh đó. Vâng, ký ức lại bắt đầu tràn về.  
Những hình ảnh đó đã khơi gợi lại trí nhớ của bạn.  
Mark Twain đã viết về những trải nghiệm cá nhân của mình về hiện tượng  
này trong một bài báo xuất bản bởi tạp chí Harper’s. Trong những bài diễn  
thuyết trong các chuyến đi của mình, Twain đã sử dụng một danh sách  
175  




BÍ QUYẾT HỌC ĐÂU NHỚ ĐÓ  
những câu nói yêu thích để tự nhắc nhở mình về những phương diện khác  
nhau trong các bài phê bình, nhưng ông nhận thấy mình không thỏa mãn  
với phương pháp này – khi bạn nhìn vào từng trích đoạn của toàn bộ văn  
bản, tất cả đều giống hệt nhau. Ông đã thử nghiệm các phương pháp thay  
thế, và cuối cùng ông nảy ra một ý tưởng: vạch ra những nét chính trong bài  
diễn thuyết của mình bằng một loạt nét phác bút chì. Phương pháp này đã  
tỏ ra hiệu quả. Một đống cỏ khô với một con rắn ẩn mình trong đó cho ông  
biết về xuất phát điểm của câu chuyện liên quan đến chuyến phiêu lưu của  
ông tới thung lũng Nevada’s Carson. Một chiếc ô nghiêng ngả vì cơn gió dữ  
mang ông tới phần tiếp theo của câu chuyện, ngày nào cũng vậy, cứ hai giờ  
chiều là những cơn gió hung hăng lại làm rung chuyển cả Sie
as. Và cứ thế.  
Khả năng khơi dậy ký ức của những bức họa phác thảo này đã thực sự  
khiến Twain ấn tượng, một ngày kia chính nó đã mang lại cho ông một ý  
tưởng để giúp các con mình khi chúng đang phải chật vật ghi nhớ về những  
vị vua và nữ hoàng đã trị vì nước Anh cho dù bảo mẫu của chúng có dành  
hàng giờ để nhắc đi nhắc lại những cái tên và năm tháng vào đầu chúng.  
Twain chợt nhận ra có lẽ mình nên thử dùng hình ảnh để biểu thị những  
triều đại nối tiếp nhau.  
Khi đó chúng tôi đang ở trong trang trại. Những mảnh vườn thoải dần từ  
phía hiên nhà xuống dãy hàng rào thấp, rồi lại hướng sang mảnh sân cao  
bên phải nơi có căn phòng làm việc nhỏ bé của tôi. Một con đường nhỏ uốn  
lượn quanh co xuyên qua những mảnh vườn và hướng lên đồi. Tôi sử dụng  
những cái tên trong hoàng tộc Anh để khoanh vùng trang trại của mình, mở  
đầu với [William] Kẻ Xâm Lược và bạn có thể đứng trên hiên nhà và nhìn rõ  
từng triều đại với thời kỳ thống trị của nó, từ khoảng thời gian nước Anh bị  
xâm lược cho đến triều đại của Victoria kéo dài trong 46 năm – 817 năm  
lịch sử nước Anh ngay lập tức hiển hiện trước mắt bạn!  
Tôi đo được con đường dài 817 bộ (khoảng 250m), mỗi bộ đại diện cho một  
năm, và tại điểm mở đầu cũng như kết thúc của mỗi triều đại tôi đều trồng  
một cây thông trắng cao ba bộ trên bãi đất ven đường để viết những cái tên  
và ngày tháng lên đó.  
Twain và lũ trẻ vẽ phác những biểu tượng cho từng vị quân chủ: một con cá  
voi (Whale) cho Kẻ Xâm Lược William, vì cả hai cái tên đều bắt đầu bằng  
chữ cái W và vì “cá voi là loài động vật lớn nhất có thể bơi, cũng như  
176  




BÍ QUYẾT HỌC ĐÂU NHỚ ĐÓ  
William là nhân vật nổi bật nhất trong lịch sử nước Anh”, một con gà để gợi  
nhớ tới Henry I, v.v...  
Con đường lịch sử đã mang lại cho chúng tôi rất nhiều niềm vui và cả những  
bài học nữa. Chúng tôi thả bộ trên đường từ mốc Kẻ Xâm Lược đến bài học,  
lũ trẻ gọi ra những cái tên, ngày tháng và thời gian trị vì của mỗi triều đại  
khi chúng tôi đi qua từng cột mốc… Tôi khuyến khích các con ngừng xác  
định vị trí các đồ vật bằng các cụm từ “ở trên cây”, hay “trong cây sồi [bụi  
cây nhỏ],” hay “phía trên những bậc đá”, thay vào đó chúng nói rằng những  
vật đó đang ở thời đại Stephen, hay trong Chính phủ Cộng Hòa, hay triều đại  
George III. Chúng nhanh chóng biến điều này thành thói quen mà không gặp  
bất kỳ trở ngại nào. Tôi vui vẻ bố trí và sắp đặt một con đường dài chính xác  
đến như vậy vì tôi có thói quen để sách vở và báo chí ngổn ngang khắp nơi,  
mà trước đó tôi đã từng không thể gọi tên chính xác một địa điểm, và vì thế  
tôi buộc phải tự đi lấy chúng để tiết kiệm thời gian khi lũ trẻ không thể lấy  
chúng giúp tôi; nhưng giờ đây tôi có thể đọc tên triều đại – nơi mà tôi đã để  
sách báo lại và nói với lũ trẻ.  
Những nguyên tắc gieo vần cũng có vai trò như một thuật nhớ. Phương  
pháp móc treo là một nguyên tắc gieo vần để ghi nhớ các danh sách. Mỗi  
chữ số từ 1 đến 20 được bắt cặp với một hình ảnh cụ thể: số 1 là búi tóc nhỏ  
(
one-bun), số 2 là chiếc giầy (two-shoe), số 3 là cái cây (three-tree), số 4 là  
cửa hàng (four-store), số 5 là tổ ong (five-hive), số 6 là trò ảo thuật (six-  
tricks), số 7 là thiên đường (seven-heaven), số 8 là cái cổng (eight-gate), số  
9
là sợi dây bện (nine-twine), số 10 là cái bút (ten-pen). (Sau số 10 bạn  
thêm penny-one vào và bắt đầu lại với cụm từ gợi ý gồm ba âm tiết: số 11 là  
penny-one, setting sun (mặt trời lặn); số 12 là penny-two, airplane glue  
(
keo dán phi cơ); số 13 là penny-three, bumble bee (ong nghệ); và cứ thế  
đến 20.) Bạn sử dụng những hình ảnh cụ thể có cùng vần điệu như những  
cái móc” để treo các đồ vật mà bạn muốn nhớ, ví dụ như những công việc  

bạn muốn thực hiện hôm nay. Bạn có đang có 20 hình ảnh, luôn sẵn sàng  
bất cứ khi nào bạn cần sự hỗ trợ để nhớ lại một danh sách các đồ vật. Do đó  
khi bạn đang làm những việc lặt vặt: búi tóc nhỏ (bun) làm bạn liên tưởng  
đến một kiểu tóc và nhắc bạn mua một cái mũ trượt tuyết; chiếc giầy (shoe)  
nhắc bạn nhớ phải ăn mặc chỉn chu và lấy quần áo giặt khô; cái cây (tree)  
gợi bạn nhớ tới cây gia phả, ngầm ý về tấm thiệp sinh nhật cho em họ của  
bạn. Những hình ảnh được gieo theo vần điệu không thay đổi, trong khi mỗi  
177  




BÍ QUYẾT HỌC ĐÂU NHỚ ĐÓ  
một liên hệ chúng mang tới đều thay đổi tùy theo mỗi lần bạn cần ghi nhớ  
một danh sách mới.  
Một bài hát bạn biết rõ có thể cung cấp cho bạn một thuật nhớ, liên tưởng  
lời bài hát trong từng đoạn nhạc với một hình ảnh giúp bạn khơi gợi lại một  
ký ức mong muốn. Theo nhà nhân loại học Jack Weatherford, sử gia lỗi lạc  
về Genghis Khan cùng đế chế Mông Cổ, có vẻ những vần thơ và bài hát  
truyền thống đã được sử dụng như những thuật nhớ, mà nhờ đó những  
thông điệp được truyền tải một cách chính xác bất chấp khoảng cách xa xôi,  
từ một đầu đế chế ở Trung Quốc đến đầu kia ở châu Âu. Quân đội không  
được phép truyền thư viết tay và cách thức liên lạc của họ vẫn còn là một bí  
ẩn, nhưng Weatherford cho rằng có thể những thuật nhớ là một phương  
pháp để thực hiện điều đó. Ông lưu ý đến bài hát vẫn được biết đến là Long  
Song của người Mông Cổ như một ví dụ. Bài hát này mô tả chuyển động của  
một con ngựa và có thể được cất lên ở rất nhiều những âm vực cũng như  
âm rung khác nhau, nhờ đó người ta có thể liên lạc với nhau trong suốt  
hành trình di chuyển qua những địa điểm cụ thể, như khi băng qua một  
thảo nguyên hay vùng đồi núi thấp.  
Sự linh hoạt của thuật nhớ gần như là vô tận. Nói chung những gì chúng có  
thể lưu giữ là một loại cấu trúc – một dãy số, hành trình du lịch, sơ đồ các  
tầng, bài hát, câu thơ, cách ngôn, các từ viết tắt – đó là những kết cấu vô  
cùng quen thuộc cũng như chúng ta có thể dễ dàng liên kết những yếu tố  
cấu tạo nên chúng với những thông tin đích cần được ghi nhớ.  
Chúng ta quay trở lại với các sinh viên đang chuẩn bị cho kỳ thi môn tâm lý  
học trình độ A. Trong một lớp học ở trường Cao đẳng Belle
ys tại Oxford,  
một cô gái tóc đen 18 tuổi mà chúng tôi vẫn gọi là Marlys đang làm bài kiểm  
tra môn tâm lý học trình độ A2. Cô sẽ phải viết năm bài luận để vượt qua kỳ  
thi bao gồm hai bài kiểm tra kéo dài tổng cộng ba tiếng rưỡi. Những khóa  
học trình độ A ở Anh tương đương với chương trình nâng cao ở Mỹ, và là  
điều kiện tiên quyết để vào đại học.  
Marlys đang chịu rất nhiều áp lực vì điểm số từ các bài kiểm tra cô có sẽ  
quyết định liệu trường đại học cô sẽ vào có khác với lựa chọn của cô hay  
không – cô đã nộp đơn đăng ký vào trường Kinh tế London. Để chắc chắn có  
chỗ trong một trường đại học hàng đầu ở Anh, các sinh viên phải đạt được  
trình độ A trong ba môn học và tất cả điểm số của họ đều phải được công bố  
178  




BÍ QUYẾT HỌC ĐÂU NHỚ ĐÓ  
trước tại các trường đại học. Không có gì là lạ khi họ bắt buộc phải đạt điểm  
A ở mọi môn học. Nếu họ đạt điểm thấp hơn so với yêu cầu, họ sẽ phải cạnh  
tranh trong một quy trình chọn lọc khó khăn mà thông qua đó các trường  
đại học sẽ tìm được người lấp đầy những chỗ trống còn lại, nó chẳng khác gì  
một trò may rủi.  
Nếu từng ấy áp lực còn chưa đủ căng thẳng thì phạm vi kiến thức mà Marlys  
phải chuẩn bị để thể hiện hiểu biết của mình trong một tiếng rưỡi sắp tới là  
gần như không có giới hạn. Cô và các bạn học đã nghiên cứu sáu đề tài của  
năm thứ hai để chuẩn bị cho kỳ thi trình độ A: hành vi ăn uống, hành vi  
hung hăng, các mối quan hệ, bệnh tâm thần phân liệt, các hội chứng tâm lý  
dị thường và các phương pháp nghiên cứu tâm lý. Đối với năm đề tài đầu  
tiên, cô phải chuẩn bị viết các bài luận về bảy vấn đề khác nhau thuộc mỗi  
đề tài. Mỗi bài luận phải minh họa câu trả lời trong mười hai đoạn văn ngắn,  
chẳng hạn mỗi đoạn văn phải mô tả được một giả thiết hay điều kiện,  
nghiên cứu hiện có và ý nghĩa của nó, những ý kiến trái chiều, mọi liệu pháp  
sinh học có thể có (ví dụ như đối với bệnh tâm thần phân liệt), và làm cách  
nào để liên hệ những điều kể trên với những khái niệm nền tảng trong bộ  
môn tâm lý học mà cô đã nắm bắt được trong năm đầu tiên của khóa học  
trình độ A. Vậy cô đang đối mặt với: năm đề tài lớn, bảy câu hỏi yêu cầu viết  
luận cho mỗi đề tài, với một tá những đoạn văn lập luận súc tích trong mỗi  
bài luận để có thể chứng tỏ hiểu biết của mình về môn học. Nói theo một  
cách khác, để có thể bước vào kỳ thi, cô phải nắm vững tổng cộng 35 bài  
luận khác nhau - cộng với một loạt những câu trả lời ngắn cho các vấn đề về  
phương pháp nghiên cứu bộ môn tâm lý học. Marlys biết đề tài chính nào sẽ  
được sử dụng làm đối tượng của bài kiểm tra hôm nay, nhưng cô không biết  
câu hỏi nào sẽ được đưa ra, bởi vậy cô phải chuẩn bị để có thể viết được tất  
cả.  
Khi bước vào kỳ thi, nhiều sinh viên gần như “đóng băng”. Mặc dù đã được  
chuẩn bị kỹ lưỡng về mặt kiến thức, nỗi lo sợ trước việc đánh cược tất cả  
vào một kỳ thi có thể khiến đầu óc họ trống rỗng vào đúng thời khắc họ đối  
mặt với tờ điền đáp án bài thi và tiếng tích tắc từ chiếc đồng hồ của giám  
thị. Đó là lúc việc dành thời gian để xây dựng một cung điện ký ức tỏ ra vô  
cùng quý giá. Điều quan trọng không phải là bạn nhận thức được tính phức  
tạp của những kỳ thi trình độ A của Anh, mà sự thật là chúng rất khó khăn  
và có tính logic cao. Đó cũng là nguyên nhân vì sao các thuật nhớ lại trở  
thành công cụ được chào đón vào thời điểm diễn ra các kỳ thi.  
179  




BÍ QUYẾT HỌC ĐÂU NHỚ ĐÓ  
Hóa ra ba đề tài chính của các bài thi hôm nay lại là lý giải theo thuyết tiến  
hóa về sự hung hãn của con người, những liệu pháp tâm lý và sinh lý để  
điều trị chứng tâm thần phân liệt, cuối cùng là thành công và thất bại của  
chế độ ăn kiêng. Tốt thôi. Đối với đề tài về sự hung hăng, Marlys đã có hình  
ảnh đàn chó đói trên cửa sổ của cửa hiệu Krispy Kreme ở phố Castle. Đối  
với chứng tâm thần phân liệt, cô lại có hình ảnh người pha chế nghiện cà  
phê ở quán Sta
ucks trên phố High. Về chế độ ăn kiêng, đó là cái cây cực  
kỳ to lớn và xum xuê được trồng trong chậu bên trong quán cà phê Pret-a-  
Manger trên phố Cornmarket.  
Tuyệt vời. Cô yên vị trên ghế, chắc chắn về kiến thức và khả năng nhớ lại  
chúng của mình. Cô giải quyết bài luận về chế độ ăn kiêng đầu tiên. Preta-  
Manger là cung điện ký ức của Marlys, là nơi cô bảo quản an toàn những  
kiến thức đã học về sự thành công và thất bại của chế độ ăn kiêng. Nhờ một  
chuyến viếng thăm trước đó mà cô đã trở nên quen thuộc với không gian và  
cách bài trí ở đây, và cô đã lấp đầy không gian đó bằng những nhân vật vô  
cùng thân thuộc và hiển hiện rõ nét trong trí tưởng tượng của cô. Giờ đây  
tên tuổi và hành vi của những nhân vật này đóng vai trò như những gợi ý  
khơi lại 12 ý chính trong bài luận của cô.  
Cô hình dung mình đang bước vào cửa hàng. La Fern (loài cây ăn thịt người  
trong Little Shop of Ho
ors (tạm dịch: Nỗi kinh hoàng trong cửa hàng nhỏ),  
một trong những bộ phim ưa thích của cô đang bắt giữ người bạn Herman  
của Marly, những dây leo của nó thắt chặt quanh người anh, ngăn anh khỏi  
một đĩa lớn đựng đầy món Mac and Cheese (món nui trộn phô mai) đang ở  
quá xa tầm với của anh. Marly mở quyển vở ghi đáp án bài thi và bắt đầu  
viết. “Phương pháp kiềm chế của Herman và Mack đề xuất rằng cố gắng  
không ăn quá nhiều thực chất có thể làm gia tăng khả năng ăn uống vô độ.  
Đối với những người ăn kiêng bị kiềm chế, chính cách giải tỏa ức chế (sự  
mất kiểm soát) này là nguyên nhân khiến họ ăn uống vô độ…”  
Theo cách này Marlys tiến hành bài luận của mình trong lúc đi xuyên qua  
quán cà phê. Herman vùng lên với sức mạnh phi thường giải phóng mình  
khỏi sự kiềm chế và tiến thẳng tới (makes a beeline) cái đĩa và gần như liên  
tục nhồi nhét món mỳ. “Phương pháp kiềm chế nhận được sự ủng hộ bởi  
các nghiên cứu của Wardle và Beale. Những công trình khoa học này đã  
phát hiện ra rằng những phụ nữ béo phì thường xuyên kiềm chế bản thân  
khỏi việc ăn uống thực chất lại ăn [nhồi nhét món mỳ Ý] nhiều hơn những  
180  




BÍ QUYẾT HỌC ĐÂU NHỚ ĐÓ  
người phụ nữ béo phì nhưng chăm tập thể dục và những người không thay  
đổi chế độ ăn hay lối sống. Tuy nhiên, Ogden đưa ra lập luận rằng…” v.v...  
Tư duy của Marlys di chuyển xuyên qua quán cà phê theo chiều kim đồng  
hồ, bắt gặp những ám hiệu của cô về mô hình ranh giới giữa cảm giác đói và  
no, những định kiến nảy sinh từ các khuynh hướng xã hội đối với bệnh béo  
phì, các vấn đề về thông tin chế độ ăn kiêng dựa trên những bằng chứng xác  
thực, những đặc trưng chuyển hóa có liên quan tới sự tiết enzim lipoprotein  
lipaza ở mức độ cao (little pink lemons) và phần còn lại.  
Từ Pret-a-Manger cô đi đến cửa hiệu Krispy Kreme, nơi một mạch tư duy  
khác đi xuyên qua những không gian nội thất chứa đầy hình ảnh gợi cô nhớ  
lại kiến thức đã học về những lý giải theo thuyết tiến hóa về sự hung hãn  
của con người. Sau đó cô tiếp tục chuyển sang Sta
ucks, nơi có người pha  
chế cà phê đầy đam mê, sơ đồ thiết kế cửa hàng cùng những người khách  
gợi nhắc cô về 12 đoạn văn liên quan đến những phương pháp sinh lý điều  
trị chứng tâm thần phân liệt.  
Giáo viên tâm lý học của Marlys tại trường Cao đẳng Belle
ys không ai  
khác chính là James Paterson, người đàn ông xứ Wales với ngoại hình của  
một thiếu niên, một nhân vật mới nổi nhờ những cuộc thi trí nhớ tầm cỡ thế  
giới. Khi các giáo viên trường Belle
ys hoàn tất các thủ tục hành chính để  
đưa sinh viên đi khảo sát thực tế, đó thường là tham gia một bài thuyết  
trình tại trường Kinh doanh Said, hay một chuyến đi tới Bảo tàng  
Ashmolean hay Thư viện Bodleian ở Oxford. Nhưng James không làm như  
vậy. Anh đưa sinh viên đến bất kỳ nơi nào trong số nửa tá quán cà phê  
trong thị trấn, những môi trường thoải mái, nơi họ có thể chìm sâu vào trí  
tưởng tượng của mình và xây dựng những sơ đồ thuật nhớ. Để có thể ghi  
nhớ chắc chắn tất cả 35 bài luận, các sinh viên chia các đề tài theo nhóm.  
Đối với một nhóm đề tài, họ thiết kế những cung điện ký ức trong các tiệm  
cà phê và những địa điểm quen thuộc quanh ký túc xá Belle
ys. Đối với  
một nhóm khác, họ sử dụng phương pháp cái móc. Và một nhóm nữa được  
họ liên kết với những hình ảnh tưởng tượng trong các bài hát và bộ phim  
yêu thích.  
Một trong số những sinh viên cũ của Paterson đã tốt nghiệp trường  
Bellebys và tiếp tục sử dụng kỹ thuật này tại trường đại học là Michela  
Seong-Hyun Kim. Cô đã tường thuật lại cho chúng tôi về quá trình cô chuẩn  
bị cho kỳ thi tuyển đại học chuyên ngành Tâm lý học. Đầu tiên, cô tập hợp  
181  




BÍ QUYẾT HỌC ĐÂU NHỚ ĐÓ  
tất cả kiến thức từ trong các trang thuyết trình bài giảng, tài liệu đọc thêm  
bên ngoài và những ghi chú của mình. Cô thu gọn lượng kiến thức này vào  
các ý chính – chứ không phải cả câu. Những ý chính này hình thành nên dàn  
ý cho các bài luận của cô. Tiếp đó cô lựa chọn các địa điểm được sử dụng  
cho cung điện ký ức của mình. Cô gắn mỗi ý chính với một vị trí trong cung  
điện ký ức, nơi cô có thể hình dung ra trong trí tưởng tượng của mình. Sau  
đó cô liên hệ mỗi vị trí với điều gì đó điên rồ có thể gợi cô nhớ tới một trong  
số những ý chính. Khi cô ngồi trong phòng thi và phát hiện ra đề tài bài  
luận, cô mất mười phút để thả trí tưởng tượng của mình đi xuyên qua  
những cung điện ký ức có liên quan và liệt kê ra những ý chính cho mỗi bài  
luận. Nếu cô bỏ sót một vấn đề, cô sẽ chuyển sang vấn đề tiếp theo và bổ  
sung vào chỗ trống sau. Khi dàn ý đã được phác thảo xong xuôi, cô bắt đầu  
vào việc mà không hề lo lắng rằng cô sẽ không nhớ đủ những gì cô đã học vì  
áp lực phải hoàn thành chính xác mọi thứ. Những gì cô đang làm không  
khác mấy so với những gì Mark Twain đã làm khi ông sử dụng những bức  
vẽ phác để nhớ lại những bài diễn thuyết của mình.  
Michela chia sẻ rằng trước khi cô học được cách sử dụng các thuật nhớ, cô  
hoàn toàn xa lạ với ý tưởng mình có thể bỏ qua một gạch đầu dòng mà vì  
không thể nhớ nổi và mà vẫn có thể bổ sung nó sau đó. Nhưng kỹ thuật này  
đã cho cô sự tự tin để làm điều đó, vì cô biết rằng sau đó chút thôi nội dung  
bị bỏ sót đó sẽ hiện ra trong trí óc cô. Cung điện ký ức không chỉ thực hiện  
chức năng của một công cụ học tập mà còn là một phương pháp sắp xếp tổ  
chức các kiến thức đã học, nhờ đó những kiến thức này luôn có thể được  
khôi phục lại trong một bài luận. Đây là vấn đề mấu chốt giúp phương pháp  
này vượt qua những chỉ trích điển hình rằng các thuật nhớ chỉ hữu dụng khi  
cần học vẹt. Ngược lại, khi được ứng dụng một cách thích hợp, thuật nhớ có  
thể hỗ trợ quá trình tổ chức một khối lượng kiến thức lớn, cho phép bạn  
luôn ở trong trạng thái sẵn sàng khôi phục lại chúng. Michela tự tin rằng cô  
có thể lấy ra mọi tri thức cô đã có khi cô cần tới chúng, “điều này là một quả  
bom tiêu diệt áp lực cũng như một công cụ tiết kiệm thời gian hữu hiệu”,  
James nói.  
Khi lần đầu tiên tham gia giải Vô địch Trí nhớ đẳng cấp thế giới vào năm  
2
006, Paterson đã xuất sắc hoàn thành bài thi với vị trí thứ mười hai, chỉ  
chút nữa thôi là anh có thể đánh bại Joshua Foer đến từ Mỹ. Người này sau  
đó đã xuất bản một cuốn sách có tên Moonwalking with Einstein (Phiêu  
bước cùng Einstein) để tường thuật lại những kinh nghiệm của anh ta với  
182  




BÍ QUYẾT HỌC ĐÂU NHỚ ĐÓ  
các thuật nhớ. Peterson chỉ cần không tới hai phút để ghi nhớ một chuỗi  
quân bài đã được chia trong một cỗ bài bị xáo trộn, đưa cho bạn cỗ bài, và  
sau đó đọc lại cho bạn tên các quân bài với đôi mắt nhắm chặt. Với một giờ  
đồng hồ, anh sẽ học thuộc mười hay mười hai cỗ bài và thuật lại chúng  
không hề sai sót. Mười nhà vô địch thuộc top đầu có thể ghi nhớ một cỗ bài  
trong 30 giây hay ít hơn và gần 25 cỗ bài trong vòng một giờ. Vì thế  
Paterson vẫn còn một quãng đường phải trải qua, nhưng anh là một thí sinh  
mạnh mẽ và đầy tâm huyết, luôn trau dồi các kỹ năng và củng cố những  
công cụ ghi nhớ. Chẳng hạn, theo phương pháp móc treo, mỗi chữ số trong  
dãy số từ 1 đến 10 được ghi nhớ cùng một hình ảnh (số 1 là con thỏ (one-  
bun), số 2 là chiếc giầy (two-shoe), v.v…). Do đó để có thể ghi nhớ những  
dãy số dài hơn, Paterson đã theo đuổi việc ghi nhớ một hình ảnh duy nhất  
cho mỗi số từ 0 đến 1.000. Kỳ công này cần hàng giờ luyện tập cùng sự tập  
trung cao độ – Anders Ericsson đã đề cập với chúng ta về quá trình đấu  
tranh đơn độc này như một điều bắt buộc trong hành trình đạt tới sự thông  
thái. Paterson mất một năm để khóa chặt hàng ngàn hình ảnh trong ký ức  
và ghi nhớ chúng một cách nhuần nhuyễn, trong lúc vẫn thích ứng với  
những yêu cầu khác của gia đình, công việc và bạn bè.  
Chúng tôi gặp Paterson trong văn phòng của anh tại trường học và ướm hỏi  
liệu anh có phiền không khi cho chúng tôi một ví dụ minh họa nhanh về khả  
năng ghi nhớ. Ngay lập tức anh đồng ý. Trong lần đầu tiên, chúng tôi đọc lên  
một dãy số bất kỳ 615392611333517. Paterson chăm chú lắng nghe rồi nói:  
“Được thôi. Chúng ta sẽ sử dụng không gian này.” Anh nhìn một lượt những  
đồ vật xung quanh. “Tôi nhận thấy máy làm lạnh nước uống ở đây có thể  
trở thành tàu con thoi (space shuttle), nó cất cánh giống như một tàu điện  
ngầm (underground train) được phóng lên (shoot out) từ đáy của chiếc  
bình làm lạnh nước uống. Trong những giá sách đằng sau chiếc máy làm  
lạnh nước uống, tôi nhìn thấy ca sĩ đọc rap Eminem đang đấu súng với  
Leslie Nielsen, diễn viên bộ phim Naked Gun (Họng súng vô hình), trong khi  
đó Trung úy Columbo (Lieutenant Columbo) đang khinh khỉnh nhìn họ.”  
Những hình ảnh đó có ý nghĩa gì? Anh ghi nhớ những con số theo từng  
nhóm ba chữ số. Mỗi số gồm ba chữ số lại gắn với một hình ảnh cụ thể. Ví  
dụ, con số 615 luôn là tàu con thoi, 392 luôn là ga tàu điện ngầm  
Embankment ở Luân Đôn, 611 là Leslie Nelsen, 333 là Eminem, và 517 là  
Trung úy Columbo. Để hiểu những hình ảnh này, bạn cần biết một điều  
khác, những thuật nhớ làm cơ sở cho chúng: đối với mỗi chữ số từ 0 đến 9,  
183  




BÍ QUYẾT HỌC ĐÂU NHỚ ĐÓ  
James liên hệ chúng với một âm. Chữ số 6 (six) phát âm nghe giống Sheh  
hay Jeh, chữ số 1 (one) luôn giống với Tuh hay Duh, và số 5 (five) là âm L.  
Vậy, hình ảnh tượng trưng cho số 615 là Sheh Tuh L hay shuttle. Quả thực  
mọi số có ba chữ số từ 000 đến 999 đều tồn tại trong trí óc của Paterson với  
một hình ảnh độc nhất vô nhị, hình ảnh này là hiện thân cho cách phát âm  
của các chữ số. Chẳng hạn, trong bài kiểm tra ngẫu hứng của chúng tôi,  
ngoài hình ảnh tàu con thoi, anh còn sử dụng một số hình ảnh dưới đây:  
3923 = m, 9 = b, 2 = n Embankment  
6116 = sh, 1 = t, 1 = t Shootout  
3333 = m, 3 = m, 3 = mEminem  
5175 = 1, 1 = t, 7 = c Lt Columbo  
Trong phần thi về các con số của Cuộc thi Trí nhớ siêu phàm, những số này  
được xướng to lên cho các thí sinh với tốc độ mỗi giây một số. Paterson có  
thể ghi nhớ và thuật lại chính xác 74 số, và nhờ nỗ lực luyện tập không  
ngừng, anh đang nâng dần con số đó lên. (“Vợ tôi tự gọi mình là bà góa của  
trí nhớ.”) Không có thuật nhớ, hầu hết mọi người chỉ có thể lưu giữ được tối  
đa bảy con số trong bộ nhớ làm việc của mình. Đó là lý do tại sao các số điện  
thoại địa phương (ở Mỹ) được thiết kế không dài hơn bảy chữ số. Tiện đây,  
vào thời điểm chúng tôi tiến hành viết cuốn sách này thì kỷ lục thế giới về  
đọc lại các chữ số – điều các nhà tâm lý học vẫn gọi là khoảng thời gian nhớ  

là 364 chữ số (Johannes Mallow đến từ Đức giữ kỷ lục này).  
James nhanh chóng thừa nhận rằng ban đầu anh bị lôi cuốn bởi những  
thuật nhớ vì anh nhận thấy chúng là lối tắt cho hành trình học tập của mình.  
“Đó không phải là một động cơ hay ho cho lắm,” anh thừa nhận. Anh tự rèn  
luyện những phương pháp này và trở nên lười biếng hơn một chút, anh  
bước vào phòng thi và biết rằng mình đã chuẩn bị sẵn sàng tất cả tên tuổi,  
ngày tháng và những sự kiện liên quan.  
Anh đã phát hiện ra điều mà anh không có là khả năng nắm vững những  
khái niệm, mối tương quan và các nguyên lý cơ bản. Anh chỉ có những đỉnh  
184  




BÍ QUYẾT HỌC ĐÂU NHỚ ĐÓ  
núi mà không hề có rặng núi, thung lũng, sông ngòi hay thảm thực vật,  
những gì làm nên bức tranh đầy đủ. Kiến thức đích thực được cấu tạo từ  
những điều đó.  
Đôi khi mọi người đánh giá thấp thuật nhớ khi coi chúng là những trò chơi  
hay mánh khóe để ghi nhớ và về cơ bản nó không phải là công cụ để trau  
dồi tri thức. Điều đó chỉ chính xác một phần. Thuật nhớ chỉ có giá trị trong  
việc nâng cao khả năng tư duy khi bạn đã nhận thức thấu đáo tài liệu mới,  
giống như cách những sinh viên trường Belle
ys đang sử dụng các thuật  
nhớ như chiếc túi cầm tay thuận tiện để sắp xếp mọi điều họ đã học được và  
liên hệ những tư tưởng chủ đạo trong mỗi chiếc túi với những ám hiệu khơi  
gợi trí nhớ sống động mà nhờ đó, khi cần thiết, họ có thể nhớ lại chúng một  
cách dễ dàng cũng như khôi phục lại những khái niệm và chi tiết có liên  
quan ở một mức độ sâu hơn.  
Khi phi công Matt Brown mô tả những giờ ông ngồi trong buồng lái mô  
phỏng để luyện tập cách phối hợp những thao tác khác nhau tùy theo yêu  
cầu của những trường hợp khẩn cấp có thể xảy ra, ông thực hiện lại những  
động tác mà ông đã ghi nhớ cho những tình huống ngẫu nhiên liên tiếp một  
cách dứt khoát, những vũ đạo của tay và mắt, ở đó trình tự chính xác và  
hoàn hảo của các thiết bị và công tắc được đặt lên hàng đầu. Mỗi một vũ đạo  
khác nhau là một thuật nhớ áp dụng cho một thao tác chuẩn xác.  
Karen Kim là một nhạc công chơi vĩ cầm điêu luyện. Cô chơi vĩ cầm ở vị trí  
thứ hai trong nhóm tứ tấu chuyên về nhạc cụ dây nổi tiếng thế giới Parker.  
Nhóm chủ yếu chơi nhạc bằng cách ghi nhớ tiết tấu bản nhạc, một điều  
hiếm thấy trong lĩnh vực nhạc cổ điển. Chức năng chủ yếu của tay vĩ cầm  
thứ hai là đệm đàn, và hòa âm của cả dàn nhạc là phần chính cần ghi nhớ.  
“Bạn hát nhẩm giai điệu trong đầu,” Kim nói, “và bạn biết mình cần thay đổi  
giai điệu khi chơi đến phần nào trong bản nhạc.” Ghi nhớ một số loại hòa  
âm, như fuga là một thử thách lớn, nhóm nhạc phải lần lượt chơi tới bốn  
giai điệu theo những cách vô cùng rắc rối. “Bạn cần biết rằng bạn đang chơi  
giai điệu đầu tiên trong khi tôi đang chơi giai điệu thứ hai. Rất khó để học  
thuộc những bản nhạc fuga. Tôi cần biết rõ hơn về cả phần nhạc mà những  
người khác sẽ chơi. Sau đó tôi bắt đầu nhận ra những phần nhạc mà tôi đã  
từng nghe trong đầu trước đây, nhưng tôi chưa từng nghe chúng trong thực  
tế bên ngoài. Ghi nhớ những bản hòa âm là phần chính trong quá trình bạn  
nhận thức kết cấu hay sơ đồ của một bản nhạc.” Khi nhóm tứ tấu biểu diễn  
185  




BÍ QUYẾT HỌC ĐÂU NHỚ ĐÓ  
thuần thục một bản nhạc, họ dành rất nhiều thời gian luyện các bản nhạc  
một cách chậm rãi mà không có tờ nhạc và dần dần đẩy nhanh tốc độ chơi  
nhạc. Thử nghĩ về trường hợp của Vince Dooley. Ông dần cân đối các vị trí  
khác nhau trong đội bóng Georgia Bulldogs để họ có thể điều chỉnh lối chơi  
của mình và chấp nhận thách đấu với một đối thủ mới vào tối thứ Bảy. Hay  
trường hợp của bác sĩ phẫu thuật thần kinh Mike Ebersold khi ông kiểm tra  
thể trạng một bệnh nhân tại phòng cấp cứu. Người này là nạn nhân của một  
vụ bắn súng. Ông diễn tập lại một cách cẩn thận những gì có thể ông sẽ làm  
khi đối mặt với ca phẫu thuật não mà ông chuẩn bị tiến hành.  
Nhìn nhận những thao tác chuyển động cơ thể như một loại vũ đạo, hình  
dung ra một giai điệu phức hợp đang được luân chuyển như một quả bóng  
được chuyền từ chân cầu thủ này sang cầu thủ khác: tất cả điều đó là những  
dấu hiệu hỗ trợ giúp cho quá trình ghi nhớ và thực hiện được dễ dàng hơn.  
Những kiến thức phức tạp sau nhiều lần được khôi phục có thể trở thành  
bản năng thứ hai của con người và khi đó những dấu hiệu của thuật nhớ  
không còn cần thiết nữa: bạn thống nhất những khái niệm như ba định luật  
bảo toàn chuyển động của Newton vào những mô hình tư duy và sử dụng  
chúng như một dạng tốc ký. Qua quá trình sử dụng lặp đi lặp lại, não bộ của  
bạn mã hóa và “phân tách” các chuỗi hành vi vận động và nhận thức, khả  
năng nhớ lại và áp dụng chúng của bạn sẽ trở nên tự động như một thói  
quen.  
Những điều cần ghi nhớ  
Một chân lý đơn giản nhưng không kém phần sâu sắc được rút ra ở đây là  
quá trình học tập đòi hỏi nhiều nỗ lực làm biến đổi tư duy, thiết lập những  
mối liên hệ cũng như những năng lực mới. Thực tế những khả năng tư duy  
của chúng ta không được ấn định bất biến ngay từ lúc chúng ta mới ra đời  
mà chịu ảnh hưởng đáng kể từ sự định hướng của chính bản thân chúng ta.  
Sự thật không thể phủ định đó là câu trả lời có sức rung động mạnh mẽ cho  
giọng nói không ngớt vang lên trong đầu chúng ta: “Tại sao phải buồn bực?”  
Chúng ta nỗ lực vì chính sự nỗ lực đó mở rộng phạm vi năng lực của chúng  
ta. Hành động của chúng ta xác định con người chúng ta sẽ trở thành và khả  
năng chúng ta có thể làm. Chúng ta càng cố gắng thì năng lực của chúng ta  
càng được cải thiện. Luôn kiên định một tư duy cầu tiến chính là cách để  
186  




BÍ QUYẾT HỌC ĐÂU NHỚ ĐÓ  
chúng ta nắm bắt nguyên tắc này và từ đó gặt hái thành công trong cuộc  
đời.  
Một thực tế đơn giản nữa là con đường tiến tới tầm hiểu biết cao siêu hay  
kỹ năng vượt trội không nhất thiết bắt nguồn từ những yếu tố di truyền đặc  
biệt. Nhưng có một điều gần như chắc chắn là thành quả đó đòi hỏi tính kỷ  
luật, sự bạo dạn và lòng kiên trì. Với những phẩm chất đó, bạn thực sự có  
thể trở thành chuyên gia nếu bạn muốn. Và trong mọi lĩnh vực hay khía  
cạnh nào bạn đang nỗ lực để thành công, dù đó chỉ là viết một bài thơ tặng  
người bạn thân nhân ngày sinh nhật, hiểu khái niệm điều kiện hóa cổ điển  
trong bộ môn triết học, hay chơi vĩ cầm ở vị trí thứ hai trong Bản giao  
hưởng thứ năm của Hayden thì những thuật nhớ được thực hiện một cách  
có ý thức cũng có thể giúp bạn tổ chức kiến thức và thiết lập những dấu  
hiệu gợi nhắc để những thành quả tiếp thu này có thể sẵn sàng được khôi  
phục. Quá trình này sẽ tiếp diễn cho đến tận khi những kiến thức này được  
mã hóa ở một tầng sâu hơn và trở thành tiềm thức của người học nhờ sự  
rèn luyện bền bỉ, liên tục, kỹ lưỡng cũng như ứng dụng lặp đi lặp lại nhiều  
lần. Đó chính là những đặc trưng làm nên màn trình diễn chuyên môn hoàn  
hảo.  
187  




BÍ QUYẾT HỌC ĐÂU NHỚ ĐÓ  
Chương 8. Ghi nhớ  
Nếu bạn muốn tham dự một cuộc tranh tài, bất kể bạn quyết tâm thực hiện  
điều gì hay trở thành người như thế nào, thì bí quyết khiến bạn đứng vững  
và tồn tại trong cuộc thi đó nằm trong chính nhận thức của bạn về cách làm  
thế nào để cải thiện khả năng học hỏi.  
Trong những chương trước, chúng tôi đã muốn đề cập ngay tới những  
nguyên tắc học tập vì chúng tôi cảm thấy rằng nếu chúng tôi trình bày  
những ý tưởng có tầm ảnh hưởng to lớn, được rút ra từ các nghiên cứu  
thực nghiệm và minh họa chúng một cách rõ ràng qua các thí dụ, thì bạn sẽ  
có thể tự rút ra cho mình những kết luận về cách thức áp dụng chúng thế  
nào cho hiệu quả nhất. Nhưng những độc giả đầu tiên tiếp xúc với các  
chương sách này lại thúc giục chúng tôi đi sâu hơn vào những lời khuyên  
thực tế. Bởi vậy, đó sẽ là điều chúng tôi thực hiện trong chương này.  
Mở đầu là những mẹo học hỏi dành cho giới sinh viên, đặc biệt là những  
người đang nỗ lực tại các trường trung học, cao đẳng, đại học và cả những  
người đã tốt nghiệp. Tiếp đó chúng tôi tiến hành những cuộc đối thoại với  
những học giả lâu năm, các giáo viên, và cuối cùng là những huấn luyện  
viên. Những nguyên lý nền tảng luôn được thống nhất giữa các nhóm đối  
tượng cho dù mô hình áp dụng, lứa tuổi hay lĩnh vực chuyên môn của họ  
khác nhau. Để giúp bạn hình dung rõ hơn về phương pháp áp dụng những  
lời khuyên này, chúng tôi xin kể một vài câu chuyện về những con người đã  
bằng cách này hay cách khác, tự khám phá ra những chiến lược này và phát  
huy tối đa hiệu quả của chúng.  
NHỮNG LỜI KHUYÊN dành CHO CÁC bạn SINH VIÊN  
Nên nhớ rằng hầu hết những sinh viên thành công nhất đều là những người  
tự giác trong quá trình học tập và tuân thủ một chiến lược đơn giản nhưng  
cực kỳ kỷ luật. Bạn có thể thành công cho dù bạn chưa từng được dạy làm  
thế nào để thực hiện điều đó, và rất có thể thành quả đạt được sẽ làm chính  
bạn phải ngạc nhiên.  
Bạn phải luôn ý thức được rằng đôi khi, thậm chí là thường xuyên, mình  
phải đối mặt với một chút khó khăn trong quá trình tiếp thu những kiến  
thức trọng yếu. Bạn sẽ trải nghiệm những thất bại. Nhưng đó là những dấu  
188  
 




BÍ QUYẾT HỌC ĐÂU NHỚ ĐÓ  
hiệu của sự nỗ lực chứ không phải là sự yếu kém. Những vấp váp đến cùng  
sự cố gắng, rồi sự cố gắng xây dựng nên thành công. Sự học gian nan có thể  
cải biến tư duy của bạn, thiết lập những mối liên hệ mới mẻ và những mô  
hình tư duy, cũng như trau dồi năng lực của bạn. Kết luận ẩn sau đó mới  
thực sự có sức tác động mạnh mẽ: xét về một mức độ nào đó, năng lực trí  
tuệ của bạn nằm trong tầm kiểm soát của chính bạn. Nhận thức được điều  
đó sẽ khiến bạn cảm thấy những nỗ lực bỏ ra để giải quyết khó khăn là xứng  
đáng.  
Sau đây là ba phương pháp học tập cơ bản. Hãy biến chúng thành thói quen  
và sắp xếp thời gian để duy trì chúng thường xuyên.  
Rèn luyện khả năng khôi phục lại kiến thức mới được tiếp thu từ  
trong trí nhớ  
Ta nên hiểu chiến lược này như thế nào? “Phương pháp luyện tập có tính  
gợi nhớ” ám chỉ hành vi tự kiểm tra. Bạn nên chú trọng phương pháp hồi  
tưởng lại kiến thức và kỹ năng như một chiến lược học tập cơ bản thay thế  
việc đọc lại tài liệu.  
Làm thế nào để ứng dụng chiến lược rèn luyện khả năng hồi tưởng trong  
quá trình học hỏi? Khi bạn đọc một bài khóa hay nghiên cứu những ghi chú  
về bài giảng, thỉnh thoảng hãy ngừng lại để tự vấn mình một số câu hỏi mà  
không cần nhìn vào sách giáo khoa như: Đâu là những quan điểm chủ đạo?  
Những thuật ngữ và khái niệm nào là mới mẻ với mình? Làm thế nào để xác  
định được chúng? Những ý tưởng này có liên hệ gì với những điều mình đã  
biết?  
Nhiều cuốn sách giáo khoa đưa ra những câu hỏi cần nghiên cứu trong phần  
cuối của các chương, và đó là một phương pháp tốt để khuyến khích hành vi  
tự kiểm tra kiến thức. Tự đặt câu hỏi cho mình và viết lại đáp án là một cách  
học tập hữu hiệu.  
Vào mỗi tuần trong suốt học kỳ, hãy bỏ ra chút ít thời gian để tự kiểm tra lại  
kiến thức đã học trong chương trình, cả kiến thức đang học trong tuần lẫn  
tài liệu đã nghiên cứu trong những tuần trước đó.  
189  




BÍ QUYẾT HỌC ĐÂU NHỚ ĐÓ  
Trong quá trình này, hãy kiểm tra lại đáp án của mình để chắc chắn rằng  
những nhận định của bạn về những gì mình đã biết và chưa biết là chính  
xác.  
Sử dụng những câu hỏi để định vị những phạm vi kiến thức còn yếu kém và  
tập trung nỗ lực học tập để củng cố chúng.  
Bạn càng vất vả nhớ lại những kiến thức mới học thì bạn càng thu được  
nhiều lợi ích. Những sai sót sẽ không làm bạn lùi bước, miễn là bạn kiểm tra  
các đáp án của mình và sửa chữa những sai sót.  
Trực giác mách bảo bạn điều gì? Hầu hết các sinh viên đều chú trọng việc  
gạch chân hay đánh dấu ý chính trong sách giáo trình, các ghi chú về bài  
giảng cũng như các trang trình chiếu. Họ dành nhiều thời gian để đọc lại  
chúng đến mức nhuần nhuyễn trôi chảy mọi văn bản và thuật ngữ, vì điều  
đó có vẻ giống như bạn đang tiếp thu kiến thức vậy.  
Tại sao phương pháp rèn luyện khả năng hồi tưởng lại mang tới nhiều lợi  
ích hơn? Sau một đến hai lần xem xét lại bài khóa, phương pháp tự kiểm tra  
lại kiến thức tỏ ra hiệu quả hơn nhiều so với phương pháp đọc lại đơn  
thuần. Tại sao lại có thể như vậy? Nguyên nhân của điều này đã được lý giải  
cặn kẽ hơn trong chương 2, nhưng ở đây chúng tôi vẫn xin trình bày một số  
điểm mấu chốt.  
Một văn bản sau khi được đọc lại có thể trở nên quen thuộc với bạn, điều đó  
dễ gây nên ảo tưởng sai lệch về sự hiểu biết, nhưng kỳ thực nó không phải  
là dấu hiệu tin cậy để đánh giá mức độ tiếp thu kiến thức. Cảm giác về sự  
nhuần nhuyễn văn bản mang tới hai điểm bất lợi: nó khiến bạn nhận thức  
sai lầm về khả năng học tập của bản thân, cũng như tạo ra ấn tượng lệch lạc  
trong bạn rằng bạn sẽ ghi nhớ được tài liệu.  
Ngược lại, hành vi tự kiểm tra lại các khái niệm chính và ý nghĩa ẩn sau các  
thuật ngữ giúp bạn định hướng sự tập trung vào những quy tắc cốt lõi hơn  
là những tài liệu thứ yếu hay phong cách diễn đạt của giáo viên. Bạn có thể  
dựa vào các câu hỏi để xác định những gì mình đã lĩnh hội được cũng như  
những gì mình vẫn còn chưa hiểu thấu đáo. Hơn nữa, quá trình tự kiểm tra  
còn ngăn chặn sự quên lãng. Quên là bản chất tự nhiên của con người, song  
rèn luyện khả năng nhớ lại tri thức mới tiếp thu sẽ giúp bạn duy trì chúng  
trong trí nhớ và dễ dàng hồi tưởng lại sau này.  
1
90  




BÍ QUYẾT HỌC ĐÂU NHỚ ĐÓ  
Thực hành kiến thức và kỹ năng mới theo một chu kỳ nhất định thông qua  
các bài kiểm tra giúp bạn củng cố khả năng nắm bắt cũng như liên hệ chúng  
với những hiểu biết đã có từ trước đó.  
Nhờ thói quen ôn tập và gợi nhớ lại kiến thức thường xuyên trong suốt  
khóa học, bạn sẽ không phải học tập một cách nhồi nhét hay thức thâu đêm.  
Bạn sẽ hầu như không cần học thêm bất kỳ điều gì trong thời gian diễn ra  
kỳ thi. Chỉ xem lại tài liệu vào đêm trước ngày thi thì đơn giản hơn nhiều so  
với nghiên cứu lại chúng.  
Bạn cảm thấy thế nào về điều đó? So với đọc lại tài liệu, tự kiểm tra có thể  
gây cho bạn cảm giác kỳ quặc và chán nản, đặc biệt là khi bạn gặp khó khăn  
trong việc nhớ lại một số kiến thức mới. Bạn cảm thấy phương pháp này  
không hữu ích bằng việc đọc lại những ghi chú về bài giảng trên lớp hay  
những đoạn được đánh dấu trong sách giáo khoa. Nhưng có một sự thật  
bạn không nhận thức được trong lúc đang cố gắng nhớ lại những tri thức  
mới, đó là, mỗi khi bạn phải nỗ lực khơi gợi lại một ký ức thì thực sự bạn  
đang củng cố lại nó. Nếu bạn nghiên cứu lại một vấn đề sau khi nỗ lực hồi  
tưởng thất bại thì thực sự bạn sẽ tiếp thu nó tốt hơn so với việc chỉ đơn  
giản từ bỏ mà chưa hề cố gắng. Nếu bạn nỗ lực khôi phục lại kiến thức hay  
kỹ năng từ trong bộ nhớ, bạn có thể duy trì chúng lâu hơn trong trí nhớ  
cũng như tăng cường khả năng khôi phục lại chúng trong tương lai.  
Tạo khoảng cách giữa các giai đoạn luyện tập  
Ta nên hiểu chiến lược này như thế nào? Theo chiến lược này, một vấn đề  
được nghiên cứu nhiều hơn một lần, nhưng luôn có một khoảng cách thời  
gian đáng kể giữa các lần ôn tập.  
Làm thế nào để áp dụng phương pháp này trong quá trình học hỏi? Lên kế  
hoạch tự kiểm tra kiến thức, trong đó bạn cần tạo khoảng cách thời gian  
giữa các giai đoạn học tập. Vậy bao nhiêu thời gian là đủ? Điều đó còn tùy  
thuộc vào lĩnh vực kiến thức bạn đang nghiên cứu. Nếu bạn đang học thuộc  
một loạt tên gọi và mặt người, bạn sẽ cần xem lại chúng trong vòng vài phút  
sau lần học thuộc đầu tiên vì những mối tương quan này không thể tồn tại  
lâu trong trí nhớ của bạn. Những kiến thức có tính sách vở cần được ôn lại  
trong vòng khoảng một ngày sau lần tiếp xúc đầu tiên. Sau đó bạn không  
cần nhìn lại chúng trong khoảng vài ngày hoặc một tuần. Khi bạn cảm thấy  
chắc chắn rằng mình đã thông thuộc kiến thức ở một mức độ nhất định, hãy  
191  




BÍ QUYẾT HỌC ĐÂU NHỚ ĐÓ  
tự kiểm tra lại hiểu biết của mình một lần hằng tháng. Kết thúc kỳ học,  
tương tự như đối với kiến thức mới, hãy nhớ lại những tài liệu đã học trước  
đó và tự đặt ra cho mình câu hỏi rằng liệu chúng có liên hệ gì với những  
kiến thức sau đó.  
Nếu bạn sử dụng những tấm thẻ học từ mới, nếu bạn mới trả lời đúng vài  
lần thì đừng ngừng việc kiểm tra lại các từ vựng được ghi trên những tấm  
thẻ đó. Hãy tiếp tục xáo trộn chúng trong cả bộ thẻ cho đến khi bạn hoàn  
toàn thuộc chúng. Chỉ sau đó bạn mới có thể đặt riêng chúng vào một nhóm  

song bạn sẽ xem xét lại nhóm thẻ này theo một chu kỳ nhất định, có thể là  
hằng tháng. Mọi thứ bạn cần nhớ đều phải được định kỳ khôi phục lại từ bộ  
nhớ.  
Một cách thức khác để thực hành phương pháp ngắt quãng này là lồng ghép  
thêm vào đó các đề tài khác, hai hoặc nhiều hơn. Vì sự luân chuyển giữa  
chúng đòi hỏi bạn phải liên tục làm mới lại nhận thức của mình về từng đề  
tài.  
Trực giác mách bảo bạn điều gì? Trực giác thuyết phục chúng ta dành  
những khoảng thời gian dài tập trung rèn luyện lặp đi lặp lại một vấn đề  
chúng ta đang khao khát tìm hiểu. Bấy lâu nay chúng ta vẫn được định  
hướng để tin rằng chế độ “luyện tập-luyện tập-luyện tập” có tính tập trung  
cao độ này là không thể thiếu nếu bạn muốn thành thạo một kỹ năng hay  
tiếp thu một nhận thức mới. Chúng ta bị hấp dẫn đến mức khó có thể nghi  
ngờ cảm giác này vì hai lý do. Thứ nhất, khi chúng ta ôn tập một vấn đề lặp  
đi lặp lại, chúng ta thường nhận thấy thành quả thực hiện của mình được  
cải thiện, nhờ thế mà ảnh hưởng của phương pháp này càng được củng cố  
vững chắc. Thứ hai, chúng ta không thể thấy được rằng những thành quả  
gặt hái được trong quá trình ôn tập liên tục cao độ một vấn đề là kết quả  
của trí nhớ tạm thời và sẽ nhanh chóng mờ nhạt. Sự thất bại về mặt nhận  
thức đó khiến chúng ta cảm thấy ấn tượng trước tính hiệu quả của chiến  
lược rèn luyện tập trung.  
Hơn nữa, hầu hết những sinh viên đặt niềm tin vào phương pháp học tập  
sai lầm này đều trì hoãn quá trình xem xét nghiên cứu kiến thức cho đến  
tận khi các kỳ thi đã gần kề, để rồi sau đó họ tự chôn vùi mình vào núi tài  
liệu, đọc đi đọc lại trong nỗ lực khắc sâu chúng vào trong trí nhớ.  
192  




BÍ QUYẾT HỌC ĐÂU NHỚ ĐÓ  
Tại sao phương pháp ngắt quãng quá trình luyện tập lại hữu ích hơn? Phần  
lớn mọi người vẫn thường tin tưởng một cách sai lầm rằng chỉ cần lặp đi  
lặp lại vấn đề một cách đơn thuần là có thể khắc cốt ghi tâm nó. Lặp lại quá  
trình ôn tập có thể mang lại hiệu quả đó, nhưng chỉ khi quá trình này được  
ngắt quãng một cách thích hợp.  
Nếu bạn sử dụng kỹ thuật tự kiểm tra như một chiến lược học tập cơ bản và  
tạo khoảng cách giữa các giai đoạn nghiên cứu, cho phép một chút lãng  
quên có thể xảy ra kể từ lần cuối ôn tập, bạn sẽ phải nỗ lực làm việc hơn  
nữa để tái thiết lại vốn hiểu biết vừa tích lũy được. Kỳ thực bạn đang “tải  
lại” nó từ trong trí nhớ dài hạn. Nỗ lực tái thiết lại nhận thức khiến các khái  
niệm quan trọng trở nên nổi bật và khó quên hơn, cũng như củng cố thêm  
mối liên hệ giữa chúng với các lĩnh vực khác và những tri thức mới tiếp thu  
được. Đó là một chiến lược học tập hữu hiệu. (Chương 4 đã thảo luận kỹ  
lưỡng về nguyên nhân và phương thức hoạt động của chiến lược này.)  
Bạn cảm thấy thế nào về điều đó? Khi tập trung ôn luyện duy nhất một vấn  
đề, bạn có cảm giác nó hiệu quả hơn là ngắt quãng quá trình luyện tập,  
nhưng kỳ thực không phải vậy. Quá trình luyện tập không liền mạch khiến  
bạn cảm thấy khó khăn hơn, vì bạn đã hơi quen với sự trì trệ và kiến thức  
thì trở nên khó nhớ hơn. Dường như bạn chưa thực sự nắm bắt được vấn  
đề, trong khi sự thực diễn biến theo chiều ngược lại: khi bạn tái cấu trúc lại  
vốn hiểu biết từ trong trí nhớ dài hạn theo một cách lúng túng đúng như  
cảm giác nó gây ra cho bạn, thì đó chính là lúc trình độ cũng như trí nhớ của  
bạn đang được cải thiện.  
Đan xen lồng ghép những vấn đề khác nhau vào quá trình học hỏi  
Ta nên hiểu chiến lược này như thế nào? Nếu bạn đang cố gắng học thuộc  
những công thức toán học, hãy học nhiều công thức một lúc, để bạn có thể  
thay đổi giữa các dạng toán khác nhau, mà mỗi dạng toán lại đòi hỏi một  
cách giải riêng biệt. Nếu bạn đang nghiên cứu các mẫu vật sinh học, các họa  
sĩ Hà Lan, hay những nguyên lý kinh tế vĩ mô, hãy xáo trộn các ví dụ.  
Làm thế nào để ứng dụng phương pháp lồng ghép nhiều nội dung vào quá  
trình học tập? Nhiều cuốn sách giáo khoa được cấu trúc với các phần sắp  
xếp theo trình tự: mỗi phần lại trình bày cách giải cho một dạng toán cụ thể  
(
như tính thể tích hình cầu chẳng hạn) và cung cấp nhiều bài tập ví dụ  
trước khi chuyển sang một dạng toán khác (tính thể tích hình nón). Thực  
193  




BÍ QUYẾT HỌC ĐÂU NHỚ ĐÓ  
hành một cách cục bộ, tập trung vào từng phần theo thứ tự cố định như vậy  
không hiệu quả bằng thực hành một cách đa dạng, vậy đây là những điều  
bạn nên làm.  
Khi bạn xây dựng một phương pháp học tập cho mình, như lúc bạn hiểu  
được một dạng toán mới và cách giải nó nhưng những hiểu biết đó mới chỉ  
ở trình độ căn bản thô sơ nhất, hãy phân bổ rải rác dạng toán này trong  
suốt quá trình ôn tập để bạn có thể tự kiểm tra mình bằng các câu hỏi về  
nhiều dạng toán khác nhau và nhớ lại cách giải phù hợp cho từng dạng.  
Nếu bạn tự nhận thấy mình đang rơi vào tình trạng ôn tập nhồi nhét, tập  
trung, lặp đi lặp lại duy nhất một đề tài hay một kỹ năng cụ thể, hãy thay  
đổi: xáo trộn quá trình ôn tập bằng những chủ đề, kỹ năng khác, không  
ngừng thử thách năng lực bản thân trong việc xác định dạng thức vấn đề và  
lựa chọn giải pháp đúng đắn.  
Chúng ta cùng quay trở lại một ví dụ từ trong lĩnh vực thể thao (chương 4).  
Một cầu thủ bóng chày luyện đập bóng bằng cách vung gậy trước 15 cú ném  
bóng nhanh, rồi đến 15 cú ném bóng cong và 15 cú ném bóng lừa sẽ có màn  
thao diễn tốt hơn một cầu thủ luyện tập với các cú ném không theo thứ tự.  
Nhưng cầu thủ yêu cầu được rèn luyện với những cú ném ngẫu nhiên mới  
là người trau dồi được khả năng dự đoán và phản ứng lại với mọi cú ném và  
anh ta sẽ trở thành người đánh bóng xuất sắc hơn.  
Trực giác mách bảo bạn điều gì? Hầu hết các học viên đều lần lượt tập trung  
nghiên cứu nhiều ví dụ về một dạng toán hay một mẫu vật với mong muốn  
thấu hiểu cặn kẽ từng dạng một và “khắc cốt ghi tâm” nó trước khi chuyển  
sang nghiên cứu một dạng khác.  
Tại sao phương pháp lồng ghép đan xen nhiều nội dung trong quá trình  
luyện tập lại hữu ích hơn? Xáo trộn nhiều dạng toán và mẫu vật giúp bạn cải  
thiện khả năng phân biệt các dạng thức, xác định những đặc trưng thống  
nhất của các đối tượng trong cùng một dạng thức, và nâng cao xác suất  
thành công của bạn trong những bài thi hay trong những tình huống thực tế  
mà tại đó bạn phải nhận thức được vấn đề mình đang cố gắng giải quyết  
thuộc dạng thức nào để có thể áp dụng giải pháp thích hợp. (Điều này được  
lý giải đầy đủ hơn trong chương 3.)  
194  




BÍ QUYẾT HỌC ĐÂU NHỚ ĐÓ  
Bạn cảm thấy thế nào về điều đó? Khi bạn nỗ lực thấu hiểu cặn kẽ về một  
dạng thức vấn đề trước khi chuyển sang ôn tập một dạng thức khác, bạn  
đang thực hành theo phương pháp cục bộ tập trung và có vẻ như bạn nắm  
bắt vấn đề tốt hơn nhờ phương pháp này. Trong khi đó ngắt quãng quá  
trình ôn tập hình thức này bằng cách thay thế vào đó một hình thức khác có  
vẻ như dễ gây xao nhãng và kém hiệu quả hơn. Ngay cả khi người học đạt  
được những hiểu biết sâu sắc nhờ phương pháp luyện tập có tính lồng ghép  
đan cài, họ vẫn ngoan cố tin rằng thực hành tập trung cục bộ hữu ích hơn  
cho họ. Có thể bạn cũng đã trải qua cảm giác này, nhưng giờ đây bạn đã có  
lợi thế hơn khi biết rằng nghiên cứu đã chứng minh cảm giác đó chỉ là ảo  
tưởng sai lệch.  
Những chiến lược học tập hiệu quả khác  
Khả năng diễn giải vấn đề một cách tỉ mỉ giúp bạn hiểu tài liệu thấu đáo hơn  
và gia tăng số lượng các dấu hiệu hỗ trợ quá trình hồi tưởng cũng như ứng  
dụng kiến thức diễn ra sau đó (chương 4).  
Chiến lược ở đây là gì? Diễn giải tỉ mỉ là quá trình đào sâu nghiên cứu tài  
liệu nhằm phát hiện thêm những lớp nghĩa mới.  
Ví dụ: Những dẫn chứng cho phương pháp này bao gồm: liên hệ kiến thức  
trong tài liệu với những gì bạn đã biết, giải thích người khác theo cách diễn  
đạt của mình, hay trình bày về mối liên hệ của nó với cuộc sống thực tiễn  
bên ngoài lớp học của bạn.  
Khám phá ra một phép ẩn dụ hay hình ảnh so sánh gợi liên tưởng tới khái  
niệm là một hình thức diễn giải hiệu quả. Chẳng hạn, để hiểu những nguyên  
lý về mô men động lượng trong vật lý, bạn hãy thử hình dung xem một vận  
động viên trượt băng nghệ thuật tăng tốc vòng xoay của mình ra sao khi cô  
kéo cánh tay sát vào cơ thể. Khi bạn học những nguyên lý về truyền nhiệt,  
bạn có thể hiểu nhiều hơn về sự dẫn nhiệt nếu bạn tưởng tượng mình đang  
làm ấm hai bàn tay quanh một cốc ca cao nóng. Đối với tia phóng xạ, hãy  
hình dung xem mặt trời ẩn đi như thế nào trong một ngày đông giá. Khi bạn  
học về cấu tạo của một nguyên tử, giáo viên vật lý của bạn có thể đã so sánh  
nó với hệ mặt trời, trong đó mặt trời giống như một hạt nhân và các  
electron xoay xung quanh nó như những hành tinh quanh mặt trời. Bạn  
càng làm sáng tỏ được cách thức những vấn đề mới liên hệ với những kiến  
195  




BÍ QUYẾT HỌC ĐÂU NHỚ ĐÓ  
thức bạn đang có thì bạn càng hiểu biết thấu đáo về những vấn đề đó, bạn  
càng thiết lập được nhiều mối liên kết thì bạn càng ghi nhớ được lâu hơn.  
Trong phần sau của chương này, chúng tôi sẽ tường thuật lại quá trình giáo  
sư sinh học Mary Pat Wenderoth khuyến khích các sinh viên của mình diễn  
giải sâu thêm về các vấn đề bằng cách giao cho họ soạn các “bản tổng kết”.  
Các sinh viên được yêu cầu minh họa những hệ sinh thái khác nhau mà họ  
đã học trong cả tuần trong một bản tóm tắt duy nhất và mô tả cách thức các  
hệ thống đó tương tác với nhau thông qua các biểu đồ và từ khóa. Đó là một  
dạng thức diễn giải và tái tạo kiến thức một cách công phu mà nhờ đó người  
học có thể tìm tòi thêm các lớp nghĩa cũng như tiếp thu các khái niệm, cấu  
trúc và mối liên hệ tương tác một cách tốt hơn. Những sinh viên không có  
cơ hội tham gia lớp học của giáo sư Wenderoth cũng có thể tự mình áp  
dụng phương pháp này.  
Sự kiến tạo giúp tư duy người học trở nên nhạy bén hơn với tri thức mới.  
Thế nào là kiến tạo? Đó là nỗ lực trả lời một câu hỏi hay giải quyết một vấn  
đề trước khi được đưa chỉ dẫn đáp án hay giải pháp.  
Ví dụ: Xét trong một giới hạn nhỏ hẹp, bài tập điền từ còn thiếu vào một  
đoạn văn (tức là bạn phải tự mình khám phá ra từ đó chứ không phải được  
cung cấp bởi tác giả) khiến bạn nắm bắt và ghi nhớ văn bản đó tốt hơn là  
nếu bạn chỉ đơn giản đọc nó ở dạng hoàn chỉnh.  
Nhiều người nhận thấy phương pháp hiệu quả nhất dành cho họ là học tập  
dựa trên kinh nghiệm, hay tiếp thu tri thức thông qua thực tiễn hành động  
chứ không phải là nhờ đọc tài liệu hay nghe giảng. Học tập dựa trên kinh  
nghiệm là một dạng kiến tạo: bạn bắt đầu giải một bài tập, bạn vấp phải một  
vấn đề, và bạn cố gắng giải quyết nó bằng chính sức sáng tạo cũng như kiến  
thức sẵn có của mình. Bạn tìm kiếm đáp án từ các chuyên gia, trong các tài  
liệu, hay trên mạng Internet. Trước tiên bạn phải hăng hái bắt tay vào giải  
đáp vấn đề. Bạn sẽ không thể nắm bắt và ghi nhớ giải pháp tốt như thế nếu  
như một ai đó ngồi xuống hướng dẫn bạn trả lời nó trước khi bạn kịp động  
não suy nghĩ. Bonnie Blodgett, một nhà văn và chuyên gia làm vườn từng  
đoạt nhiều giải thưởng, đã mang tới cho chúng ta một minh chứng hùng  
hồn về khả năng học tập nhờ sự sáng tạo trong chương 4.  
196  




BÍ QUYẾT HỌC ĐÂU NHỚ ĐÓ  
Khi nghiên cứu một tài liệu được giao trên lớp, bạn có thể rèn luyện khả  
năng kiến tạo của mình bằng cách cố gắng diễn giải trước những ý chính có  
thể tìm thấy trong tài liệu đó và chúng có liên hệ gì với những kiến thức bạn  
đã biết. Sau đó bạn mới đọc tài liệu để xem ý tưởng của mình có chuẩn xác  
không. Kết quả của những nỗ lực ban đầu này là bạn sẽ trở nên nhanh nhạy  
hơn nhiều trong việc tổng kết nội dung đại ý và tính liên quan của tài liệu  
ngay cả khi nó khác xa so với những gì bạn đã dự liệu.  
Nếu bạn đang học cách áp dụng những cách giải khác nhau cho những dạng  
bài tập khác nhau trong một khóa nghiên cứu về khoa học hay toán học, hãy  
thử cố gắng giải chúng trước khi bạn tới lớp. Giờ đây Khoa Vật lý tại trường  
Đại học Washington ở St. Louis yêu cầu các sinh viên phải hoàn tất các bài  
tập trước giờ lên lớp. Một số sinh viên lấy làm phật ý và lên tiếng rằng  
hướng dẫn các giải pháp là nhiệm vụ của giảng viên, nhưng các giáo viên  
đều hiểu rằng khi sinh viên tự mình vật lộn với tài liệu trước khi lên lớp, tác  
dụng của những giờ học trên lớp sẽ mạnh mẽ hơn nhiều.  
Suy ngẫm là một dạng luyện tập kết hợp giữa khả năng hồi tưởng và diễn  
giải nhằm giúp người học nhận thức được các lớp ý nghĩa sâu hơn của tài  
liệu và củng cố các kỹ năng vững chắc hơn.  
Thế nào là suy ngẫm? Khi bạn dành ra vài phút để xem xét lại những kiến  
thức mới học trên lớp hay những kinh nghiệm vừa trải qua và tự đặt ra cho  
mình những câu hỏi thì bạn đang thực hiện hành vi suy ngẫm. Bạn đã hoàn  
thành tốt phần nào? Phần nào bạn đã có thể làm tốt hơn? Nó gợi nhắc bạn  
về những kiến thức hay kỹ năng nào khác? Bạn cần nghiên cứu thêm kiến  
thức gì để có thể hiểu thấu đáo hơn về tài liệu, hay lần tới bạn nên sử dụng  
chiến lược nào để đạt được kết quả tốt hơn?  
Ví dụ: Hàng tuần giáo sư sinh học Mary Pat Wenderoth đều giao cho sinh  
viên làm các bài tập với hệ số điểm học phần thấp, trong đó bà yêu cầu họ  
viết các “đoạn văn phản ánh thành quả học tập” nhằm thể hiện những kiến  
thức họ đã góp nhặt được trong cả tuần vừa qua và những kiến thức đó có  
liên hệ như thế nào với cuộc sống bên ngoài lớp học. Đó là một mô hình lý  
tưởng cho các sinh viên tự học cũng như một phương pháp học tập giúp họ  
phát huy năng suất cao hơn nhiều so với việc dành hàng giờ chép lại  
nguyên văn những trang thuyết trình hay những ghi chú về bài giảng trên  
lớp vào một cuốn sổ tay.  
197  




BÍ QUYẾT HỌC ĐÂU NHỚ ĐÓ  
Kiểm định là việc bạn đối chiếu những gì bạn nghĩ về điều mình biết và  
không biết với những phản hồi khách quan, nhờ đó bạn có thể tránh khỏi  
những ảo tưởng về năng lực của mình, điều mà nhiều người học vô tình  
mắc phải trong quá trình kiểm tra.  
Thế nào là kiểm định? Ảo tưởng là khó tránh khỏi với tất cả mọi người. Một  
vài dạng nhận thức sai lầm này đã được đề cập đến trong chương 5. Ví dụ  
như bạn có thể đọc văn bản một cách lưu loát và bạn lầm tưởng rằng mình  
đã nắm bắt được nội dung nền tảng của nó. Sự kiểm chứng thuần túy ám chỉ  
hành vi sử dụng một công cụ khách quan để xóa tan mọi ý tưởng sai lầm và  
điều chỉnh những đánh giá của mình theo hướng phản ánh chuẩn xác sự  
thực khách quan hơn. Nhờ đó bạn có thể chắc chắn rằng mình đã ý thức  
đúng đắn về hiểu biết và khả năng của mình.  
Ví dụ: Những phi công sử dụng các thiết bị hàng không để biết được khi nào  
các cơ quan cảm giác của họ đang làm họ nhận thức sai lệch về các yếu tố  
quan trọng, như trạng thái cân bằng của máy bay chẳng hạn. Các sinh viên  
tiến hành các bài kiểm tra hay bài tập để xem liệu họ có hiểu biết nhiều như  
họ vẫn nghĩ không. Ở đây chúng ta nên làm rõ tầm quan trọng của việc trả  
lời những câu hỏi trong các bài kiểm tra bạn tự đặt ra cho mình. Chúng ta  
hay nhìn vào một câu hỏi trong bài luyện tập và tự nhủ: Phải, mình biết câu  
này, rồi tiếp tục chuyển xuống phần cuối trang mà không hề bỏ ra chút công  
sức nào để viết lại đáp án cho câu hỏi đó. Nếu bạn không đưa ra câu trả lời,  
có thể bạn sẽ rơi vào ảo tưởng về trình độ của mình, trong khi kỳ thực bạn  
sẽ gặp khó khăn trong việc cung cấp một đáp án chính xác và hoàn chỉnh.  
Hãy làm những bài ôn tập như thể bạn đang tham dự một kỳ sát hạch, kiểm  
tra lại các đáp án, và tập trung nỗ lực vào cải thiện những lĩnh vực mà trình  
độ của bạn còn chưa đạt tiêu chuẩn.  
Thuật nhớ giúp bạn khôi phục lại các kiến thức đã học và ghi nhớ bất kỳ  
thông tin nào bạn muốn (chương 7).  
Thuật nhớ là gì? “Thuật nhớ” (Mnemonic) bắt nguồn từ tiếng Hy Lạp, có  
nghĩa là trí nhớ. Chúng không khác gì các tủ hồ sơ, mang đến cho bạn những  
phương thức thuận tiện để lưu trữ các thông tin và nhớ lại chúng mỗi khi  
cần đến.  
Chúng tôi xin đưa ra ở đây ví dụ về một thuật nhớ mà các em học sinh đã  
được dạy để ghi nhớ Ngũ Đại Hồ (US Great Lakes – năm hồ lớn gần biên  
198  




BÍ QUYẾT HỌC ĐÂU NHỚ ĐÓ  
giới nước Mỹ) theo thứ tự từ đông sang tây trên bản đồ địa lý: Old  
Elephants Have Musty Skin – Những chú voi già với lớp da mốc meo (cách  
viết tắt các chữ cái đầu OEHMS đại diện cho tên năm hồ lớn Ontario, Erie,  
Huron, Michigan và Superior). Mark Twain sử dụng thuật nhớ để dạy các  
con về các vị vua và nữ hoàng Anh bằng cách gắn thứ tự và độ dài từng triều  
đại vào các cột mốc trên con đường quanh co dẫn vào khu đất của ông cũng  
như diễn giải một cách tỉ mỉ bằng những câu chuyện và hình ảnh trong lúc  
đang đi bộ cùng chúng. Các sinh viên khoa tâm lý học ở trường Cao đẳng  
Belle
ys tại Oxford sử dụng một loại thuật nhớ có tên Cung điện Ký ức để  
sắp xếp những kiến thức họ đã học được và phải giải nghĩa trong các bài  
kiểm tra trình độ A theo hình thức viết luận. Thuật nhớ không chỉ là công cụ  
phục vụ mục đích tiếp thu tri thức mà còn mang đến phương pháp xây  
dựng mô hình tư duy nhằm giúp bạn nhớ lại chúng một cách dễ dàng hơn.  
Sau đây là câu chuyện về hai sinh viên đã vươn lên dẫn đầu trong lớp nhờ  
sử dụng các chiến lược này.  
Michael Young, Sinh viên Y khoa  
Michael Young là một sinh viên Y khoa ưu tú đang học năm thứ tư tại  
trường Đại học Georgia Regents. Từ vị trí cuối lớp, anh đã thay đổi phương  
pháp học tập của mình và vươn lên dẫn đầu.  
Young bước vào trường Y khi chưa hề có nền tảng gì cho môn học. Các bạn  
học của anh đều đã được trang bị những kiến thức về sinh hóa, dược lý và  
những môn học tương tự. Trường Y là một môi trường học tập nghiêm khắc  
với mọi sinh viên, và trong trường hợp của Young, nó càng trở nên khó  
khăn hơn vì anh thiếu mất một nền tảng vững chắc.  
Những thử thách trước mắt anh rõ ràng ngày càng khó khăn hơn. Mặc cho  
anh đã dành từng phút rảnh rỗi để học tất cả các kiến thức của môn học,  
anh vẫn chỉ đạt 65 điểm trong bài thi đầu tiên. “Thú thật tôi đã nản chí,” anh  
nói. “Tôi đã bị đánh bại. Tôi không thể tin được rằng nó lại có thể khó khăn  
đến như thế. Nó không giống với bất kỳ một khóa học nào tôi từng tham dự  
trước đó. Ý tôi là, bạn đến lớp, và trung bình một ngày bạn phải học 400  
slide dày đặc những thông tin.” Young nhận thấy dành nhiều thời gian hơn  
vào việc học cũng không phải là một giải pháp nên anh đã nghiên cứu ra  
một cách thức khiến việc tiếp thu trở nên hiệu quả hơn.  
199  




BÍ QUYẾT HỌC ĐÂU NHỚ ĐÓ  
Anh bắt đầu đọc các công trình nghiên cứu về quá trình học tập và đặc biệt  
hứng thú với tác dụng của các bài kiểm tra. Đó là lý do chúng tôi biết đến  
anh: anh gửi cho chúng tôi các email trình bày thắc mắc của mình về cách  
ứng dụng phương pháp ôn tập có tính gợi nhớ và ngắt quãng trong môi  
trường học tập tại trường Y. Nhìn lại quãng thời gian đầy áp lực đó, Young  
nói: “Điều tôi muốn không chỉ là ý kiến của người khác về phương pháp học  
tập. Mọi người đều có ý kiến riêng của mình. Tôi muốn có những số liệu,  
nghiên cứu thực tế về vấn đề này.”  
Có thể bạn sẽ băn khoăn anh đã làm thế nào để đỗ vào trường Y mà không  
học các môn học nền tảng. Anh đã có bằng Thạc sĩ Tâm lý học và có kinh  
nghiệm trong môi trường thực tế, chính xác là một nhà tư vấn cai nghiện.  
Anh làm việc với nhiều bác sĩ, và thường tự hỏi liệu mình có muốn trở  
thành một bác sĩ không. Anh đã bỏ lỡ điều gì trong sự nghiệp của mình  
chăng? “Tôi không nghĩ mình là một người đặc biệt thông minh, nhưng tôi  
muốn làm nhiều điều hơn trong cuộc sống của mình. Và tôi không thể nào  
dứt khỏi ý nghĩ đó.” Một ngày anh đến khoa Sinh học tại Đại học Columbus,  
Georgia nơi anh sống. Tại đây anh đã hỏi thông tin về những khóa học anh  
cần tham dự để trở thành một bác sĩ. Họ đã cười nhạo anh. Họ nói: “Không  
ai tốt nghiệp trường này có thể trở thành bác sĩ. Những người học tại  
trường Y đều bắt đầu từ trường Đại học Georgia hay trường Công nghệ  
Georgia. Đã một thập kỷ rồi chúng tôi chưa từng có sinh viên nào thi đỗ vào  
trường Y.’” Không hề nản chí, Young đăng ký học các khóa học bổ sung.  
Chẳng hạn, để đáp ứng yêu cầu của bộ môn sinh học, anh đăng ký một lớp  
học về ngư nghiệp. Cứ như vậy, chỉ trong một năm, anh đã học được các  
kiến thức y học nền tảng. Anh dành một tháng ôn luyện cho kỳ thi đầu vào  
của đại học Y và xoay xở để có vừa đủ số điểm trúng tuyển. Cuối cùng, anh  
cũng đã trở thành sinh viên trường Georgia Regents.  
Vào lúc đó anh tự thấy mình còn lâu mới có thể vượt qua được quãng thời  
gian gay go này. Bài kiểm tra đầu tiên của anh đã chỉ ra một điều quá rõ  
ràng rằng trước mắt anh là một con dốc dựng đứng. Nếu như anh muốn  
vượt qua nó thì anh cần phải thay đổi thói quen học tập của mình. Vậy anh  
đã thay đổi điều gì? Anh giải thích:  
“Tôi từng rất ham đọc sách, nhưng đó không phải là tất cả những gì tôi biết  
về phương pháp học tập. Tôi thường không biết làm gì khác với tài liệu  
ngoại trừ việc đọc nó. Do đó nếu tôi không thể ghi nhớ kiến thức sau khi  
200  




BÍ QUYẾT HỌC ĐÂU NHỚ ĐÓ  
đọc xong tài liệu thì tôi cũng không biết làm thế nào để khắc phục. Điều tôi  
học được từ việc đọc những nghiên cứu về quá trình học hỏi là bạn cần  
hành động chứ không chỉ tiếp nhận thông tin một cách thụ động.  
Tất nhiên, mấu chốt vấn đề là tìm ra cách để khôi phục thông tin từ trong trí  
nhớ, vì đó chính là điều bạn phải làm trong một bài kiểm tra. Nếu bạn  
không thể nhớ lại kiến thức trong lúc ôn tập thì bạn càng khó có thể nhớ  
được chúng giữa một kỳ thi.”  
Anh quan tâm tới vấn đề đó nhiều hơn mỗi khi học tập. “Tôi thường dừng  
lại và tự hỏi: ‘Thôi được, tôi vừa đọc được gì? Nó nói về điều gì?’ Tôi trăn  
trở về nó. ‘Phải, tôi tin rằng nó xảy ra như sau: enzyme hoạt động như thế  
này, rồi nó hoạt động như thế kia.’ Và rồi tôi quay lại kiểm tra xem mọi thứ  
vẫn chuẩn xác hay mình đã đi lạc hướng.”  
Quá trình này không diễn ra một cách dễ dàng hay tự nhiên. “Ban đầu nó  
khiến bạn cảm thấy bất tiện. Nếu bạn ngừng đọc và ôn lại những gì mình  
vừa học được rồi tự kiểm tra lại, bạn sẽ tốn nhiều thời gian hơn. Nếu bạn có  
một bài kiểm tra trong một tuần nữa và còn quá nhiều thứ phải học, sự trì  
hoãn này sẽ khiến bạn lo lắng.” Nhưng cách duy nhất để có thể học được  
nhiều hơn mà anh từng biết trước đó, cũng chính là thói quen dành hàng  
giờ đọc đi đọc lại tài liệu mà anh đã tự tập cho mình, lại không hề mang lại  
kết quả mà anh mong muốn. Một cách khó khăn, anh tự bắt mình duy trì  
quá trình luyện tập có tính gợi nhớ đủ lâu để có thể kiểm chứng xem liệu  
phương pháp này có hiệu quả hay không. “Trở ngại lớn nhất đối với tôi là  
làm cho chính bản thân mình đặt niềm tin vào quá trình đó. Và cuối cùng nó  
đã mang lại cho tôi những thành quả như mong đợi.”  
Thực tế đã diễn ra tốt đẹp. Trước khi Young bước sang năm học thứ hai,  
anh đã nâng thứ hạng của mình lên từ vị trí cuối cùng trong một lớp học  
2
00 sinh viên lên top đầu, và tiếp tục duy trì thứ hạng đó cho đến tận bây  
giờ.  
Young kể với chúng tôi về cách anh điều chỉnh những nguyên tắc rèn luyện  
trí nhớ có tính ngắt quãng sao cho chúng thích nghi với môi trường học tập  
tại trường Y, nơi mà những thử thách không chỉ đến từ một khối lượng tài  
liệu khổng lồ cần được ghi nhớ mà còn là cách thức hoạt động và tương tác  
lẫn nhau của các hệ thống và cơ quan phức tạp. Anh đưa ra những bình luận  
được minh họa đầy sống động.  
201  




BÍ QUYẾT HỌC ĐÂU NHỚ ĐÓ  
Bạn cần quyết định đâu mới là điểm mấu chốt: “Nếu đó là tài liệu về bài  
giảng và bạn có 400 slide phải học, bạn sẽ không có thời gian để ôn lại từng  
chi tiết nhỏ. Bởi vậy bạn phải nói: ‘Thôi được, cái này thì quan trọng, và cái  
này thì không.’ Tất cả những gì tôi làm ở trường Y là học cách quản lý thời  
gian.”  
Bạn nên tự đặt cho mình những câu hỏi: “Khi bạn quay lại và xem xét vấn  
đề, thay vì chỉ đọc lại, bạn cần phải ý thức được liệu mình có thể nhớ lại  
kiến thức hay không. Liệu tôi có còn nhớ nội dung của tài liệu? Bạn luôn tự  
kiểm tra mình đầu tiên. Và nếu như bạn không nhớ được thì đó mới là lúc  
bạn quay lại để đọc nó thêm một lần nữa rồi bắt đầu lại quy trình.”  
Hãy học cách xác định khoảng thời gian ngắt quãng phù hợp giữa các lần ôn  
tập: “Tôi ý thức được tác dụng của những quãng nghỉ, và tôi cũng biết  
khoảng thời gian trước khi ôn lại càng dài thì trí nhớ của bạn về kiến thức  
đó càng được rèn luyện tốt hơn, nhưng đánh đổi lại chính là mức độ thành  
công khi bạn cố gắng nhớ lại chúng. Chẳng hạn, trong trường hợp bạn có  
mười enzyme với những cái tên khá dài và quy trình hoạt động theo từng  
bước của chúng, có thể sau khi đọc hết mười bước trong tiến trình hoạt  
động của một enzyme bất kỳ, bạn cần dừng lại và nghĩ, liệu mình có thể nhớ  
lại mười bước đó là gì không? Khi tôi khám phá ra một chiến lược hiệu quả  
với khoảng cách thời gian hợp lý giữa các lần ôn tập và bắt đầu nhận thấy  
những kết quả đều đặn, việc tuân thủ chiến lược đó trở nên dễ dàng hơn vì  
khi đó tôi tin rằng phương pháp luyện tập của mình sẽ hoạt động tốt.”  
Học chậm lại để có thể tìm ra ý nghĩa bên trong tài liệu: Young đọc tài liệu  
một cách chậm rãi hơn, nghiền ngẫm nội dung và diễn giải các ý tưởng bằng  
ngôn ngữ của chính mình để nhận thức vấn đề một cách thấu đáo và khắc  
ghi nó vào trí nhớ. “Khi tôi đọc được rằng dopamine (một loại chất dẫn  
truyền xung động thần kinh) được sản sinh ra từ một khu vực trong não bộ  
đảm trách các xúc cảm hưng phấn khi tác động đến các cơ quan vùng bụng,  
tôi thực sự không hiểu nhiều về nó cho lắm.” Những từ ngữ mô tả khái niệm  
này cứ thế “trôi tuột qua đầu bạn”. Để nắm bắt ý nghĩa của khái niệm về  
dopamine, anh nghiên cứu sâu hơn, tìm hiểu về cấu trúc bên trong não bộ  
và hình dung chúng bằng những hình ảnh sống động trong đầu như thể  
đang chụp lại chúng bằng chính ống kính não bộ của mình vậy. “Chỉ cần  
hình dung ra hình dạng cũng như vị trí của dopamine [dựa trên phạm trù  
giải phẫu học] là tôi thực sự có thể ghi nhớ được kiến thức về nó.” Anh nói  
202  




BÍ QUYẾT HỌC ĐÂU NHỚ ĐÓ  
chúng ta không đủ thời gian để tiếp thu tất cả kiến thức về mọi khái niệm,  
nhưng ngừng lại để xem xét ý nghĩa của chúng sẽ giúp chúng ta ghi nhớ  
khái niệm tốt hơn.  
Giáo viên và bạn học của Young đều nhận thấy sự tiến bộ đầy ấn tượng của  
anh. Anh đã được mời đến để phụ đạo cho những sinh viên còn đang chật  
vật trong việc tiếp thu, một phần thưởng xứng đáng cho sự cố gắng của anh.  
Anh đã truyền lại phương pháp này cho họ, và họ đã cải thiện được thứ  
hạng của mình.  
“Điều khiến tôi quan tâm là mọi người đều hứng thú. Tôi cũng nói với các  
bạn học của mình tại trường Y về phương pháp này và giờ đây họ thực sự  
say mê nó. Mọi người đều muốn biết làm thế nào để học tốt hơn.”  
Timothy Fellows, sinh viên khóa Tâm lý học đại cương  
Stephen Madigan, giảng viên Đại học Nam California, kinh ngạc bởi kết quả  
1
00 điểm của một sinh viên tham gia khóa học Tâm lý học. “Đó là một khóa  
học đầy khắc nghiệt,” Madigan cho biết. “Tôi sử dụng những giáo trình nâng  
cao tương đối khó và các sinh viên học tài liệu một mạch trong suốt khóa  
học. Khi khóa học kéo dài được ba phần tư, tôi để ý thấy một sinh viên tên  
Timothy Fellows đã đạt khoảng 90 đến 95 điểm cho toàn bộ các hoạt động  
trên lớp – các bài kiểm tra, bài luận, các câu hỏi yêu cầu đáp án ngắn gọn,  
câu hỏi trắc nghiệm. Đó thực sự là một số điểm đầy ấn tượng. Có nhiều sinh  
viên đã làm tốt – nhưng cậu sinh viên này thực sự là một ngoại lệ. Và một  
ngày kia tôi gặp riêng cậu ta và hỏi: “Em có thể cho tôi biết vài điều về thói  
quen học tập của em không?”  
Đó là vào năm 2005. Madigan không hề biết gì về những gì Fellows làm  
ngoài phạm vi lớp học, nhưng qua quan sát cuộc sống bên trong trường đại  
học và sự thể hiện của cậu trong các trận đấu bóng cũng đủ để ông thấy  
rằng ngoài việc học tập, cậu còn có một cuộc sống thực sự khác. “Tâm lý học  
không phải chuyên ngành của Timothy, nhưng đó là môn học cậu quan tâm  
và dồn mọi kỹ năng vào để nắm bắt.” Cho đến tận bây giờ Madigan vẫn giữ  
danh sách về những thói quen trong học tập mà Fellows đã liệt kê một cách  
vắn tắt và chia sẻ nó với những sinh viên mới.  
Dưới đây là một trong số những điểm nổi bật:  
203  




BÍ QUYẾT HỌC ĐÂU NHỚ ĐÓ  



Luôn đọc tài liệu trước bài giảng của giáo viên.  
Xem xét trước những câu hỏi và đáp án có thể cho bài kiểm tra ngay từ khi đang đọc tài liệu.  
Trả lời thầm những câu hỏi trong đầu khi nghe giáo viên giảng bài để kiểm tra xem mình có thể  
nhớ được những kiến thức gì trong tài liệu đã đọc trước.  






Xem xét những chỉ dẫn về tài liệu học tập, tìm ra những thuật ngữ mình không thể nhớ ra hoặc  
chưa hiểu hết, và nghiên cứu lại chúng.  
Chép lại những thuật ngữ chủ chốt và định nghĩa của chúng vào sổ tay và chắc chắn rằng mình đã  
hiểu chúng.  
Làm các bài tập thực hành được cung cấp trực tuyến bởi giáo viên; từ đó phát hiện ra những khái  
niệm nào chưa tiếp thu được và tập trung nghiên cứu chúng.  
Sắp xếp lại những thông tin được cung cấp trong suốt khóa học vào một hệ thống chỉ dẫn học tập  
do chính mình thiết kế.  
Viết lại các khái niệm chi tiết hoặc quan trọng, gắn chúng lên đầu giường và thường xuyên tự  
kiểm tra xem mình có thuộc chúng không.  
Tạo một khoảng cách hợp lý giữa những lần ôn tập và thực hành trong suốt khóa học.  
Những thói quen học tập của Fellows là một ví dụ hay về phương pháp học  
tập hiệu quả và làm thế nào để duy trì nó, nhờ đó mà quá trình ôn tập được  
ngắt quãng và kiến thức được củng cố một cách vững chắc trong trí nhớ khi  
bước vào kỳ thi.  
NHỮNG LỜI KHUYÊN DÀNH CHO CÁC HỌC VIÊN THEO ĐUỔI SỰ  
NGHIỆP HỌC TẬP SUỐT ĐỜI  
Những chiến lược học hỏi dành cho các sinh viên chúng tôi vừa tóm tắt  
cũng hữu ích cho mọi người học ở mọi độ tuổi. Nhưng chúng mới chỉ xoay  
quanh những hướng dẫn áp dụng cho mô hình trường lớp. Những cá nhân  
coi học hỏi là sự nghiệp cả đời đang sử dụng những nguyên tắc tương tự  
trong những mô hình đa dạng và ít tính sư phạm hơn nhiều.  
Tất nhiên theo một nghĩa nào đó tất cả chúng ta đều không ngừng học tập.  
Từ khi sinh ra chúng ta đã bắt đầu thu thập hiểu biết về thế giới xung quanh  
thông qua những thí nghiệm thử và sai. Chúng ta cũng học được nhiều từ  
việc đối mặt với thử thách, những điều đòi hỏi chúng ta nhớ lại những gì đã  
làm khi gặp phải một tình huống như vậy trong quá khứ. Nói cách khác,  
204  




BÍ QUYẾT HỌC ĐÂU NHỚ ĐÓ  
những phương pháp kiến tạo, ôn tập khả năng gợi nhớ và những kỹ thuật  
tương tự như những gì chúng tôi trình bày trong cuốn sách này là nền tảng  
cơ bản (ngay cả khi chúng có đi ngược lại với trực giác của bạn) và cũng  
không có gì đáng ngạc nhiên khi nhiều người chỉ vừa mới khám phá ra tác  
dụng của chúng trên hành trình theo đuổi đam mê và sự nghiệp của mình,  
một hành trình đòi hỏi những nỗ lực học tập không ngừng nghỉ.  
Phương pháp luyện tập có tính gợi nhớ  
Nathaniel Fuller là một diễn viên chuyên nghiệp tại nhà hát Guthrie ở  
Minneapolis. Anh đã thu hút được sự chú ý của chúng tôi sau một buổi tiệc  
tối. Tại đây, Joe Dowling, vị đạo diễn nghệ thuật lừng danh của Guthrie đã  
đề nghị chúng tôi phỏng vấn Fuller ngay sau khi nghe về công trình nghiên  
cứu của chúng tôi. Dường như Fuller có khả năng ghi nhớ mọi lời thoại và  
cử động của một vai diễn mà anh phải đóng thế chính xác đến mức anh có  
thể bước lên sân khấu vào những phút cuối cùng mà vẫn đạt được thành  
công vang dội. Tuy nhiên đó hoàn toàn không phải là kết quả quá trình học  
hỏi hay diễn tập vai diễn đó theo một cách thông thường.  
Fuller là một diễn viên cực kỳ chuyên nghiệp trên sân khấu. Anh đã trau dồi  
kỹ thuật của mình từ việc học các vai diễn trong nhiều năm. Anh thường  
được phân các vai chính; thời gian còn lại anh có thể nhận vài vai diễn ít  
quan trọng hơn trong khi đồng thời vẫn đảm nhiệm vai trò đóng thế vai  
chính. Anh đã thực hiện điều đó như thế nào?  
Khi bắt đầu đọc một kịch bản mới, Fuller đặt nó vào giữa một tấm bìa sách,  
nghiền ngẫm nó và đánh dấu tất cả dòng thoại của mình. “Tôi xác định số  
lượng lời thoại phải học. Tôi cố gắng ước lượng xem mình có thể học được  
bao nhiêu trong một ngày, và sau đó tôi bắt đầu từ sớm đủ để tiếp thu được  
hết.” Đánh dấu những dòng thoại của mình cũng giúp anh dễ nhìn thấy  
chúng hơn cũng như nhận thức được kết cấu của vở kịch. Do đó cách sử  
dụng phương pháp đánh dấu này tương đối khác với những gì các sinh viên  
vẫn làm trong các buổi học trên lớp. Họ chỉ đánh dấu vì mục đích đọc lại  
một cách thuần túy. “Bạn nắm bắt được hình thức của lời thoại, cũng như  
trạng thái cảm xúc lên xuống của nhân vật.”  
Fuller áp dụng phương pháp rèn luyện có tính gợi nhớ theo nhiều dạng  
thức phong phú. Đầu tiên, anh lấy một tờ giấy trắng và che lên một trang  
kịch bản. Anh kéo nó xuống, âm thầm diễn tả những lời thoại của những  
205  




BÍ QUYẾT HỌC ĐÂU NHỚ ĐÓ  
nhân vật mình đóng cùng lên, vì những lời thoại này sẽ gợi ý cho lời thoại  
của nhân vật do anh đóng và xúc cảm trong chúng được phản ánh bởi nhân  
vật của anh bằng cách này hay cách khác. Anh che lời thoại của mình đi và  
cố gắng nhớ lại để đọc to chúng lên. Anh kiểm tra độ chính xác của mình,  
nếu anh đọc sai lời thoại nào, anh sẽ lại che nó đi và đọc to lên lần nữa. Khi  
anh đã có thể đọc nó lên một cách chính xác, anh lại mở đoạn sau và tiếp  
tục.  
“Bạn hiểu về vai diễn của mình không chỉ có nghĩa là bạn biết phải nói gì,  
mà quan trọng là bạn phải biết khi nào nên nói. Tôi không có năng lực trí  
tuệ đặc biệt gì về ghi nhớ, nhưng một trong số những bí quyết tôi đã phát  
hiện ra là tôi cần cố gắng hết sức để có thể đọc lời thoại lên mà không cần  
phải nhìn vào kịch bản. Tôi hết sức nỗ lực để buộc mình phải ghi nhớ nó.”  
“Tôi sẽ làm việc như điên. Tôi chỉ dừng lại khi cảm nhận được khả năng của  
mình đang bắt đầu suy giảm. Rồi ngày hôm sau tôi quay trở lại và tôi không  
thể nhớ ra nó. Rất nhiều người bạn của tôi hoảng hốt khi lâm vào tình  
huống này. Tôi chỉ có một niềm tin rằng giờ đây điều tôi cần tiếp thu đã có  
chỗ trong trí óc tôi và lần tới tôi sẽ nhớ ra nó dễ dàng hơn một chút. Sau đó  
tôi lại tiếp tục với một đoạn mới cho đến khi hết vở kịch.”  
Trong quá trình nghiên cứu kịch bản, anh không ngừng chuyển từ những  
trang thoại và bối cảnh quen thuộc sang những trang mới hơn, vở kịch  
được hình thành tựa như cách những sợi chỉ dần dần dệt nên một tấm  
thảm, cảnh trước hé mở ý nghĩa cho cảnh sau và đến lượt cảnh sau lại tiếp  
tục đi sâu vào câu chuyện. Đến đoạn kết, anh tập theo trình tự ngược lại,  
chuyển từ cảnh cuối cùng ít quen thuộc nhất sang những cảnh quen thuộc  
hơn trước đó, và cứ thế anh đi đến hết đoạn cuối cùng thêm một lần nữa.  
Sau đó, anh chuyển tới phần trước của những cảnh này và tập lại cho đến  
hết. Anh tiếp tục luyện tập theo cách này cho đến khi quay trở lại phần đầu  
của toàn vở kịch. Việc tập dượt đi tới đi lui này giúp anh liên kết những  
phần anh chưa thuộc với những phần anh thuộc hơn, làm anh hiểu thấu đáo  
hơn về toàn bộ vai diễn của mình.  
Nắm bắt vai diễn là học thuộc lòng lời thoại (theo đúng như những gì được  
trình bày trong kịch bản), nhưng, anh nói, đó còn là “một động tác của cơ  
thể, một cử động của cơ bắp, bởi vậy tôi đang cố gắng đọc lời thoại với tư  
cách của nhân vật để có thể hiểu được cảm nhận của nhân vật.” Fuller kiểm  
206  




BÍ QUYẾT HỌC ĐÂU NHỚ ĐÓ  
tra ngôn ngữ của kịch bản, bố cục của ngôn từ, và ngữ điệu cần thiết để diễn  
tả ý nghĩa. Anh cố gắng cư xử như thể mình chính là nhân vật, những bước  
di chuyển qua sân khấu, những biểu hiện trên khuôn mặt – tất cả những  
khía cạnh đó sẽ bộc lộ những cảm xúc chủ đạo làm nền tảng cho mỗi cảnh  
trong vở kịch. Những hình thức diễn giải kỹ lưỡng như trên giúp anh phát  
triển khả năng tiếp cận xúc cảm của vai diễn cũng như thiết lập mối liên hệ  
sâu sắc hơn với nhân vật.  
Anh cũng thực hiện thành công phương pháp luyện tập có tính gợi nhớ. Giờ  
đây, thay vì ghi âm lại lời thoại của mình theo kịch bản đã viết sẵn, anh đọc  
lời thoại của mọi diễn viên khác trong vở kịch một cách diễn cảm nhất có  
thể theo như những gì anh hiểu về các nhân vật đó và ghi lại vào một máy  
ghi âm cầm tay kỹ thuật số. Anh nắm chặt chiếc máy ghi âm trong lòng bàn  
tay. Ngón tay cái của anh biết đúng vị trí các nút điều khiển. Ngón tay anh  
nhấn nút “play”, và Fuller lắng nghe lời thoại của các nhân vật, cũng là  
những gợi ý cho anh; anh nhấn nút “dừng”, rồi anh nhớ lại lời thoại của  
mình và đọc lên. Nếu còn chưa tin tưởng vào độ chính xác, anh kiểm tra lại  
kịch bản, chơi lại đoạn đó nếu cần thiết, đọc lại lời thoại, rồi lại tiếp tục với  
lớp kịch bản tiếp theo.  
Khi anh đóng thế một vai diễn khác, trước khi đạo diễn đưa ra bảng phân  
vai và chi tiết các phối cảnh (các diễn viên di chuyển trong sự phối hợp với  
một diễn viên khác và với cả nhóm), Fuller diễn tập ở nhà, tưởng tượng  
phòng khách nhà mình chính là sân khấu với các phối cảnh được bố trí  
trong đó. Tại đây, trong lúc tập các lớp kịch bản cùng chiếc máy ghi âm của  
mình bằng cách nghe lời thoại của các nhân vật khác và đọc lời thoại của  
chính mình, anh di chuyển xuyên qua những bối cảnh sân khấu trong tưởng  
tượng, bổ sung thêm các động tác cơ thể, phản ứng lại với các tác nhân  
không có thực. Khi diễn viên mà Fuller đóng thế diễn tập, anh quan sát từ  
đằng sau những dãy ghế phía cuối khán phòng, tự mình đọc lời thoại và di  
chuyển trong phối cảnh đúng như cách các diễn viên kia đang diễn tập trên  
sân khấu. Sau đó anh tiếp tục ôn lại vai diễn tại nhà, điều chỉnh sân khấu  
tưởng tượng trong phòng khách nhà mình theo phối cảnh vừa được xây  
dựng.  
Phương pháp tiếp thu của Fuller kết hợp nhuần nhuyễn nhiều dạng thức:  
các bài tập có tính gợi nhớ, ngắt quãng, đan xen nhiều nội dung kiến thức,  
kiến tạo (thế giới nội tâm nhân vật, động tác di chuyển, động cơ, phong cách  
207  




BÍ QUYẾT HỌC ĐÂU NHỚ ĐÓ  
và khí chất) và diễn giải kỳ công. Thông qua những phương pháp này, anh  
lĩnh hội được nhiều lớp nghĩa diễn xuất thành công, nhờ thế mà màn trình  
diễn của anh trở nên sống động với chính bản thân anh cũng như khán giả.  
Kiến tạo  
Năm 2013, John McPhee có một bài viết về những chướng ngại trên hành  
trình sáng tạo được đăng trên thời báo Người New York. Ở tuổi 82, McPhee  
đưa ra những nhận định của mình dựa trên những lợi thế từ địa vị cao  
trong xã hội và một sự nghiệp chói lọi với nhiều giải thưởng. Ông cũng được  
công nhận là người tiên phong trong lĩnh vực sáng tạo những tác phẩm dựa  
trên những câu chuyện người thật việc thật. Những chướng ngại trong quá  
trình sáng tạo là rào cản tưởng như không thể khắc phục mà một tác giả  
phải vượt qua nếu như anh ta còn ôm ấp bất kỳ một hy vọng nào về việc  
theo đuổi đề tài của mình. Sáng tác văn học, cũng giống như mọi hình thức  
nghệ thuật khác, là một quá trình lặp đi lặp lại của sự sáng tạo và khám phá.  
Nhiều người mong muốn trở thành nhà văn đã thất bại trên hành trình tìm  
ra tiếng nói của mình vì một sự thật đơn giản rằng họ không thể bước tiếp  
cho đến khi họ thực sự hiểu điều mình muốn diễn tả. McPhee giải quyết vấn  
đề này như thế nào? Ông viết một bức thư gửi mẹ mình. Ông kể cho bà về  
nỗi khốn khổ mình đang phải chịu đựng, những hy vọng về đề tài sáng tác  
mình đang ấp ủ (một chú gấu), nhưng ông không hề biết phải viết về nó như  
thế nào, và dường như ông không được sinh ra để trở thành một nhà văn.  
Ông muốn làm bà nhận thức được kích cỡ khổng lồ của con gấu, cảm nhận  
được nó lười khủng khiếp đến mức nào khi chỉ thích ngủ 15 tiếng một ngày,  
“và sau đó bạn quay trở lại gạch bỏ dòng chữ “Mẹ thân yêu” cùng tất cả  
những đoạn than vãn rên rỉ, chỉ giữ lại những gì bạn viết về con gấu.”  
Bản thảo đầu tiên của McPhee “cực kỳ bộc phát”. “Rồi bạn bỏ mọi thứ sang  
một bên, vào trong ô tô và lái về nhà. Trên đường trí óc bạn vẫn gắn chặt  
với những câu chữ. Bạn nghĩ về cách tốt hơn để nói lên điều gì đó, một lối  
diễn đạt chuẩn xác để giải quyết một vấn đề nhất định. Không có bản nháp –  
hay nếu như nó không tồn tại – rõ ràng là bạn sẽ không hề nghĩ về cách cải  
thiện nó. Tóm lại, có thể bạn sẽ chỉ thực sự dành hai hay ba tiếng một ngày  
để cầm bút nhưng trí óc của bạn, bằng cách này hay cách khác đang làm  
việc 24 giờ một ngày – vâng, ngay cả khi bạn đang ngủ – nhưng điều đó chỉ  
diễn ra nếu như bạn có một bản nháp hay một phiên bản trước đó. Chỉ khi  
nó tồn tại, việc sáng tác mới thực sự bắt đầu.”  
208  




BÍ QUYẾT HỌC ĐÂU NHỚ ĐÓ  
Đây chính là điểm then chốt: McPhee viết ra những điều “cực kỳ bộc phát”,  
bạn tiếp thu kiến thức theo cách tương tự như thế. Những nỗ lực tìm hiểu  
một tài liệu xa lạ thường gây ra cho bạn cảm giác vụng về và thiếu chuẩn  
xác. Nhưng khi bạn ép trí óc mình cố gắng nắm bắt một điều mới mẻ, tư duy  
của bạn sẽ bắt đầu tự “liên kết” với vấn đề đó. Bạn không cố gắng tư duy  
bằng cách đọc đi đọc lại tài liệu hay thụ động nhìn vào những slide đang  
trình chiếu. Bạn ép trí óc mình làm việc bằng cách nỗ lực tự mình lý giải tài  
liệu theo cách diễn đạt riêng của mình – kết nối các chân lý, khiến chúng trở  
nên sống động, liên hệ chúng với những gì bạn đã biết. Học tập, cũng như  
sáng tác, là một hành vi nỗ lực trong sự cam kết. Vật lộn giải quyết vấn đề  
hóc búa khơi lên trong bạn những hạt mầm sáng tạo, định hướng trí óc bạn  
tìm kiếm những so sánh hay ẩn dụ từ một hoàn cảnh khác bạn đã trải qua,  
những kiến thức có thể được chuyển hóa hay áp dụng ở đây. Nó khiến bạn  
khao khát một giải pháp. Và khi bạn chạm tới giải pháp, nó sẽ hằn sâu vào  
trong trí nhớ của bạn cùng những tri thức và năng lực bạn đã có hơn bất kỳ  
điều gì mà những trang thuyết trình PowerPoint gắn lên não bạn.  
Vậy một suy ngẫm rút ra từ câu chuyện của McPhee: khi bạn muốn trở nên  
điêu luyện trong một lĩnh vực mới, hãy thôi càu nhàu và chinh phục con  
gấu.”  
Suy ngẫm  
Trong chương 2, chúng tôi đã kể về quá trình Mike Ebersold, nhà giải phẫu  
thần kinh tại bệnh viện Mayo sử dụng thói quen nghiền ngẫm để cải thiện  
kỹ năng trong phòng mổ của mình. Suy ngẫm bao gồm các hành vi khôi  
phục ký ức (Mình đã làm gì? Kết quả ra sao?) và kiến tạo một điều mới  
(
Mình có thể làm gì để cải thiện trong lần tới?) cũng như tưởng tượng hình  
dung và diễn tập trong tư duy (Nếu mình thu gọn vết mổ thì sao?). Chính  
thói quen suy ngẫm này đã giúp ông nghĩ ra một phương pháp để xử lý kết  
cấu xoang tinh vi phía sau hộp sọ. Bạn không thể thắt nút vì kết cấu này sẽ  
bẹp và đứt khi bạn tiến hành khâu.  
Vince Dooley, huấn luyện viên đội bóng Georgia Bulldogs (chương 3), đã  
giúp các cầu thủ của mình áp dụng kỹ thuật suy ngẫm và diễn tập trong tư  
duy để nắm bắt các lối chơi và điều chỉnh chúng cho trận đấu vào thứ Bảy  
kế tiếp. David Garman, viên cảnh sát tại Minneapolis (chương 5) đã cải  
thiện những chiến thuật tình báo của mình nhờ suy ngẫm. Tác dụng của  
209  




BÍ QUYẾT HỌC ĐÂU NHỚ ĐÓ  
phương pháp học tập này được minh chứng rõ ràng trong hồi ức cá nhân có  
tên Highest Duty (tạm dịch: Nhiệm vụ tối cao) của Đại úy Chesley  
Sullengurger. “Sully” là phi công đã hạ cánh chiếc phi cơ số hiệu 1549 của  
Không lực Hoa Kỳ một cách thần kỳ trên sông Hudson vào năm 2009. Khi  
đọc tự truyện của ông, nhiều lần chúng ta nhận thấy cách ông trau dồi hiểu  
biết của mình về các chuyến bay và kiểm soát máy bay thông qua các khóa  
huấn luyện, những trải nghiệm cá nhân, và trực tiếp quan sát thao tác của  
những phi công khác. Quá trình này bắt đầu từ những ngày đầy tiên trong  
sự nghiệp khi ông còn lái chiếc máy bay một động cơ chuyên dùng rải chất  
hóa học phục vụ nông nghiệp, và tiếp tục cho đến lúc ông điều khiển những  
chiếc phi cơ chiến đấu. Ông đã nghiên cứu những thảm họa xảy đến với các  
máy bay thương mại, phân tích một số ví dụ về trường hợp hạ cánh của các  
máy bay thương mại; trong quá trình này ông đặc biệt chú ý tới các bài học  
về cao độ, tốc độ và thăng bằng cánh. Sự tiến bộ của Đại úy Sullenberger chỉ  
ra cho chúng ta thấy rằng thói quen suy ngẫm không chỉ đơn thuần là việc  
bạn đánh giá những trải nghiệm của bản thân hay quan sát những kinh  
nghiệm của người khác. Thói quen này chỉ phát huy tác dụng tối đa khi bạn  
gắng sức động não trong quá trình thực hiện các hành vi kiến tạo, tưởng  
tượng và diễn tập trong tư duy.  
Luyện tập công phu  
Khi chúng tôi gặp nhạc công piano Thelma Hunter, bà đang tập bốn bản  
nhạc được viết bởi Mozart, Faure, Rachmanioff và William Bolcom cho màn  
trình diễn giao hưởng sắp tới. Hunter, một phụ nữ 88 tuổi, đã giành giải  
nhất trong một cuộc thi tại New York từ lúc lên năm. Bà tiếp tục sự nghiệp  
biểu diễn từ đó cho tới tận bây giờ. Tuy bà luôn nhấn mạnh mình không  
phải là một thần đồng và cũng không đặc biệt nổi tiếng, nhưng bà thực sự là  
một nhạc sĩ tài năng. Bên cạnh cuộc sống bận bịu để nuôi dưỡng sáu người  
con và chăm sóc chồng mình, bác sĩ phẫu thuật tim Sam, Hunter luôn tìm  
thấy niềm vui trong việc học tập và giảng dạy không ngừng nghỉ, cũng như  
việc biểu diễn piano. Và bà vẫn đang duy trì điều đó, theo đuổi niềm vui  
sống trên những phím đàn.  
Việc bổ sung thêm những tầng ý nghĩa phong phú của quá trình học tập đặt  
trọng tâm vào những phương thức và ví dụ về Hunter cho thấy luyện tập  
một cách kỹ lưỡng có tác dụng tăng cường khả năng tiếp thu và ghi nhớ. Khi  
Hunter nghiên cứu một bản tổng phổ mới, bà luyện cho những ngón tay của  
210  




BÍ QUYẾT HỌC ĐÂU NHỚ ĐÓ  
mình trở nên nhuần nhuyễn về mặt cơ học, đôi tay mình trở nên thính nhạy  
với những âm thanh, đôi mắt mình quen thuộc với mọi nốt trên bản nhạc và  
trí tuệ mình nhận thức được đầy đủ về quá trình tự rèn luyện thông qua các  
bước chuyển.  
Hunter đã nhượng bộ đôi chút trước tuổi tác của mình. Bà chưa từng khởi  
động trước khi biểu diễn, nhưng giờ đây bà đã phải làm thế. “Khả năng của  
tôi không còn tốt như xưa. Giới hạn của tôi đã thu hẹp lại. Nếu như bây giờ  
tôi muốn nhớ lại một điều gì đó thì tôi phải nghĩ về nó. Trước kia tôi chưa  
bao giờ cần làm thế, tôi chỉ tiến hành tuần tự mọi thứ và ký ức về chúng sẽ  
xuất hiện.” Bà hình dung ra bản nhạc và để mặc trí óc mình tự thực hiện  
những ghi chú ngoài lề. “Đôi khi trong lúc luyện đàn tôi đọc to các nốt nhạc,  
‘lên quãng tám ở đoạn này’ nhưng đồng thời mắt tôi cũng tưởng tượng ra vị  
trí của chúng trên bản nhạc.” Bà cũng đưa ra một số nhận định tương đồng  
với ý kiến của John McPhee về quá trình sáng tác văn học. Hunter chia sẻ  
khi bà gần như đã ghi nhớ được toàn bộ bản nhạc, “tôi đang lái xe, và tôi  
cùng lúc có thể nghĩ tới toàn bộ bản nhạc. Tôi suy ngẫm về hình thức của  
nó, như thể tôi là người chỉ huy dàn nhạc: ‘Ồ, sẽ hợp lý hơn nếu tôi chơi  
đoạn này nhanh hơn. Tôi phải luyện tập để chơi nó nhanh hơn.’ Đó là những  
suy nghĩ ở phạm vi rộng hơn, vượt xa khỏi những phím đàn.”  
Hunter tuân thủ chế độ luyện tập hằng ngày, tiến hành tuần tự những bản  
nhạc mới, chậm lại đôi chút để phân tích các đoạn khó, và sau đó kết hợp  
màn trình diễn của các nhạc cụ khác nhau để đồng bộ hóa chúng lại vì giờ  
bà thường biểu diễn cùng một nhạc công cello và một nhạc công vĩ cầm.  
Trong chương 7, chúng tôi đã mô tả nghiên cứu của Anders Ericsson về quá  
trình các chuyên gia xây đắp những thư viện lưu trữ các mô hình tư duy  
thông qua hàng ngàn giờ rèn luyện trong sự công phu và tập trung cao độ.  
Họ có thể triển khai những mô hình này để giải quyết một loạt những tình  
huống khác nhau mà họ phải đối mặt trong lĩnh vực chuyên môn của mình.  
Hunter tường thuật lại những trải nghiệm của mình, những điều dường như  
đã minh chứng rõ ràng cho lý thuyết của Ericsson. Một lần, bà phải ngồi bên  
phím đàn và đặt ra một kế hoạch thao tác cho các ngón tay của mình trong  
các đoạn khó. Kỳ quặc thay, sau một tuần không động đến bản nhạc, bà ngồi  
xuống và chơi lại nó, theo một cách mà bà chưa hề định trước nhưng lại  
mang đến cảm giác hoàn toàn tự nhiên và quen thuộc, bà chia sẻ. Đó là một  
nghịch lý, cho dù không phải là chuyện hoàn toàn kinh ngạc. Bà cho rằng  
211  




BÍ QUYẾT HỌC ĐÂU NHỚ ĐÓ  
tiềm thức của mình, được vun đắp từ nhiều năm dài biểu diễn, có khả năng  
tìm ra một lối chơi uyển chuyển hơn những gì bà đã sắp đặt nhờ hóa giải nó  
trên bàn phím. Nhưng có thể chính sự nỗ lực luyện tập với những phím đàn,  
tương tự như cách McPhee vật lộn với con gấu của mình, đã định hướng  
cho trí óc bà tự sàng lọc những ngăn tủ ký ức của mình để tìm ra một mô  
hình thanh thoát, tự nhiên và thích hợp hơn với mỗi tình huống.  
LỜI KHUYÊN CHO NGƯỜI GIẢNG DẠY  
Trong phần này lại một lần nữa chúng tôi cố gắng thận trọng với tính  
nguyên tắc. Mọi giáo viên đều phải tìm ra phương pháp thích hợp cho lớp  
học của mình nhưng vẫn có một số đặc trưng rất hữu ích. Do vậy dưới đây  
là một số chiến lược cơ bản mà chúng tôi cho rằng sẽ giúp ích rất nhiều  
trong việc cải thiện khả năng tiếp thu của các sinh viên trên lớp. Đó là  
những bản mô tả ngắn gọn về những phương pháp tương tự mà một số giáo  
viên vẫn đang tiến hành. Từ những đề xuất và ví dụ đó, chúng tôi hy vọng  
bạn sẽ tự điều chỉnh và tìm ra cho mình những kế hoạch thực tiễn.  
Giải thích cho sinh viên quá trình học hỏi diễn ra như thế nào  
Nhiều sinh viên bị ám ảnh bởi những suy nghĩ lệch lạc và có ảo tưởng về sự  
tiếp thu. Chính điều này đã khiến họ đưa ra những lựa chọn sai lầm trong  
việc chấp nhận những rủi ro về mặt tư duy cũng như thời điểm và cách thức  
học tập. Vì vậy, người giảng dạy cần đảm nhiệm vai trò giải thích cho các  
sinh viên của mình những thực nghiệm đã đưa ra các phát hiện mới về  
phương pháp học tập, nhờ thế mà sinh viên có thể tự điều chỉnh quá trình  
rèn luyện của chính mình.  
Cụ thể, sinh viên cần được giúp đỡ để có thể nhận thức được những ý tưởng  
nền tảng dưới đây:  



Một số khó khăn mà người học phải đối mặt trong quá trình học tập có thể giúp họ tiếp thu tốt  
hơn và ghi nhớ lâu hơn.  
Khi kiến thức được tiếp thu một cách dễ dàng, nó thường trở nên hời hợt và có thể bị lãng quên  
sau một khoảng thời gian ngắn.  
Không phải tất cả những năng lực trí tuệ của con người đều đã được định sẵn và không thể thay  
đổi. Kỳ thực, khi việc tiếp thu đòi hỏi nhiều nỗ lực từ người học, nó sẽ tạo nên những biến đổi  
trong não bộ, thiết lập những liên kết mới và tăng cường khả năng tư duy của họ.  
212  




BÍ QUYẾT HỌC ĐÂU NHỚ ĐÓ  



Bạn học tốt hơn khi bạn cố xoay xở với những vấn đề mới trước khi được chỉ dẫn cách giải quyết,  
chứ không phải như mọi người vẫn hay suy nghĩ theo hướng ngược lại.  
Để đạt tới sự điêu luyện trong bất kỳ lĩnh vực nào, bạn phải gắng sức vượt lên trình độ hiện tại  
của chính mình.  
Đó là lẽ tự nhiên khi những nỗ lực thường kết thúc bằng sự thất bại, nhưng những bước lùi đó lại  
mang đến cho bạn thông tin thiết yếu hỗ trợ quá trình điều chỉnh các chiến lược học tập, nhờ đó,  
bạn có thể đạt tới trình độ uyên bác.  
Những chủ đề trên đã được đan cài xuyên suốt cuốn sách cũng như được  
thảo luận cụ thể chuyên sâu trong chương 4 và chương 7.  
Hướng dẫn sinh viên học tập thế nào cho hiệu quả  
Nhìn chung sinh viên hiếm khi nhận được chỉ dẫn về cách thức học tập, và  
nếu có thì thường là những lời khuyên sai lầm. Vì thế, họ đổ xô vào những  
hoạt động còn xa mới đạt tới sự tối ưu, như đọc lại giáo trình, ôn luyện tập  
trung dồn dập và nhồi nhét kiến thức.  
Trong phần mở đầu của chương này, chúng tôi đã trình bày những chiến  
lược học hỏi hiệu quả. Sinh viên sẽ gặt hái được nhiều lợi ích từ các giáo  
viên, những người cung cấp cho họ những hiểu biết thấu đáo về các chiến  
lược này và khuyến khích họ duy trì chúng đủ lâu để nhận thấy những tác  
dụng chúng mang lại, những điều ban đầu tưởng chừng như khá khó tin.  
Tạo ra những thử thách trong lớp học  
Áp dụng chế độ kiểm tra thường xuyên trong bất kỳ tình huống nào cho  
phép để giúp sinh viên củng cố kiến thức và ngăn chặn quá trình quên lãng.  
Thiết lập những nguyên tắc hợp lý dễ chấp nhận với các sinh viên và chính  
bạn. Sinh viên dễ chấp nhận các bài kiểm tra hơn khi họ có thể dự đoán  
được nội dung kiểm tra và chắc chắn kết quả của từng bài kiểm tra đơn lẻ  
không ảnh hưởng nhiều tới kết quả xếp hạng học tập của họ. Giáo viên nhận  
thấy việc kiểm tra hợp lý hơn khi nó được tiến hành đơn giản, nhanh chóng.  
(
Cân nhắc cách thức tiến hành của Kathleen McDermott mà chúng tôi sẽ  
tường thuật trong phần dưới đây làm một ví dụ. Bà sử dụng hệ thống câu  
hỏi hằng ngày để kiểm tra khả năng tiếp thu và ghi nhớ của sinh viên trong  
các lớp đại học của mình.)  
213  




BÍ QUYẾT HỌC ĐÂU NHỚ ĐÓ  
Thiết kế các công cụ học tập kết hợp chặt chẽ các phương pháp rèn luyện có  
tính gợi nhớ, sáng tạo, và diễn giải chi tiết. Đó có thể là những bài tập đòi  
hỏi sinh viên phải đầu tư nhiều nỗ lực để giải quyết một dạng toán mới  
trước khi tới lớp, nơi mà họ được chỉ dẫn cách giải; những bài luyện mà  
sinh viên có thể sử dụng để ôn lại kiến thức đã học và kiểm tra lại những  
đánh giá của họ về những gì họ hiểu và không hiểu; những bài luận yêu cầu  
sinh viên phản ánh suy nghĩ của mình về tài liệu được trình bày trong bài  
học lần trước và liên hệ nó với những kiến thức khác hay với những lĩnh  
vực khác trong đời sống thường nhật của họ; những bài tập yêu cầu sinh  
viên đưa ra nhận định ngắn nhằm tóm tắt các ý tưởng chủ chốt trong một  
tài liệu học tập vừa được trình bày trong sách giáo khoa hay bài giảng trên  
lớp.  
Tính điểm của các bài kiểm tra vấn đáp hay các bài luyện vào hệ thống điểm  
của toàn bộ khóa học, cho dù chỉ với một hệ số rất thấp. Sinh viên tại các  
lớp học mà điểm của các bài luyện ảnh hưởng đến điểm của khóa học có kết  
quả học tập tốt hơn so với những sinh viên tại các lớp học cũng thực hiện  
các bài ôn luyện nhưng không ảnh hưởng đến kết quả cuối kỳ.  
Thiết kế hệ thống câu hỏi kiểm tra và bài tập có phạm vi bao trùm những  
khái niệm và kiến thức đã được trình bày trong phần trước của học kỳ, để  
sinh viên được gợi nhớ và tích lũy lại kiến thức thông qua quá trình luyện  
tập, xây dựng những mô hình tư duy phức tạp hơn, củng cố năng lực nhận  
thức, và trau dồi vốn hiểu biết về mối quan hệ giữa các quan niệm hay hệ  
thống kiến thức. (Tìm đọc trong chương 2 ví dụ về cách thức Andy Sobel áp  
dụng vào những bài kiểm tra tích lũy với hệ số điểm thấp trong các khóa  
học Kinh tế chính trị trình độ Đại học của mình.)  
Tạo khoảng cách thời gian hợp lý, đan xen và đa dạng hóa các đề tài và dạng  
thức bài tập được giới thiệu trên lớp để sinh viên có thể rèn luyện khả năng  
thay đổi các phương pháp một cách thường xuyên mỗi khi họ phải “tải lại”  
những kiến thức đã biết về mỗi đề tài và nhận ra tài liệu mới có mối liên hệ  
hay sự khác biệt gì với chúng.  
Công khai minh bạch  
Giúp sinh viên của bạn hiểu bạn đã kết hợp những trở ngại vào trong những  
bài học như thế nào và tại sao bạn lại làm thế. Những phương pháp học tập  
này gây ra một số khó khăn hay vài sự thất vọng, hãy cởi mở với sinh viên  
214  




BÍ QUYẾT HỌC ĐÂU NHỚ ĐÓ  
về chúng và giảng giải cho họ vì sao chúng vẫn đáng để họ duy trì. Bạn nên  
lưu ý họ về tiểu sử của Micheal Young, người sinh viên trường Y đã được  
nhắc tới trong phần trước của chương này. Anh đã mang đến những mô tả  
sống động về những khó khăn và lợi ích cuối cùng trong quá trình áp dụng  
những chiến lược học tập này.  
Mary Pat Wenderoth, giảng viên bộ môn sinh học, Đại học Washington  
Mary Pat Wenderoth đưa những khó khăn vào trong lớp học của mình để  
giúp sinh viên nắm vững kiến thức của môn học. Bà cũng tiến hành các  
chiến lược giúp sinh viên học cách kiểm soát quá trình tiếp thu kiến thức  
một cách hiệu quả – để họ có thể hình dung về việc nâng cao năng lực của  
mình trong lĩnh vực chuyên môn. Theo đó bà còn giải quyết một chướng  
ngại khác nữa, đó là trợ giúp các sinh viên học cách đánh giá mức độ nắm  
bắt tài liệu khóa học dựa theo nguyên tắc phân loại của Bloom, cũng như  
nâng cao trình độ phân tích và đánh giá của họ.  
Có sáu mức độ trong hệ thống phân loại nhận thức của Bloom. Hệ thống này  
được phát triển vào năm 1956 bởi một ủy ban giáo dục mà nhà tâm lý học  
Benjamin Bloom làm chủ tọa. Sáu mức độ này bao gồm: tiếp thu các kiến  
thức (trình độ cơ bản nhất) để phát triển nhận thức về các hiện tượng và  
khái niệm nền tảng, ứng dụng kiến thức để giải quyết các vấn đề, phân tích  
khái niệm và các mối quan hệ để đưa ra các kết luận, tổng hợp kiến thức và  
khái niệm theo những cách thức mới mẻ và trình độ tinh vi nhất là sử dụng  
tri thức để đánh giá các ý kiến và quan điểm dựa trên các chứng cứ và tiêu  
chuẩn khách quan.  
Sau đây là một vài trong số các phương pháp chính mà Wenderoth sử dụng.  
Cởi mở và công khai. Ban đầu, Wenderoth cho các sinh viên biết về tác dụng  
của các bài kiểm tra, nguyên lý về những khó khăn đáng mong muốn, và  
những mối nguy hại đến từ “ảo tưởng lầm lạc về sự hiểu biết”. Bà hứa sẽ  
thiết kế tài liệu giảng dạy bộ môn tâm lý học của mình một cách rõ ràng dễ  
hiểu và đưa ra mô hình mẫu về các nguyên tắc này tại lớp học. Như bà vừa  
mới giải thích cho chúng tôi: “Mục đích của các bài kiểm tra là làm cho khối  
lượng kiến thức bạn tiếp thu được bằng cách tự kiểm tra lớn hơn so với chỉ  
đọc giáo trình một cách đơn thuần.”  
215  




BÍ QUYẾT HỌC ĐÂU NHỚ ĐÓ  
Tôi không thể kể hết cho bạn đã bao nhiêu lần các sinh viên tới gặp tôi và  
chỉ cho tôi thấy sách giáo khoa của họ. Đó là những cuốn sách được đánh  
dấu nổi bật bởi bốn màu sắc khác nhau. Tôi nói với họ: “Tôi có thể nói em  
đã rất chăm chỉ và em thực sự rất muốn trở thành một sinh viên thành công  
trong lớp này vì em có đầy những màu xanh, vàng, cam, và lục đánh dấu  
trên sách của mình.” Và rồi tôi phải cố gắng thuyết phục họ rằng nếu họ còn  
làm điều này thêm bất kỳ một lần nào nữa thì đó thực sự là một sự phí  
phạm thời gian. Họ nói: “Sao lại có thể như thế?” và tôi trả lời: “Điều em  
phải làm là chỉ đọc ít lần và sau đó tự kiểm tra mình về những kiến thức đã  
đọc,” nhưng họ vẫn chưa biết thực hiện điều đó như thế nào.  
Bởi vậy tôi làm mẫu về quá trình này cho họ trên lớp. Cứ mỗi năm phút tôi  
lại đưa ra một câu hỏi về tài liệu chúng tôi vừa thảo luận, và tôi có thể nhận  
thấy họ bắt đầu nghiên cứu lại những ghi chú của mình. Tôi nói: “Dừng lại.  
Đừng nhìn vào ghi chú của các em. Hãy dành một phút để tự mình nghĩ về  
nó.” Tôi giúp sinh viên hình dung bộ não của chúng ta cũng giống như một  
khu rừng, và ký ức của bạn đang ở đâu đó trong khu rừng này. Bạn đang ở  
đây, và ký ức của bạn thì ở kia. Bạn càng mở đường đến với ký ức đó nhiều  
lần thì con đường đó càng được gia cố vững chắc hơn, nhờ đó bạn sẽ dễ  
dàng tìm lại được ký ức này hơn nếu sau này bạn lại cần đến nó. Nhưng nếu  
bạn quay lại với những ghi chú thì nghĩa là bạn đã chặn đứng hành trình.  
Bạn không tự mình khám phá ra nó nữa mà do ai đó đã chỉ đường cho bạn.  
Trong nhiều lần khác, Wenderoth nêu ra một câu hỏi trước cả lớp và bảo họ  
suy nghĩ về nó. Bà yêu cầu sinh viên viết ba đáp án có thể lên phần trên của  
mặt trước tấm bảng rồi bỏ phiếu cho câu trả lời mà họ cho là đúng bằng  
cách giơ số ngón tay tương ứng với số thứ tự của đáp án được viết trên  
bảng. Sau đó, bà sẽ hướng dẫn họ tìm một ai đó với số ngón tay giơ lên khác  
với họ và thảo luận với nhau để tìm ra ai là người có câu trả lời đúng.  
Wenderoth mang đến cho sinh viên của mình một cách nhìn mới về quá  
trình học hỏi, cũng như một vốn từ mới để miêu tả những thất bại. Khi sinh  
viên trượt một kỳ thi, họ thường viện cớ đề bài bao gồm các câu hỏi quá hóc  
búa. Bà nói, khi một sinh viên đổ lỗi cho đề thi, đó không phải là một lý do  
hợp lý để giải quyết vấn đề. Nhưng giờ đây, các sinh viên đến gặp bà sau khi  
nhận được kết quả thi đáng thất vọng và nói: “Em đã nhầm tưởng về vốn  
hiểu biết của mình. Làm thế nào để em có thể khắc phục được nó?” Đó mới  
là vấn đề Wenderoth có thể giúp.  
216  




BÍ QUYẾT HỌC ĐÂU NHỚ ĐÓ  
Nhóm kiểm tra. Wenderoth đã chuyển hình thức “học tập theo nhóm” giữa  
các sinh viên trong lớp thành “kiểm tra theo nhóm.” Trong một nhóm học  
tập, ai biết nhiều nhất sẽ là người phát biểu nhiều nhất và những người còn  
lại lắng nghe. Hình thức này chú trọng việc nâng cao khả năng ghi nhớ mọi  
thứ. Tuy nhiên, trong một nhóm kiểm tra, tất cả mọi người cùng vật lộn với  
một câu hỏi mà không được mở sách giáo khoa. “Mỗi người lại có một chút  
thông tin, và bạn thảo luận với các bạn học để tìm ra đáp án.” Trọng tâm ở  
đây là kỹ năng tìm tòi khám phá và nhận thức vấn đề.  
Wenderoth sẽ hỏi các sinh viên trong một nhóm kiểm tra xem còn khái  
niệm nào họ cảm thấy chưa thực sự hiểu không. Sau đó bà sẽ gọi một sinh  
viên lên bảng và yêu cầu người này cố gắng giải thích khái niệm. Khi sinh  
viên này đang chật vật với khái niệm, có thể bằng cách chắp vá những mẩu  
thông tin liên quan đến đáp án mà cô biết, bà hướng dẫn những người còn  
lại trong nhóm kiểm tra cô bằng các câu hỏi. Đáp án của những câu hỏi này  
sẽ định hướng cho cô tới khái niệm rộng hơn. Trong suốt quá trình đó, mọi  
quyển sách giáo khoa đều đóng.  
Nhớ lại kiến thức một cách tự do. Wenderoth giao cho các sinh viên của  
mình dành mười phút cuối mỗi ngày để ngồi viết lại mọi điều họ có thể nhớ  
từ buổi học lên một trang giấy trắng. Họ phải ngồi đó trong vòng mười  
phút. Bà cảnh báo trước rằng làm điều đó không hề dễ chút nào, họ sẽ cạn  
kiệt ý tưởng sau hai phút, nhưng họ sẽ ghi nhớ chúng. Hết mười phút, họ  
mở lại những ghi chú đã học trên lớp và kiểm tra xem họ đã nhớ được gì và  
bỏ quên điều gì, và tập trung vào phần kiến thức mà họ đã quên. Những  
thông tin họ lượm lặt được từ bài tập này định hướng cho họ thực hiện việc  
ghi chú và thiết kế những câu hỏi cho bài học tới. Wenderoth nhận thấy  
rằng những bài tập cho phép sinh viên tự do nhắc lại kiến thức này sẽ giúp  
họ nhớ lại kiến thức và phát triển nhận thức về mối tương quan giữa các  
khái niệm trong tài liệu lên một trình độ phức tạp hơn.  
Bảng tổng kết. Vào thứ Hai hằng tuần, các sinh viên của Wenderoth được  
yêu cầu nộp lại một trang viết về một số khía cạnh nhất định. Họ minh họa  
kiến thức đã học trong tuần trước đó trên một mặt giấy duy nhất bằng  
những họa đồ với các chú giải về những ý chính, mũi tên và đồ thị. Bà đang  
giảng dạy bộ môn sinh lý, một môn học về cách thức vận hành của mọi thứ,  
do đó những bản tổng kết được thiết kế dưới dạng những trang bìa khổ  
rộng kín đặc các chú thích, ô chữ, mũi tên và hình vẽ. Những trang minh họa  
217  




BÍ QUYẾT HỌC ĐÂU NHỚ ĐÓ  
này giúp các sinh viên của bà tổng hợp những thông tin đã học trong một  
tuần và biết cách liên kết các hệ thống với nhau: “Cái này dẫn tới cái này, cái  
này nảy sinh cái kia, cái kia phản ứng lại với những cái khác. Chúng tôi rất  
hay sử dụng ký hiệu mũi tên trong môn sinh lý học. Các sinh viên có thể  
cùng làm chung với nhau, tôi không thấy có vấn đề với điều đó. Quan trọng  
là trang tổng kết họ mang tới phải do chính họ làm.”  
Những đoạn kiểm tra kiến thức. Theo thường lệ, vào thứ Sáu, nếu như  
không cảm thấy mình đang đặt quá nhiều gánh nặng lên các sinh viên,  
Wenderoth sẽ giao cho họ viết những đoạn văn trình bày thành quả học tập  
với hệ số điểm rất thấp. Trong đó, bà đặt ra một câu hỏi và yêu cầu sinh  
viên chuẩn bị một câu trả lời trong khoảng năm hay sáu câu. Một câu hỏi có  
thể là “ống dạ dày giống với hệ tiêu hóa như thế nào?” hay “Bạn vừa được  
trả lại bài kiểm tra, lần tới bạn sẽ làm gì khác?” Mục đích của bà là khuyến  
khích các sinh viên nhớ lại và suy ngẫm để có thể lưu giữ kiến thức đã học  
trong tuần trước khi nó bị mất dấu giữa vô vàn những mối quan tâm và xao  
lãng khác trong đời sống tại trường đại học. “Qua nhiều năm tôi đã nhận  
thấy một điều rằng, nếu như tôi không làm bất kỳ điều gì trước kỳ thi, họ sẽ  
không động đậy cho đến tận hôm trước ngày thi.” Những đoạn kiểm tra  
kiến thức cũng cho những sinh viên ưu tú trong lớp khoa học của bà cơ hội  
rèn luyện khả năng viết một đoạn văn xuôi rõ ràng. Bà đọc những câu trả  
lời từ đầu đến cuối và quyết định bình luận về chúng trong lớp học để các  
sinh viên biết rằng bà đã đọc các đáp án của họ.  
Hệ thống phân loại trình độ hiểu biết của Bloom. Để giảm bớt tính trừu  
tượng trong hệ thống phân loại của Bloom, Wenderoth đã chuyển thể kiến  
thức bà giảng dạy trên lớp thành nhiều trình độ khác nhau của hệ thống  
phân loại trên cùng một bản đáp án cho các bài kiểm tra. Tức là đối với mỗi  
câu hỏi được đưa ra, bà đều cung cấp các câu trả lời khác nhau tương ứng  
với mỗi trình độ: một đáp án phản ánh trình độ ở mức độ tiếp thu, một đáp  
án tỉ mỉ hơn phản ánh trình độ hiểu biết thấu đáo, một đáp án phức tạp hơn  
nữa cho thấy trình độ phân tích, v. v... Khi sinh viên nhận lại bài kiểm tra, họ  
cũng nhận được đáp án và được yêu cầu xác định xem những câu trả lời của  
mình nằm ở mức độ nào trên thang phân loại cũng như nghĩ về những điều  
họ cần biết để có thể đưa ra đáp án ở một trình độ tiếp thu cao hơn.  
Thu hẹp khoảng cách thành tích trong các bộ môn khoa học. Wenderoth và  
các đồng nghiệp của bà đã tiến hành thí nghiệm với cơ cấu lớp học và  
218  




BÍ QUYẾT HỌC ĐÂU NHỚ ĐÓ  
những nguyên tắc học tập chủ động để rút ngắn khoảng cách thành tích  
trong các bộ môn khoa học. Những sinh viên không được chuẩn bị kỹ lưỡng  
hiếm khi sống sót qua các kỳ thi đầu vào của những khóa đào tạo khoa học.  
Vì thế, ngay cả những sinh viên sở hữu niềm yêu thích và năng lực, những  
điều sẽ dẫn họ tới sự nghiệp nghiên cứu thành công, cũng không bao giờ  
bước qua được cánh cửa đó. Vì giáo dục bậc trung học hay đời sống gia đình  
không dạy cho những sinh viên này cách để thành công trong những môi  
trường học thuật đầy tính thử thách như thế.  
“Với hầu hết những người đã đạt được thành tựu nhất định trong sự nghiệp  
khoa học như chúng tôi,” Wenderoth chia sẻ, “bất cứ khi nào chúng tôi vấp  
ngã, xung quanh luôn có một ai đó sẵn sàng giúp đỡ chúng tôi, hay nói với  
chúng tôi: ‘Đó là cách bạn đứng lên sau cú ngã.’ Bạn được dạy rằng khi có  
điều gì đó không tốt xảy ra, bạn vẫn tiếp tục cố gắng. Bạn phải kiên trì.”  
Trong những thí nghiệm của họ, Wenderoth và các đồng nghiệp của mình  
đã so sánh những kết quả thu được từ các khóa học có “cơ cấu tổ chức ở  
trình độ thấp” (bài giảng được trình bày theo hình thức truyền thống và các  
bài kiểm tra giữa kỳ và cuối kỳ tính điểm hệ số cao) với các khóa học có “cơ  
cấu tổ chức ở trình độ cao” (các bài tập tính điểm hệ số thấp được tiến hành  
hằng tuần và hằng ngày để sinh viên liên tục có cơ hội luyện tập kỹ năng  
phân tích, một kỹ năng rất cần thiết để họ có thể làm tốt các bài kiểm tra).  
Họ cũng dạy sinh viên về tầm quan trọng của việc có một “tư duy cầu tiến”  
(
xem lại tác phẩm của Carol Dweck, đã được thảo luận trong Chương 7) –  
tức là, học tập là một công việc đầy gian khó và chính những nỗ lực vượt  
qua gian khó đó thúc đẩy năng lực trí tuệ phát triển.  
Kết quả? Những lớp học có cơ cấu ở trình độ cao có tỷ lệ sinh viên trượt kỳ  
thi đầu vào môn sinh học thấp hơn một cách đáng kể so với các lớp học có  
cơ cấu ở trình độ thấp – thu hẹp khoảng cách giữa các sinh viên chưa được  
chuẩn bị kỹ càng với những bạn được chuẩn bị tốt hơn. Các sinh viên thuộc  
nhóm thứ nhất lại cho kết quả kiểm tra ở trình độ cao hơn tính theo thang  
điểm của Bloom so với nhóm thứ hai. Tuy nhiên, vấn đề ở đây không chỉ là  
liệu sinh viên có hoàn thành các bài tập thực hành hay không. Tại các lớp  
học mà điểm số từ các bài tập được tính vào kết quả đánh giá xếp hạng cho  
toàn khóa học, cho dù với hệ số rất thấp, sinh viên thành công hơn xét trên  
cả khóa học so với sinh viên tại các lớp cũng tiến hành các bài tập tương tự  
nhưng không được tính điểm.  
219  




BÍ QUYẾT HỌC ĐÂU NHỚ ĐÓ  
“Chúng tôi nói chuyện với sinh viên thế nào là các thói quen trong tư duy,”  
Wenderoth kể lại. “Đó là sự rèn luyện trí óc mà bạn bắt buộc phải có để đạt  
tới thành công trong lĩnh vực khoa học. Họ chưa bao giờ nghĩ về điều đó,  
rằng mọi sự rèn luyện đều cần được trau dồi mở mang. Chúng tôi dạy họ  
suy nghĩ như những chuyên gia mà họ muốn trở thành. Và khi họ thất bại,  
chúng tôi chỉ cho họ cách đứng dậy lần nữa.”  
Michael D. Matthews, Giảng viên Tâm lý học, Học viện quân sự Hoa Kỳ  
tại West Point  
Bộ môn triết học giáo dục tại West Point được sáng lập dựa trên một hệ  
thống giảng dạy có tên gọi là phương pháp Thayer và được phát triển từ  
gần 200 năm trước bởi một sĩ quan quản lý học viện tên Sylvanus Thayer.  
Phương thức này cung cấp cho mỗi khóa học những mục tiêu học tập cụ  
thể, phân công trách nhiệm cho mỗi sinh viên trong việc đáp ứng những  
mục tiêu đó, và kết hợp các câu hỏi vấn đáp cũng như trả lời miệng vào  
những buổi học trên lớp.  
Thứ hạng của sinh viên trong học viện được xác định dựa trên ba nội dung  
huấn luyện chính: học thuật, quân sự, và thể chất. Mike Matthews là một  
giảng viên bộ môn tâm lý học ứng dụng trong các ngành kỹ thuật tại học  
viện, ông cho biết sinh viên phải nhồi nhét một khối lượng học tập khổng lồ,  
lớn hơn rất nhiều so với số giờ mỗi ngày họ có thể dành cho việc học. Để có  
thể tồn tại ở học viện, các học viên tại West Point phải phát triển khả năng  
nhắm trúng những mục đích thiết yếu và bỏ những điều còn lại bên lề  
đường. “Ở đây các sinh viên phải bận rộn đáp ứng những kỳ vọng lớn trên  
nhiều phương diện,” Matthew nói. Nghe có vẻ choáng váng, nhưng kỳ thực  
Matthews sẽ nói với một sinh viên rằng: “Nếu em đã đọc hết từng chữ một  
trong chương này thì cách học của em không lấy làm hiệu quả lắm.” Vấn đề  
ở đây không phải là “mở to mắt lướt qua hết từng từ”, bạn phải bắt đầu  
bằng những câu hỏi, và đọc để tìm kiếm đáp án.  
Matthews hầu như không hoặc rất hiếm khi giảng bài trên lớp. Buổi học bắt  
đầu với một câu hỏi về đối tượng kiến thức mà ông đã giao cho sinh viên  
đọc trước. Từ đó, trong nhiều ngày, các sinh viên lần lượt “lên bảng”. Các  
phòng học đều gắn bảng trên bốn bức tường, và một nhóm sinh viên được  
cử lên đứng trước mỗi tấm bảng đen để cộng tác với nhau cùng trả lời một  
câu hỏi được đặt ra bởi giáo viên. Đó là những câu hỏi ở trình độ cao hơn  
220  




BÍ QUYẾT HỌC ĐÂU NHỚ ĐÓ  
những câu hỏi thường ngày, đòi hỏi sinh viên phải kết hợp các kiến thức  
thu được từ việc đọc trước và áp dụng chúng ở trình độ khái niệm. Mỗi  
nhóm chọn ra một sinh viên để trả lời miệng trước cả lớp, diễn giải đáp án  
mà cả nhóm đưa ra, và sau đó thành quả của cả nhóm sẽ được đánh giá. Tất  
cả các buổi thảo luận của cả lớp tập trung vào những vấn đề có tính cấu  
trúc, chứ không phải những hiện tượng cụ thể, và trong những ngày các  
sinh viên không phải lên bảng, họ tiến hành những hình thức luyện tập  
khác, thuyết trình hay làm việc nhóm. Mục đích của những hoạt động này là  
nâng cao khả năng nhận thức và phát biểu một cách lưu loát những khái  
niệm ở phạm vi rộng hơn, nền tảng của vấn đề đang được nghiên cứu.  
Những mục tiêu học tập rõ ràng được đặt ra trước mỗi buổi học kết hợp với  
kiểm tra hằng ngày cùng phương pháp chủ động giải quyết vấn đề và thông  
tin phản hồi khiến cho sinh viên trở nên tập trung, và học tập chăm chỉ hơn.  
Một trong số những kỹ năng quan trọng nhất được đào tạo tại West Point  
lại được tiếp thu ngoài phạm vi lớp học: làm thế nào để ngắm góc phương  
vị. Kỹ năng này được sử dụng để xác định phương hướng trên những vùng  
đất xa lạ. Bạn trèo lên một cái cây hay một vùng đất cao nhất định và nhìn  
về một cột mốc ở phía xa mà bạn đang đi tới. Với la bàn trong tay, bạn ghi  
chú lại xem cột mốc của bạn chệch đi bao nhiêu độ so với hướng chính Bắc.  
Rồi bạn tụt xuống bụi cây và tiếp tục đi về hướng đó. Thỉnh thoảng bạn  
dừng lại theo một chu kỳ nhất định để ngắm góc phương vị và chắc chắn  
rằng mình vẫn đang đi đúng hướng. Việc kiểm tra vấn đáp cũng giống như  
bạn đang ngắm góc phương vị trong lớp: bạn có đang nắm bắt đúng những  
lĩnh vực kiến thức mà bạn đang cố gắng cải thiện?  
Matthews có cơ hội được nhìn thấy hai trong số các sinh viên của mình  
nhận học bổng Rhodes. Gần đây nhất là học viên Kiley Hunkler (hiện là  
Thiếu úy Hunkler). Hunkler sẽ học hai năm tại Đại học Oxford và sau đó sẽ  
được tuyển vào trường Y John Hopkins. Chính Hunkler đã đề cập tới ngắm  
góc phương vị trong cuộc nói chuyện với chúng tôi. “Mọi điều bạn làm trong  
môi trường học thuật đều xoay quanh việc bạn tự chịu trách nhiệm với bản  
thân, tự khám phá ra con đường tới mục tiêu của riêng mình,” cô chia sẻ.  
Như kỳ thi đầu vào của trường Y chẳng hạn. Kỳ thi này bao gồm bốn phần  
chính: kỹ năng đọc, kiến thức hóa học, kỹ năng thể chất và kỹ năng viết.  
Hunkler xây dựng trong đầu mình những mục tiêu học tập cho mỗi đơn vị  
kiến thức mà cô cho là quan trọng nhất và tiến hành giải đáp chúng ngay  
221  




BÍ QUYẾT HỌC ĐÂU NHỚ ĐÓ  
trong lúc nghiên cứu tài liệu. “Cứ ba ngày tôi lại làm một bài kiểm tra, để  
xem tôi đã làm gì sai và điều chỉnh lại.” Cô đang ngắm góc phương vị của  
mình. “Nhiều sinh viên học tập hàng tháng trời, cố gắng nhớ lại mọi thứ,  
nhưng tôi chú trọng việc hiểu đúng khái niệm hơn. Bởi vậy, phép kiểm tra  
bằng góc phương vị của tôi là câu hỏi này đề cập đến vấn đề gì, chủ đề ở  
phạm vi rộng hơn là gì, và nó có phù hợp với những gì tôi đã viết trong dàn  
ý của mình về chương này hay không.”  
Một trong số những tác giả của cuốn sách này (Roediger) đã học trung học  
tại Học viện quân sự Riverside ở Gainesville, Georgia. Riverside sử dụng  
một mô hình tương tự như phương pháp Thayer: hằng ngày sinh viên làm  
các các bài kiểm tra, các dạng toán, hay bài tập ngay trên lớp. Phạm vi trình  
độ của các học viên trẻ tuổi ở đây đa dạng hơn nhiều so với những học viên  
tinh nhuệ của Học viện quân sự Hoa Kỳ tại West Point, nhưng phương pháp  
Thayer vẫn phát huy tác dụng. Thực tế, những phương pháp như thế này  
yêu cầu học sinh tham gia vào các hoạt động hằng ngày trên lớp, do vậy đặc  
biệt hữu ích với những học sinh không tự giác học tập ngoài phạm vi lớp  
học. Phương pháp Thayer là một sự khuyến khích mạnh mẽ cho sinh viên  
duy trì mô hình học tập này, cũng như thống nhất với những gì Mary Pat  
Wenderoth (được đề cập đến ở trên) đã phát hiện ra trong những nghiên  
cứu thực nghiệm của mình: những buổi học với cơ cấu ở trình độ cao giúp  
những sinh viên chưa từng sử dụng các phương pháp và thói quen học tập  
có cơ hội phát triển chúng và thành công trong những môi trường học tập  
khắc nghiệt.  
Kathleen McDermott, Giảng viên Tâm lý học, Đại học Washington ở St.  
Louis  
Kathleen McDemott thường xuyên tiến hành các bài kiểm tra hệ số thấp  
trong một chương trình đào tạo bậc đại học về khả năng tiếp thu và ghi nhớ  
của 25 sinh viên trong lớp. Các bài kiểm tra được tiến hành hai lần một tuần  
trong vòng 14 tuần, không có các bài kiểm tra giữa kỳ và cuối kỳ. Các câu  
hỏi đều nằm trong phạm vi bài giảng, bài đọc hay cả hai. Nếu các sinh viên  
đã hiểu tài liệu, họ sẽ trả lời đúng cả bốn câu hỏi, nhưng họ sẽ phải suy nghĩ  
kỹ mới có thể làm được điều đó. Mọi kiến thức đã trình bày trong khóa học  
đều được đưa vào bài kiểm tra, và đôi khi bà cũng kiểm tra kiến thức đã học  
từ trước mà bà cảm thấy sinh viên chưa thực sự hiểu đầy đủ và cần được ôn  
lại.  
222  




BÍ QUYẾT HỌC ĐÂU NHỚ ĐÓ  
McDermott quy định rõ ràng các nguyên tắc cơ bản ngay từ đầu học kỳ. Bà  
trình bày các nghiên cứu về quy trình học tập và tác dụng của hệ thống  
kiểm tra cũng như lý giải vì sao chúng hữu ích, ngay cả nếu các sinh viên  
không hề cảm thấy chúng hữu ích cho họ. Sinh viên được phép không tham  
gia bốn bài kiểm tra trên toàn bộ học kỳ. Đổi lại, sinh viên không cần lấy lý  
do cho những lần vắng mặt và không được làm bù các bài kiểm tra đã bỏ lỡ.  
Ban đầu các sinh viên không lấy làm hứng thú với chế độ kiểm tra, và trong  
vài tuần đầu tiên của học kỳ, McDermott nhận được thư điện tử từ sinh  
viên, trong đó họ giải thích vì sao họ vắng mặt và bà nên cho phép họ làm  
bù bài kiểm tra họ đã bỏ lỡ. Bà lặp lại: bốn lần vắng mặt tự do, không kiểm  
tra bù.  
McDermott cho rằng các bài kiểm tra khích lệ sinh viên đến lớp. Thêm vào  
đó, hằng ngày họ đều có cơ hội nâng cao điểm số nếu như họ trả lời đúng cả  
bốn câu hỏi. Gần hết học kỳ, các sinh viên của bà cho biết những bài kiểm  
tra đã giúp họ theo sát tiến độ khóa học và phát hiện ra khi nào họ đang đi  
lệch hướng và cần trau dồi thêm.  
“Bí quyết trong quá trình thực hiện các bài kiểm tra là thiết kế chúng dựa  
trên nguyên tắc nền tảng: rõ ràng cho các sinh viên và dễ quản lý cho các  
giáo viên,” McDermott chia sẻ. “Là một sinh viên hoặc là bạn đến lớp và làm  
bài kiểm tra hoặc là không. Đối với giáo viên, họ không bị phiền nhiễu bởi  
các bài kiểm tra bù.”  
Các bài kiểm tra chiếm tổng cộng 20% số điểm của sinh viên trên toàn khóa  
học. Ngoài ra, McDermott tổ chức hai bài kiểm tra giữa kỳ và một bài thi  
cuối kỳ. Hai bài kiểm tra sau có tính tích lũy. Các bài kiểm tra này củng cố  
kiến thức bằng cách yêu cầu sinh viên ôn tập theo hình thức ngắt quãng.  
Trường Công lập Columbia, bang Illinois  
Như đã đề cập đến trong chương 2, chúng tôi đã làm việc với các giáo viên  
trong một trường trung học ở Columbia, Illinois để kiểm chứng tác dụng  
của việc kết hợp các bài kiểm tra hệ số thấp vào chương trình đào tạo. Các  
giáo viên trong trường đã áp dụng hệ thống kiểm tra thường xuyên và  
những hình thức luyện tập có tính gợi nhớ khác. Họ tham gia vào các công  
trình nghiên cứu được thực hiện bởi những người không trực tiếp thực  
hiện nhưng theo dõi những lợi ích chúng mang lại. Những dự án nghiên cứu  
223  




BÍ QUYẾT HỌC ĐÂU NHỚ ĐÓ  
ban đầu đã được mở rộng sang các lớp học Lịch sử và Khoa học tại trường  
trung học của quận. Tại đây phương pháp rèn luyện có tính gợi nhớ được  
sử dụng thường xuyên không chỉ hỗ trợ học sinh củng cố kiến thức mà còn  
giúp các giáo viên đặt trọng tâm giảng dạy vào những lĩnh vực mà sự hiểu  
biết và kỹ năng của học sinh cần được cải thiện.  
Ủy ban Giáo dục bang Illinois đã thông qua một tiêu chuẩn mới áp dụng cho  
hệ thống giáo dục trung học (K-12) trong các môn toán và ngữ văn. Tiêu  
chuẩn này tuân thủ sáng kiến giáo dục được đưa ra trong Chuẩn Chương  
trình cốt lõi chung cho các bang trên lãnh thổ Hoa Kỳ được đưa ra bởi Hiệp  
hội Thống đốc các bang và được phê duyệt bởi Bộ trưởng Giáo dục Hoa kỳ.  
Chương trình cốt lõi thiết lập các tiêu chuẩn về việc trang bị cho học sinh  
những kiến thức và kỹ năng thiết yếu để học đại học và đi làm. Giống như  
các trường khác, trường trung học quận Columbia đang thiết kế lại giáo  
trình đào tạo và hệ thống kiểm tra theo hướng nghiêm ngặt hơn và khuyến  
khích học sinh tham gia nhiều hơn vào các bài tập viết cũng như phân tích,  
nhằm mục tiêu phát triển các kỹ năng nhận thức khái niệm, lý luận, và giải  
quyết vấn đề ở những trình độ cao hơn. Với các kỹ năng này, học sinh có thể  
đáp ứng tiêu chuẩn mới do bang đề ra. Một ví dụ về sự đổi mới này là giáo  
trình cho các môn khoa học được thiết kế dọc để học sinh được tiếp xúc lại  
với một môn học ở nhiều giai đoạn trong chương trình đào tạo hướng  
nghiệp. Điều này làm gia tăng khoảng cách thời gian cũng như lồng ghép  
thêm nhiều nội dung vào trong chương trình giảng dạy. Đối với môn vật lý  
chẳng hạn, các học sinh trung học sẽ được học cách xác định sáu loại công  
cụ cơ bản (mặt phẳng nghiêng, cái nêm, đinh ốc, đòn bẩy, bánh xe và trục  
xe, ròng rọc) cũng như cách thức hoạt động của chúng, rồi sau đó có thể các  
em sẽ quay trở lại với những khái niệm này trong những lớp học kế tiếp.  
Khi đó các em sẽ nghiên cứu sâu hơn về các định luật vật lý cơ bản, cách  
thức kết hợp các công cụ cơ bản này, và áp dụng chúng để giải quyết các  
dạng toán khác nhau.  
LỜI KHUYÊN DÀNH CHO CÁC CHUYÊN GIA GIÁO DỤC  
Những chuyên gia giáo dục cũng sử dụng các nguyên tắc tương tự như các  
giáo viên tại các trường học, nhưng trong những mô hình ít tính cấu trúc và  
được thực hiện bên ngoài phạm vi lớp học. Sau đây là một vài trường hợp  
như vậy.  
224  




BÍ QUYẾT HỌC ĐÂU NHỚ ĐÓ  
Mô hình đào tạo tại chức  
Trong nhiều lĩnh vực, những chuyên viên đã được cấp phép vẫn cần liên tục  
thi lấy chứng chỉ đào tạo để củng cố các kỹ năng hiện tại và duy trì bằng cấp  
của họ. Như nhà giải phẫu thần kinh học Doug Larsen đã tường thuật trong  
Chương 3, theo loại hình điển hình áp dụng cho các bác sĩ này, nội dung đào  
tạo thường được trình bày một cách cô đọng trong một buổi hội thảo  
chuyên đề cuối tuần do lịch làm việc bận rộn của các bác sĩ. Các buổi hội  
thảo này hay được tổ chức tại một khách sạn hay khu nghỉ dưỡng với các  
bữa ăn được bố trí xung quanh và những bài thuyết trình PowerPoint. Nói  
theo một cách khác, các phương pháp ôn tập thông qua gợi nhớ, ngắt  
quãng, và lồng ghép nhiều nội dung trong quá trình đào tạo không hề được  
áp dụng. Những người tham dự phải cần đến may mắn mới có thể ghi nhớ  
được nhiều kiến thức mà họ được học.  
Nếu bạn nhận thấy mình đang ở trong tình huống này, có thể bạn sẽ cân  
nhắc việc thực hiện một số điều. Thứ nhất, lấy bản sao của tài liệu được  
thuyết trình và sử dụng chúng để tự kiểm tra lại xem mình có nắm được các  
ý chính hay không, tương tự như Nathaniel Fuller tự kiểm tra hiểu biết của  
bản thân về các màn trong vở kịch, lời thoại của vai diễn anh đóng, cũng  
như nhiều lớp nhân vật. Thứ hai, sắp xếp để các e-mail theo sau buổi hội  
thảo xuất hiện trong hòm thư của bạn hằng tháng, hay làm tương tự với các  
câu hỏi. Những câu hỏi này yêu cầu bạn khôi phục lại các kiến thức trọng  
yếu mà bạn đã tiếp thu được từ buổi hội thảo. Thứ ba, liên hệ với hiệp hội  
các chuyên gia trong lĩnh vực của bạn và đề xuất họ cân nhắc đến việc điều  
chỉnh phương pháp đào tạo của họ cho phù hợp với các chiến lược đã được  
tóm tắt trong cuốn sách này.  
Tác dụng của việc tiến hành các bài kiểm tra là cơ sở hình thành nên một  
diễn đàn giáo dục mới có tính thương mại với tên gọi Qstream. Diễn đàn  
này hỗ trợ các giảng viên trong việc gửi các câu hỏi thường kỳ tới học viên  
bằng các thiết bị di động, nhờ đó mà học viên có cơ hội củng cố lại kiến thức  
thông qua hình thức ôn tập có tính gợi nhớ và ngắt quãng. Tương tự, một  
diễn đàn mới nổi khác có tên Osmosis sử dụng phần mềm trên điện thoại di  
động và các trang Web để giúp học viên tiếp cận với hàng nghìn câu hỏi ôn  
tập và đáp án được đóng góp bởi nhiều cá nhân. Osmosis kết hợp tác dụng  
của hệ thống kiểm tra, khoảng cách thời gian giữa các lần luyện tập, và sức  
mạnh của mạng xã hội để hỗ trợ cho điều mà các nhà phát triển diễn đàn  
225  




BÍ QUYẾT HỌC ĐÂU NHỚ ĐÓ  
này vẫn gọi là “quá trình học tập mang tính xã hội hướng đến lợi ích của học  
viên.” Qstream (qstream.com) và Osmosis (osmose-it.com) đã cho thấy việc  
tái thiết lại các chương trình đào tạo cho chuyên viên là hoàn toàn có thể.  
Rất nhiều công ty khác đang phát triển những chương trình tương tự.  
Kathy Maixner, Chuyên gia đào tạo trong lĩnh vực kinh doanh  
Maixner Group là một trung tâm tư vấn nghề nghiệp có trụ sở tại Portland,  
Oregon hoạt động nhằm mục đích giúp các công ty xác định những chiến  
lược phát triển và cải thiện chiến thuật kinh doanh của họ. Kathy Maixner  
đã cộng tác với một số doanh nghiệp lớn và nhỏ. Một trong số những công  
ty lớn đã tăng thêm 21 triệu đô-la vào doanh thu hằng năm của mình nhờ  
cộng tác với Maixner. Một trong số những doanh nghiệp nhỏ, Inner Gate  
Acupunture đã học được cách xây dựng một nền tảng quản trị doanh  
nghiệp vững chắc theo một quy trình thực hành mà sự phát triển của nó  
còn vượt xa hệ thống giám sát nó.  
Maixner thu hút sự chú ý của chúng tôi vì những phương pháp đào tạo bà  
phát triển trong suốt sự nghiệp của mình đều thống nhất với những nguyên  
tắc học hỏi được mô tả trong cuốn sách này. Tóm lại, Maixner ý thức được  
vai trò của mình trong việc giúp đỡ khách hàng nghiên cứu về những triệu  
chứng của một vấn đề để có thể phát hiện ra nguyên nhân gốc rễ của nó, từ  
đó đưa ra những giải pháp có thể và tận dụng mối quan hệ giữa các chiến  
lược trước khi tiến hành chúng trong dài hạn.  
Maixner chia sẻ với chúng tôi: “Nếu bạn cung cấp giải pháp cho mọi người,  
họ sẽ không cần phải khám phá ra cách bạn tìm ra giải pháp đó. Nếu họ tự  
tìm ra giải pháp thì họ mới là chính là người tự khai phá con đường đó. Họ  
nên rẽ trái hay phải? Chúng tôi cùng thảo luận những giải pháp.”  
Nhiều năm kinh nghiệm làm việc với các khách hàng trong nhiều lĩnh vực  
khác nhau đã giúp bà nhận ra nhiều góc khuất xung quanh, nơi trú ngụ của  
những nguy cơ. Bà thường sử dụng hình thức đóng vai để mô phỏng vấn đề,  
khuyến khích các khách hàng của mình tự đưa ra giải pháp, thử nghiệm  
chúng, thu thập thông tin phản hồi và tiến hành những giải pháp có hiệu  
quả. Nói theo một cách khác, bà đưa ra những khó khăn khiến quá trình học  
hỏi trở nên mạnh mẽ cũng như phản ánh những gì khách hàng phải đối mặt  
trên thương trường một cách chính xác hơn.  
226  




BÍ QUYẾT HỌC ĐÂU NHỚ ĐÓ  
Farmers Insurance  
Việc đào tạo các chuyên viên bán hàng cho các doanh nghiệp khá phức tạp.  
Nội dung chủ yếu trong các khóa đào tạo này là văn hóa doanh nghiệp, niềm  
tin và hành vi, cũng như kiến thức để quảng bá và bảo vệ thương hiệu. Các  
vấn đề kỹ thuật, hiểu biết về đặc điểm và lợi thế của các sản phẩm cũng  
được đề cập đến. Một phần khác nữa là các vấn đề chiến lược, hiểu biết về  
thị trường mục tiêu, cách gia tăng triển vọng và tạo ra doanh số. Lực lượng  
bán hàng trực tiếp chính của Farmers Insurance là một đội ngũ gần 14.000  
đại lý độc quyền làm việc độc lập với nhau. Tại đây, họ phải trang bị cho các  
đại diện của công ty những kiến thức và kỹ năng cần thiết để trở thành  
những doanh nhân thành đạt, những người sẽ xây dựng và quản lý đại lý  
của chính họ.  
Farmers kinh doanh các hình thức bảo hiểm tài sản và bảo hiểm tai nạn  
cũng như các sản phẩm đầu tư như các khoản niên kim và đầu tư tín thác  
với số tiền bảo hiểm hàng năm lên tới 20 triệu đô-la. Để nói về phạm vi đào  
tạo của họ có thể sẽ cần đến cả vài cuốn sách, nhưng chúng tôi sẽ chỉ tập  
trung vào quá trình Farmers giao trọng trách cho những đại lý mới của họ,  
huấn luyện những người này theo bốn lĩnh vực chính là doanh số, phương  
pháp tiếp thị, hoạch định kinh doanh và quảng bá thương hiệu. Khóa đào  
tạo đại lý mới của công ty này là một ví dụ tuyệt vời về sự lồng ghép các  
kiến thức, cũng như nội dung luyện tập khác nhau nhưng cùng liên quan tới  
chủ đề; nhờ đó nội dung này lại bổ sung thêm ý nghĩa cho nội dung khác, gia  
tăng cả bề rộng lẫn chiều sâu năng lực của học viên.  
Mỗi năm công ty tuyển dụng trên 2.000 đại lý mới. Nhiều người trong số đó  
đã từ bỏ những công việc truyền thống trong một lĩnh vực nào đó, và bị thu  
hút bởi những phần thưởng từ việc vận hành công việc kinh doanh của  
chính mình và cơ hội được đại diện cho một dòng sản phẩm uy tín. Những  
nhân viên đại lý mới được bổ nhiệm có mặt tại một trong hai trại huấn  
luyện để tham gia vào một chương trình chuyên sâu kéo dài bảy ngày.  
Chương trình này bao gồm các bài tập với độ khó tăng dần.  
Ban đầu, những người tham gia được giao một chồng tạp chí, kéo và bút  
đánh dấu. Họ sẽ phải dùng những vật dụng này để minh họa chân dung của  
một nhân viên đại lý Farmers thành đạt sau năm năm làm việc. Vài người vẽ  
những cơ ngơi xa hoa hay những chiếc xe hơi đắt tiền. Với vài người khác,  
227  




BÍ QUYẾT HỌC ĐÂU NHỚ ĐÓ  
đó là viễn cảnh con cái họ được gửi tới trường đại học hay cha mẹ già cả của  
họ được phụng dưỡng. Vấn đề tương đối đơn giản: nếu định nghĩa về sự  
thành công của bạn quy định rõ mục tiêu, như doanh thu hàng năm 250  
nghìn đô hay 2.500 hợp đồng bảo hiểm có hiệu lực chẳng hạn, chúng tôi có  
thể giúp bạn thiết lập các tiêu chuẩn về mục tiêu bạn cần đạt đến trong bốn  
năm nữa, ba năm nữa, và thậm chí là ba tháng sau tính từ bây giờ. Viễn cảnh  
trên áp phích chỉ ra đích đến cuối cùng bạn nhắm đến, những tiêu chuẩn  
bạn đặt ra là bản đồ đường đi, và những kỹ năng bạn lĩnh hội được trong  
những ngày tháng sắp tới là công cụ cho phép bạn thực hiện hành trình.  
Từ đây, nội dung giảng dạy trong tuần không theo thứ tự từ trên xuống –  
không thuyết trình PowerPoint – mà là từ dưới lên, như: “Tôi cần những  
kiến thức và kỹ năng nào để có thể thành công?”  
Kiến thức được trải ra trong một loạt bài tập xoay vòng quanh các đề tài  
chính về doanh số, phương pháp tiếp thị, hoạch định kinh doanh và vận  
động để quảng bá thương hiệu – quay trở lại các chủ điểm hết lần này đến  
lần khác, và tuân thủ tiêu chí: người tham dự phải nhớ lại những gì họ đã  
học trước đó và ứng dụng chúng trong một bối cảnh mới có phạm vi rộng  
hơn.  
Ví dụ, khi người tham dự đến trước, họ được phân vào các đội đỏ, xanh da  
trời và xanh lục. Đội đỏ được hướng dẫn gặp mọi người trong phòng. Đội  
xanh da trời được yêu cầu tìm hiểu ba điều về mọi người trong phòng.  
Nhiệm vụ của đội xanh lục là phỏng vấn một thành viên khác trong lớp về  
gia đình (family) của anh ấy hoặc cô ấy, công việc (occupation) trước kia,  
hình thức giải trí (recreation) yêu thích, và anh ấy/cô ấy thích (enjoys) gì  
nhất. Khi cả lớp tập hợp, họ chia sẻ những gì mình đã tìm hiểu được về  
người khác, và rất nhanh chóng để nhận ra rằng đội xanh lá cùng phương  
thức giao tiếp với người khác học được nhiều hơn so với các đồng nghiệp.  
Trong quá trình thảo luận về doanh số trong phần sau của tuần học, một  
thắc mắc nảy sinh: đâu là cách thức hiệu quả để nghiên cứu về khách hàng  
tiềm năng? Một số người sẽ nhận ra bài tập thực hành thiết lập mối quan hệ  
ban đầu là hữu hiệu: thu thập thông tin về gia đình, nghề nghiệp, thị hiếu  
giải trí và sở thích của một ai đó. Giao tiếp với người khác để phá tan bầu  
không khí e dè ban đầu đã trở thành một công cụ đắc lực trong việc xác  
định đối tượng khách hàng tiềm năng. Công cụ này được viết tắt là FORE  
228  




BÍ QUYẾT HỌC ĐÂU NHỚ ĐÓ  
(
family-gia đình, occupation-nghề nghiệp, recreation-giải trí, enjoyment-sở  
thích).  
Trong suốt cả tuần, bốn đề tài đào tạo chính này được đề cập đến nhiều lần,  
vấn đề được nêu rõ, và các bài tập chuyển sang các câu hỏi có liên quan.  
Trong một buổi học, những người tham dự phải suy nghĩ để tìm ra loại hình  
tiếp thị và chiến lược phát triển giúp gia tăng dòng người tiêu dùng tiên  
phong mà họ cần để đạt mục tiêu về doanh số. Một doanh số và phương  
pháp tiếp thị hiệu quả là một cấu trúc có tên 5-4-3-2-1. Năm sáng kiến tiếp  
thị mới được áp dụng trong hoạt động kinh doanh hằng tháng, bốn chương  
trình tiếp thị chéo và duy trì khách hàng tại chỗ, ba cuộc hẹn với khách  
hàng được lên lịch hằng ngày, hai cuộc hẹn được thực hiện (những khách  
hàng tiềm năng thường phải hoãn), bán được trung bình hai sản phẩm cho  
một khách hàng mới. Họ làm việc 22 ngày một tháng, ký kết được khoảng  
5
00 hợp đồng mới một năm, đạt doanh số 2.500 trong vòng năm năm theo  
đúng tầm nhìn của đại lý.  
Thực hành là chiến lược học hỏi chủ chốt. Chẳng hạn, họ thực hành cách trả  
lời một người tiêu dùng tiên phong. Họ hiểu rằng kinh doanh là cố gắng bán  
được các sản phẩm của công ty, nhưng họ cũng phải hiểu biết về những sản  
phẩm họ đang bán – chứ không phải là ngồi trước những trang trình chiếu  
PowerPoint và nhìn chằm chằm vào những danh sách dài liệt kê các đặc  
tính sản phẩm. Bạn là nhân viên đại lý, tôi là khách hàng. Rồi chúng ta đổi  
vai cho nhau.  
Đan cài các hình thức bài tập thực hành là những cách khác giúp các nhân  
viên đại lý mới tìm hiểu về lịch sử và lập trường của công ty, cũng như giá  
trị mà các sản phẩm của nó mang lại cho cuộc sống con người, ví dụ như  
những câu chuyện về quá trình công ty này giúp người bị nạn hồi phục sau  
các thảm họa như cơn bão Katrina.  
Một nhân viên đại lý quyết định họ sẽ thực hiện chiến lược nào khi đã được  
nhấn mạnh về tầm quan trọng của tiếp thị và những nguồn lực hạn chế mà  
họ phải đầu tư? Câu hỏi được đặt ra là: Đâu là nguồn thu hợp lý có thể  
mong đợi từ một chiến dịch gửi thư trực tiếp tới khách hàng? Những nhân  
viên đại lý suy đi nghĩ lại và đánh bạo đưa ra các phỏng đoán. Thông  
thường, một hoặc nhiều nhân viên đại lý đã từng có kinh nghiệm về tiếp thị  
229  




BÍ QUYẾT HỌC ĐÂU NHỚ ĐÓ  
qua thư có thể đưa ra câu trả lời tỉnh táo: nguồn thu về gần với 1% hơn là  
5
0 % như nhiều người đã phỏng đoán.  
Khi bạn gặp một người tiêu dùng lần đầu, bạn làm thế nào để khám phá ra  
những sản phẩm của công ty có thể đáp ứng nhu cầu gì của họ? Họ quay lại  
với những chữ cái viết tắt dễ nhớ FORE. Bây giờ, thói quen thăm hỏi về gia  
đình, nghề nghiệp, thú vui, và sở thích của một ai đó trở thành một điều gì  
đó thậm chí còn hữu hiệu hơn một công cụ thiết lập mối quan hệ. Nó mở ra  
cánh cửa cho bạn thâm nhập vào bốn trong số những lĩnh vực đời sống  
quan trọng nhất của một khách hàng tiềm năng. Các sản phẩm bảo hiểm và  
tài chính có thể hỗ trợ cá nhân bảo vệ tài sản của mình và đạt được những  
mục tiêu tài chính trong các lĩnh vực này. Trước khi chuyển sang đối tượng  
khác, tại mỗi vấn đề trọng tâm, kiến thức được khơi sâu thêm và kỹ năng  
mới được hình thành.  
Theo cách này, thông qua chương trình đào tạo đặt trọng tâm vào các hình  
thức kiến tạo, thực hành có quãng nghỉ và đan xen nhiều nội dung luyện  
tập, với suy nghĩ luôn hướng về tầm nhìn năm năm và bám sát bản đồ hành  
trình, những nhân viên đại lý mới sẽ hiểu mình phải làm gì và làm như thế  
nào để có thể phát triển như một thành viên trong gia đình Farmers  
Insurance.  
Jiffy Lube  
Nếu bạn nghĩ những cải tiến trong quy trình đào tạo khó có thể nảy sinh từ  
một gara ô tô địa phương, Jiffy Lube có thể sẽ làm bạn ngạc nhiên. Một hệ  
thống đào tạo với các khóa học được liên kết đồng bộ với nhau dưới cái tên  
được đặt vui là Đại học Jiffy Lube đang giúp đỡ các cơ sở nhượng quyền  
kinh doanh của công ty này thu hút được khách hàng, giảm tốc độ thay thế  
nhân công, mở rộng phạm vi cung cấp dịch vụ và đẩy nhanh doanh số.  
Jiffy Lube là một mạng lưới hơn 2.000 trung tâm dịch vụ tại Hoa Kỳ và  
Canada. Các trung tâm này cung cấp dịch vụ thay dầu, quay bánh xe và các  
dịch vụ khác dành cho xe hơi. Mặc dù công ty này là một chi nhánh của công  
ty dầu khí Shell nhưng mọi cửa hàng đều được sở hữu và vận hành bởi một  
tổ chức/cá nhân nhượng quyền độc lập. Những cửa hàng nhượng quyền  
này thuê các nhân công để phục vụ khách hàng.  
230  




BÍ QUYẾT HỌC ĐÂU NHỚ ĐÓ  
Như hầu hết mọi ngành kinh doanh khác, dịch vụ thay dầu nhanh phải điều  
chỉnh để thích ứng với những biến động trên thị trường cũng như các tiến  
bộ công nghệ. Sự ra đời của dầu nhờn nhân tạo khiến cho khách hàng thay  
dầu ít thường xuyên hơn. Thêm vào đó, xe hơi đang trở nên ngày càng tinh  
vi phức tạp, nên những nhân viên tại các gara cần được huấn luyện ở những  
trình độ cao hơn để nắm bắt được các quy tắc chẩn đoán và cung cấp những  
dịch vụ phù hợp.  
Không nhân viên nào được xử lý một chiếc xe của khách hàng cho đến khi  
người đó được chứng nhận là đủ trình độ. Vì thế, họ tham gia Jiffy Lube  
University, một diễn đàn giáo dục trực tuyến. Quy trình cấp chứng chỉ bắt  
đầu với các bài học tương tác trực tuyến, những bài kiểm tra thường xuyên  
và thông tin phản hồi. Thông qua đó học viên biết được một công việc cụ  
thể đòi hỏi những gì và làm thế nào để thực hiện được chúng. Khi các nhân  
viên đạt từ 80% số điểm trở lên trong một bài kiểm tra, họ đủ điều kiện bắt  
đầu chương trình đào tạo cho công việc, thực hành kỹ năng mới bằng cách  
tuân thủ một tài liệu hướng dẫn trong đó mỗi quy trình thao tác dịch vụ  
được chia nhỏ thành các bước. Những bước này có thể được đánh số tới 30  
và được tiến hành bởi từng thành viên trong đội, thường là các cuộc gọi và  
trả lời (ví dụ như giữa một nhân viên kỹ thuật làm việc từ đầu trên của cơ  
cấu và một nhân viên khác ở bên dưới). Một người giám sát hướng dẫn cho  
người nhân viên và xếp hạng thành tích của người đó trong mỗi bước. Khi  
kỹ thuật viên chứng tỏ được sự thuần thục của mình, chứng chỉ sẽ được ghi  
nhận lại vĩnh viễn trong hồ sơ của họ và được ký bởi người giám sát. Các kỹ  
thuật viên phải thi lại chứng chỉ hai năm một lần để duy trì trình độ của họ  
đáp ứng các tiêu chuẩn và thích nghi với những thay đổi trong trong quá  
trình vận hành và thao tác kỹ thuật. Những thao tác ở một trình độ cao hơn  
nhằm cung ứng những dịch vụ nâng cao như sửa phanh hay kiểm tra động  
cơ cũng được huấn luyện theo cách này.  
Đào tạo trực tuyến và ngay tại nơi làm việc là những phương pháp học tập  
chủ động kết hợp phong phú nhiều dạng bài kiểm tra, thông tin phản hồi,  
cũng như ngắt quãng và đan xen trong quá trình luyện tập. Mọi sự tiến bộ  
của học viên đều được hiển thị trên một bảng điều khiển ảo trong máy tính.  
Bảng điều khiển này cung cấp một kế hoạch học tập cá nhân, cho phép nhân  
viên theo dõi quá trình thực hiện của mình, tập trung vào những kỹ năng  
cần được trau dồi, và điều chỉnh tiến độ của mình theo sát kế hoạch hoàn  
thành của công ty. Nhân viên của Jiffy Lube thường nằm trong độ tuổi từ  
231  




BÍ QUYẾT HỌC ĐÂU NHỚ ĐÓ  
18-25 và đây là công việc đầu tiên của họ. Khi đã được cấp chứng chỉ cho  
một thao tác, họ bắt đầu được đào tạo một thao tác khác cho đến khi họ  
được huấn luyện cho mọi vị trí trong cửa hàng, bao gồm cả vị trí quản lý.  
Ken Ba
er, giám đốc bộ phận đào tạo và phát triển của Jiffy cho biết quá  
trình huấn luyện phải được thực hiện nhằm duy trì sự chú ý của các nhân  
viên. Tại thời điểm diễn ra cuộc nói chuyện của chúng tôi, Ba
er đang  
nhập những thao tác cuối cùng trong một trò chơi mô phỏng trên máy vi  
tính dành cho các giám đốc của công ty có tên “Một ngày trong cuộc đời một  
giám đốc cửa hàng”. Vị trí giám đốc trung tâm chăm sóc khách hàng đòi hỏi  
họ phải đối mặt với nhiều thử thách khác nhau và những sự lựa chọn giữa  
hàng loạt các phương pháp có thể để giải quyết chúng. Những lựa chọn của  
người quản lý quyết định diễn biến trò chơi, cung cấp thông tin phản hồi,  
cho họ cơ hội cố gắng để đạt được kết quả tốt hơn, và mài giũa kỹ năng ra  
quyết định của họ trở nên sắc bén hơn.  
Trong vòng sáu năm kể từ khi ra mắt, Jiffy Lube University đã nhận được  
nhiều sự tán đồng từ giới chuyên môn trong lĩnh vực đào tạo và được cấp  
phép bởi Hội đồng Giáo dục Hoa Kỳ. Những nhân viên tiến bộ trên mọi vị trí  
trong suốt quá trình huấn luyện có thể tham gia một chương trình giáo dục  
hậu trung học để đạt được một tín chỉ bậc cao đẳng với bảy giờ học. Từ khi  
bắt đầu chương trình, tốc độ thay thế nhân viên sụt giảm hẳn cũng như mức  
độ hài lòng của khách hàng ngày càng gia tăng.  
“Đối với hầu hết nhân viên làm việc trong các cửa hàng nhượng quyền của  
Jiffy Lube, đó là một hướng đi cho họ gia nhập lực lượng lao động. Thêm  
vào đó chương trình huấn luyện giúp họ tiếp thụ phát triển và mở rộng vốn  
hiểu biết,” Ba
er nói. “Nó giúp họ khai phá con đường dẫn tới thành công.”  
Andersen Windows and Doors (Công ty cửa Andersen)  
Tại Andersen Windows and Doors, một doanh nghiệp chú trọng sự cải tiến  
không ngừng đã thay đổi quy trình học tập theo hướng ngược lại: những  
nhân công sản xuất góp ý để các nhà quản lý vận hành nhà máy hiệu quả  
hơn.  
Câu chuyện này có chút không giống với những câu chuyện khác trong  
chương này về hai phương diện. Một phần nội dung của nó đề cập đến việc  
xây dựng văn minh học hỏi tại nơi làm việc, và phần khác là về việc trao  
232  




BÍ QUYẾT HỌC ĐÂU NHỚ ĐÓ  
quyền cho người công nhân sử dụng kiến thức của họ để thay đổi môi  
trường lao động. Bằng cách khuyến khích công nhân phát hiện ra các vấn đề  
trong công việc và đề xuất biện pháp cải thiện, công ty này đang ủng hộ một  
trong những phương pháp học tập hiệu quả nhất mà chúng ta đã thảo luận:  
nỗ lực giải quyết một vấn đề.  
Chúng ta nên tập trung tìm hiểu một bộ phận trong công ty có tên Renewal  
by Andersen (Phục hồi bởi Andersen). Bộ phận này sản xuất cửa sổ thay thế  
ở mọi kích cỡ và thể loại: cửa sổ trượt đứng hai cánh, cửa sổ hai cánh, cửa  
sổ trượt, khung hình, các loại cửa sổ chuyên dụng với những kiểu dáng  
không theo phong cách truyền thống.  
Tại nhà máy của Renewal by Andersen ở Cottage Grove, Minesota, họ thuê  
3
6 nhân công làm việc cho dây chuyền sản xuất cửa sổ trượt đứng hai cánh  
trong một ca làm kéo dài tám tiếng. Số nhân công này được phân ra ba  
nhóm, một nhóm sản xuất kính trượt, một nhóm sản xuất khung cửa, và  
một nhóm phụ trách giai đoạn lắp ráp cuối cùng. Mỗi nhóm làm việc có bốn  
trạm và được lãnh đạo bởi một trưởng kíp. Người này chịu trách nhiệm về  
sự an toàn, chất lượng, chi phí và phân phối trong nội bộ các nhóm. Các  
công nhân trao đổi vị trí với nhau hai giờ một lần để giảm thiểu những  
thương tổn do áp lực lặp đi lặp lại và thúc đẩy quá trình đào tạo chéo.  
Tương tự phương pháp lồng ghép hai hoặc ba chủ điểm khác nhau nhưng  
có mối liên hệ với nhau trong một quy trình thực hành, sự hoán đổi thường  
xuyên giữa các vị trí cho người công nhân cơ hội trau dồi vốn hiểu biết về  
quy trình tích hợp mà đơn vị của họ đảm trách cũng như trang bị cho họ  
kiến thức và kỹ năng cần thiết để có thể phản ứng một cách linh hoạt hơn  
trước những sự kiện nảy sinh bất ngờ.  
Có thể bạn sẽ chẳng ngạc nhiên khi biết rằng mỗi công việc lại được thực  
hiện theo một tiêu chuẩn được quy định thành văn bản. Những quy tắc  
thành văn này mô tả từng bước trong quá trình tiến hành. Nó là yếu tố cần  
thiết làm nên sự đồng đều của sản phẩm và chất lượng. Không có hệ tiêu  
chuẩn này, bốn cá nhân khác nhau sẽ thực hiện công việc theo bốn cách  
khác nhau, và sản xuất ra bốn phiên bản khác nhau của sản phẩm, Rick  
Wynveen, giám đốc nhà máy cho biết.  
Khi một nhân công mới bắt đầu làm việc, anh ấy hoặc cô ấy được huấn  
luyện phải tuân thủ một chuỗi thao tác thực hành và thông tin phản hồi có  
233  




BÍ QUYẾT HỌC ĐÂU NHỚ ĐÓ  
tính hướng dẫn mà Wynveen gọi là “chỉ dẫn – minh họa – thực hành – nhận  
xét”. Một công nhân mới sẽ làm việc chung với một nhân viên kinh nghiệm,  
quá trình luyện tập diễn ra ngay tại chỗ làm việc, và thông tin phản hồi giữ  
cho sự nhận thức và thực hiện của công nhân phù hợp với tiêu chuẩn đã đề  
ra trong văn bản.  
Những người công nhân huấn luyện các nhà quản lý như thế nào? Khi một  
công nhân nảy ra sáng kiến để nâng cao năng suất và ban lãnh đạo thông  
qua nó, ví dụ như cải tiến lại phương thức vận chuyển các bộ phận tới các  
trạm nhằm giúp người công nhân đỡ vất vả hơn cũng như việc lắp ráp diễn  
ra nhanh chóng hơn, chủ nhân của sáng kiến này sẽ rời khỏi vị trí sản xuất  
của mình để hỗ trợ việc tiến hành tiêu chuẩn mới. “Ý kiến của bất kỳ ai cũng  
đều quý giá,” Wynveen chia sẻ với chúng tôi, “bất kể bạn là một kỹ sư, một  
kỹ thuật viên bảo trì, hay một công nhân sản xuất.” Tương tự, khi một trong  
những đội thuộc dây chuyền sản xuất đã phấn đấu hết sức nhưng vẫn  
không thể hoàn thành chỉ tiêu, chính những người công nhân sẽ là những  
người bị yêu cầu phải xác định vấn đề và quay lại với quy trình sản xuất để  
giải quyết vấn đề đó.  
Vai trò hướng dẫn của những người công nhân được minh họa kịch tính  
nhất trong trường hợp mà Wynveen gọi là sự kiện Kaizen. Kaizen là một  
thuật ngữ tiếng Nhật, có nghĩa là sự cải tiến. Đó là yếu tố trọng tâm làm nên  
thành công của công ty sản xuất xe hơi Toyota và đã được áp dụng bởi  
nhiều công ty khác nhằm thiết lập một nền tảng văn hóa doanh nghiệp lấy  
sự cải tiến không ngững làm ưu tiên hàng đầu.  
Khi Wynveen muốn thực hiện một bước tiến lớn trong việc gia tăng năng  
suất của dây chuyền sản xuất cửa sổ trượt đứng hai cánh, ông tuyển dụng  
một đội thiết kế để tiến hành sự kiện Kaizen. Đội thiết kế này bao gồm một  
kỹ sư, một kỹ thuật viên bảo trì, một trưởng kíp và năm công nhân trực tiếp  
đến từ dây chuyền sản xuất. Họ được giao phó những mục tiêu nới giãn là  
giảm thiểu 40% yêu cầu về không gian của dây chuyền và gia tăng gấp đôi  
sản lượng. (Mục tiêu nới giãn là những mục tiêu không thể đạt được thông  
qua quá trình cải tiến tăng dần mà đòi hỏi những thay đổi to lớn trong việc  
tái cơ cấu lại các phương pháp.) Cả đội thảo luận trong phòng họp suốt tám  
tiếng một ngày trong vòng một tuần để người này có thể chỉ dẫn cho người  
kia về các yếu tố sản xuất, năng suất, những hạn chế của dây chuyền sản  
xuất và ngược lại. Họ cũng tự hỏi làm thế nào để thu nhỏ dây chuyền sản  
234  




BÍ QUYẾT HỌC ĐÂU NHỚ ĐÓ  
xuất mà vẫn khiến nó hoạt động tốt hơn. Tuần tiếp theo họ quay trở lại gặp  
Wynveen và nói: “Đây là những gì chúng tôi nghĩ ta có thể tiến hành.”  
Wynveen đưa đề án của họ tới từng trạm sản xuất trong số mười hai trạm  
của dây chuyền cùng một câu hỏi đơn giản: những thay đổi nào cần thiết để  
đề án này phát huy tác dụng? Các công nhân sản xuất và trưởng kíp của họ  
cùng nhau thảo luận và chỉnh sửa các yếu tố cấu thành cho phù hợp với  
phương án mới. Sau hơn hai cuối tuần, dây chuyền được phân chia và xây  
dựng lại thành hai nửa, rồi trong những tháng tiếp theo, dây chuyền bắt đầu  
được tái vận hành và tinh chỉnh. 200 sáng kiến cải tiến nữa được đề xuất  
bởi các công nhân trực tiếp sản xuất đã ra đời từ quy trình này, một quy  
trình học hỏi kết hợp giữa kiểm tra, phản hồi và điều chỉnh.  
Kết quả? Sau năm tháng, nhà máy đã hoàn thành những chỉ tiêu nới giãn  
của Wynveen và cắt giảm một nửa chi phí. Trong suốt quá trình chuyển đổi  
và tinh giản bộ máy này, những đội sản xuất chưa để lỡ một chuyến hàng  
nào cũng như gặp phải vấn đề gì về chất lượng. Nguyên tắc liên kết – chủ  
động tìm kiếm ý tưởng từ những người công nhân ở mọi vị trí trong nhà  
máy – là nhân tố trọng tâm trong nền tảng văn hóa công ty về sự cải tiến  
không ngừng. “Liên kết là một phương thức quản lý được xây dựng nên từ  
niềm tin và sự cởi mở,” Wynveen nói. Những người sản xuất tìm hiểu cách  
hoàn thiện mẫu thiết kế trong lúc làm việc, và công ty mở ra cơ hội để  
những đề xuất của họ được lắng nghe và bản thân họ được tham gia vào  
quá trình thực hiện.  
Quá trình trau dồi kiến thức đặt lên vai người công nhân trách nhiệm không  
ngừng học hỏi cũng như giao phó cho họ quyền cải biến hệ thống. Những  
vấn đề trở thành nguồn cung cấp thông tin hơn là nguyên nhân gây thất bại.  
Và học hỏi thông qua những nỗ lực giải quyết vấn đề (kiến tạo) và chỉ dẫn  
cho những người khác (diễn giải kỹ lưỡng) trở thành phương tiện hoàn  
thiện hiệu suất của từng cá nhân cũng như cả dây chuyền được hợp thành  
từ các cá nhân đó.  
Bệnh viện Châm cứu Inner Gate  
Đôi khi nguồn kiến thức và sự giáo dục đúng đắn có thể định hình nên quỹ  
đạo của cả một đời người. Hãy xem xét trường hợp của Erik Isaacman, một  
người chồng ở độ tuổi 30 và người cha của hai đứa con. Anh là một bác sĩ  
say mê nghiên cứu y học Trung Hoa truyền thống: thuật châm cứu, xoa bóp  
235  




BÍ QUYẾT HỌC ĐÂU NHỚ ĐÓ  
và các liệu pháp thảo dược. Chúng tôi xin kết thúc chương này bằng một  
câu chuyện về bước ngoặt trong sự nghiệp vừa được nhen nhóm của Erik,  
trung tâm châm cứu Inner Gate ở Portland, bang Oregon. Đó là câu chuyện  
về một bệnh viện đã thành công trong sứ mệnh điều trị của mình song vẫn  
đang chật vật để duy trì hoạt động trên cương vị một cơ sở kinh doanh.  
Erik và người cộng sự của mình, Oliver Leonetti, thành lập Inner Gate vào  
năm 2005, sau khi nhận bằng tốt nghiệp về y học Trung Quốc truyền thống.  
Thông qua mạng lưới tiếp xúc và phương thức tiếp thị đầy sáng tạo, họ bắt  
đầu xây dựng một lượng khách hàng nhất định. Hạt Portland là một vùng  
đất tiềm năng cho các liệu pháp thay thế. Công việc kinh doanh tiến triển và  
chi phí cũng lớn dần: họ thuê một địa điểm rộng hơn, tuyển một trợ lý sắp  
xếp cuộc hẹn và quản lý văn phòng, thuê một bác sĩ thứ ba, và nhận thêm  
một nhân viên phụ trách văn phòng hậu cần. “Tốc độ tăng trưởng hàng năm  
của chúng tôi hiện nay là 35 đến 50%,” Erik nhớ lại trong cuộc trò chuyện  
với chúng tôi. “Sự phát triển này đã che lấp rất nhiều thiếu sót của chúng  
tôi: chúng tôi không có những hệ thống phù hợp để quản lý chi phí. Chúng  
tôi không hoạch định những mục tiêu rõ ràng hay thứ bậc quản trị. Chúng  
tôi nhanh chóng nhận ra rằng mình không biết cách vận hành công việc  
kinh doanh.”  
Một trong số những bệnh nhân của Erik là Kathy Maixner, một chuyên gia  
đào tạo doanh nghiệp tại Oregon. Maixner đề nghị giúp đỡ anh. “Phát triển  
trong sự thiếu quản lý thật đáng sợ,” bà nói với chúng tôi. “Bạn đi tiên  
phong, rồi bạn lúng túng.” Bà đưa ra rất nhiều câu hỏi đi thẳng vào trọng  
tâm trong nhận thức của Erik và Oliver về những khe hở nghiêm trọng  
trong hệ thống của họ. Sau đó, ba người tiến hành các buổi huấn luyện  
thường xuyên được sắp xếp theo một lịch trình cụ thể. Giữa các buổi học  
đó, Erik và Oliver bù đắp những yếu tố còn thiếu sót: bản hướng dẫn quy  
trình hoạt động, mô tả công việc, mục tiêu tài chính, tiêu chuẩn xác định  
hiệu suất làm việc của các bác sĩ.  
Mỗi cơ sở kinh doanh phụng sự hai người chủ, khách hàng và kết quả kinh  
doanh của nó. “Các bác sĩ của chúng tôi cần hiểu biết nhiều hơn về cách  
thực hành y học Trung Hoa truyền thống,” Erik nói khi ông suy ngẫm về  
bước ngoặt trong nhận thức của mình và Oliver. “Họ cần ý thức được làm  
thế nào để biến một lần khám bệnh thành một mối quan hệ, và làm thế nào  
để giúp người bệnh hiểu được phạm vi bảo hiểm của họ. Thỏa mãn khách  
236  




BÍ QUYẾT HỌC ĐÂU NHỚ ĐÓ  
hàng là ưu tiên hàng đầu của chúng tôi. Nhưng chúng tôi cũng phải chi trả  
các hóa đơn.”  
Maixner đã ứng dụng phương pháp kiến tạo, suy ngẫm, diễn giải chi tiết và  
diễn tập vào các buổi huấn luyện của mình. Bà đưa ra những câu hỏi với  
mục đích phát hiện các khe hở trong nhận thức hay khuyến khích người đối  
diện củng cố hiểu biết về hành vi và công cụ mà họ cần thực hiện để trở  
thành những nhà quản lý thành công, những người biết cách giao phó  
nhiệm vụ cho nhân viên và giúp họ phát huy năng lực của mình.  
Họ đã phát triển một hệ thống theo dõi quá trình tuân thủ các tiêu chuẩn y  
tế, như số lượng bệnh nhân đến khám, tỷ lệ suy giảm bệnh nhân, và danh  
sách bác sĩ đa khoa giới thiệu bệnh nhân đến cơ sở của họ. Họ tìm hiểu xem  
làm thế nào để có thể chắc chắn rằng các công ty bảo hiểm sẽ chi trả cho  
mình một cách hợp lý, nâng các khoản bồi hoàn lên ít nhất là 30 xu trên một  
đô-la. Họ phác thảo một khuôn khổ chung cho các bác sĩ để họ tuân thủ khi  
tiếp xúc với một bệnh nhân mới. Họ đóng vai trong các tình huống mô  
phỏng những cuộc đối thoại giữa họ với nhau và với nhân viên của họ.  
Tập trung xây dựng một nền móng vững chắc cho bệnh viện đã biến Erik  
trở thành huấn luyện viên cũng như người thầy hữu ích cho các đồng  
nghiệp của anh. “Chúng tôi không phó mặc cho trực giác,” anh nói. Chẳng  
hạn, khuôn khổ hướng dẫn hành vi cho các bác sĩ trong giai đoạn tiếp xúc  
ban đầu với bệnh nhân giúp họ làm sáng tỏ điều gì đã mang các bệnh nhân  
tới với họ, liệu pháp nào có thể hữu ích, mô tả những liệu pháp này thế nào  
để bệnh nhân dễ hiểu, thảo luận về chi phí chữa trị và các phương án bồi  
hoàn của bảo hiểm ra sao, và đề xuất một kế hoạch điều trị như thế nào.  
“Nếu bạn là một bác sĩ, chúng ta sẽ đóng vai: bây giờ bạn là người bệnh, và  
tôi là thầy thuốc. Chúng ta nêu ra các câu hỏi, các ý kiến phản đối, và chúng  
ta luyện tập cách trả lời và giải quyết vấn đề một cách tốt đẹp cho cả bệnh  
nhân và bệnh viện. Sau đó chúng ta sẽ đổi vai. Chúng ta ghi âm lại quá trình  
đóng vai, và lắng nghe để nhận thấy sự khác biệt: bạn đã trả lời người bệnh  
thế nào, và tôi trả lời họ ra sao.”  
Nói theo một cách khác, đây là sự học hỏi thông qua mô phỏng, sáng kiến,  
thử nghiệm, phản hồi, và luyện tập.  
237  




BÍ QUYẾT HỌC ĐÂU NHỚ ĐÓ  
Khi chúng tôi viết cuốn sách này, Inner Gate đang bước vào năm hoạt động  
thứ tám, là nguồn sinh kế cho bốn bác sĩ, hai nhân viên quản trị toàn thời  
gian và một nhân viên làm việc bán thời gian. Một bác sĩ thứ năm chuẩn bị  
vào làm việc, và bệnh viện đang có dự định mở thêm một chi nhánh. Nhờ  
cống hiến hết mình trên cương vị người học lẫn người dạy, Erik và Oliver đã  
biến niềm đam mê của mình thành một doanh nghiệp vững mạnh, một  
trung tâm châm cứu hàng đầu tại Portland.  
Đề tài chúng ta đã thảo luận xuyên suốt cuốn sách này là quá trình học hỏi,  
chứ không phải là nền giáo dục. Mọi cá nhân đều phải chịu trách nhiệm với  
sự tiếp thu tri thức của chính mình, trong khi trách nhiệm giáo dục (và đào  
tạo) thuộc về các tổ chức xã hội. Hệ thống giáo dục đang đối mặt với nhiều  
câu hỏi hóc búa. Liệu chúng ta có nên bắt đầu giáo dục trẻ ở độ tuổi nhỏ  
hơn? Chúng ta nên đo lường và đánh giá kết quả như thế nào? Liệu thế hệ  
trẻ của chúng ta có đang cầm cố tương lai của mình để chi trả cho một tấm  
bằng đại học?  
Đó là những vấn đề cấp thiết, và chúng ta cần nỗ lực để tìm ra đáp án. Song  
trong lúc chúng ta đang làm điều đó, những phương pháp học tập mang lại  
hiệu quả cao mà chúng tôi đã phác thảo trong cuốn sách này có thể được áp  
dụng ngay lập tức tại bất cứ mô hình nào có sự tham gia của các học viên,  
giáo viên và huấn luyện viên. Chúng không hề đòi hỏi bất kỳ phí tổn cũng  
như cải cách cơ cấu nào nhưng lợi ích chúng hứa hẹn mang tới lại có tính  
thực tiễn và lâu dài.  
238  




BÍ QUYẾT HỌC ĐÂU NHỚ ĐÓ  
Chú Thích  
1
. Là cuốn từ điển về các danh nhân người Mỹ do Albert Nelson  
Marquis biên soạn, xuất bản năm 1899 tại Chicago. Who's Who đã  
trở thành loại sách chuyên để tra cứu về các nhân vật thuộc nhiều  
lĩnh vực, ngành nghề khắp nơi trên thế giới.  
2
2
. Cuốn sách đã được Alpha Books mua bản quyền và xuất bản năm  
014. (BT)  
3
2
. Cuốn sách đã được Alpha Books mua bản quyền và xuất bản năm  
011. (BT)  
4
. Câu chuyện trong Kinh thánh về cuộc chiến giữa tráng sĩ David  
người Israel với người khổng lồ Goliath.  
5
2
. Cuốn sách đã được Alpha Books mua bản quyền và xuất bản năm  
014. (BT)  
Dự án 1.000.000 ebook cho thiết bị di động  
Phát hành ebook: http://www.taisachhay.com  
Tạo ebook: Tô Hải Triều  
Ebook thực hiện dành cho những bạn chưa có điều kiện mua sách.  
Nếu bạn có khả năng hãy mua sách gốc để ủng hộ tác giả, người  
dịch và Nhà Xuất Bản  
239  
 
 
 
 
 



Có thể download miễn phí file .pdf bên dưới
Đăng ngày 2018-01-28 11:06:37 | Thể loại: Hoạt động NGLL 10 | Lần tải: 2 | Lần xem: | Page: 127 | FileSize: 2.67 M | File type: pdf
lần xem

giáo án Bí quyết học đâu nhớ đó, Hoạt động NGLL 10. <!DOCTYPE html !--[if IE]> <![endif]--> BÍ QUYẾT HỌC ĐÂU NHỚ ĐÓ 1 BÍ QUYẾT HỌC ĐÂU NHỚ ĐÓ Peter C. Brown, Henry L. Roediger III, and Mark A. McDaniel BÍ QUYẾT HỌC ĐÂU NHỚ ĐÓ Bản quyền tiếng Việt © Công ty Cổ phần Sách Alpha, 2015 Dự án 1.000.000 ebook cho thiết bị di động Phát hành ebook: http://www.taisachhay.com Tạo ebook: Tô Hải Triều Ebook thực hiện dành cho những bạn chưa có điều kiện mua sách. Nếu bạn có khả năng hãy mua sách gốc để ủng hộ tác giả, người dịch và Nhà Xuất Bản 2 BÍ QUYẾT

https://tailieuhoctap.com/giao-an/bi-quyet-hoc-dau-nho-do.ykly0q.html

Bạn có thể Tải về miễn phí giáo án điện tử này , hoặc tìm kiếm các giáo án khác